Gülek Kalesi

Gülek Kalesi, Türkiye’nin Akdeniz Bölgesi’nde, Mersin iline bağlı Tarsus ilçesinin yaklaşık 60-65 km kuzeyinde, Gülek Beldesi yakınlarında yer alan tarihi bir kaledir. Toros Dağları üzerinde, denizden 1600 metre yükseklikte, Gülek Boğazı’na (Kilikya Kapıları) hâkim stratejik bir noktada inşa edilmiştir. Kale, İç Anadolu ile Akdeniz Bölgesi’ni birbirine bağlayan en önemli geçitlerden biri olan Gülek Boğazı’nı denetlemek amacıyla yapılmıştır. Temelleri Orta Çağ’a kadar uzanan kale, mimari planı, taş işçiliği ve yüzey buluntularına göre farklı dönemlerde iskân edilmiştir. Tarihi kaynaklarda Kuklak, Guglag, Gogulat, Cogolaquum, Kawlak gibi çeşitli adlarla anılan yapı, Arap, Bizans, Ermeni, Kilikya, Memlük ve Osmanlı kültürlerinin egemenlik izlerini taşımaktadır.

^{Gülek Kalesi (}Kültür Portalı⁾

Gülek Kalesi, Gülek Geçidi’nin 2 km güneybatısında, çevreye hâkim bir tepe üzerinde konumlanmıştır. Kuzey ve kuzeydoğusu doğal uçurumlarla çevrili sarp kayalıklar üzerinde yer aldığından, bu yönlerde ek tahkimata ihtiyaç duyulmamıştır. Kaleye giriş güneydeki anıtsal kapıdan sağlanmakta olup, güney ve batı yönlerinde sur duvarları rahatlıkla izlenebilmektedir. Bu surlar, yuvarlak veya kare planlı büyüklü küçüklü kulelerle güçlendirilmiştir. Kalenin en doğu ucunda bir sarnıç bulunurken, duvarlarında Kilikya Ermeni Krallığı dönemine özgü bosajlı kesme blok taşlar kullanılmıştır. Müştemilatı içerisinde giriş kapısının sağ tarafındaki yapı hariç ayakta kalan pek fazla mekân bulunmamaktadır. Yüzeyde ise sarı ve yeşil renklerde sırlı veya sırsız seramik parçaları dikkat çekmektedir.

Kalenin bulunduğu kayalık tepenin yamaçları sedir ağaçlarıyla kaplıdır ve tabanda karışık kireçtaşı kayalardan oluşurken, üst kısımlarda katmanlar halinde yükselir. Alishan (1899), burada Echinites deniz kabuklularına ait taşlaşmış fosiller ve çeşitli mercan türleri bulduğunu kaydetmiştir. Ayrıca, batıdaki kayanın duvarında kayaya oyulmuş eski bir sunağın kabartma kalıntıları ve iki okunaksız yazıtın izleri tespit edilmiştir.

^{Gülek Kalesi (}kulturenvanteri⁾

Gülek Kalesi’nin stratejik önemi, Tarsus ana yolunu (Via Tauri) ve Kilikya Kapıları’nı koruyan bir askeri yapı topluluğu olmasından kaynaklanmaktadır. Orta Çağ’da Gülek Boğazı’ndan geçenlerin kale komutanına ücret ödemek zorunda kalması, kalenin hem ekonomik hem de askeri açıdan değerini ortaya koymaktadır. Tarihi kayıtlarda, kalenin Kilikya Ermeni Krallığı döneminde yapıldığı veya esaslı bir onarımdan geçtiği anlaşılmaktadır. 1198-1199 taç giyme listesinde, Gülek’in Lordu olarak Smbat’ın adı geçer ve kale o dönemde Asakaliba adıyla anılır. Çağlar boyunca iskân edildiği, mimari yapısından ve buluntularından bellidir.

1432-1433 yıllarında bölgeyi ziyaret eden Bertrandon de la Broquière, kaleyi Cublech adıyla anmış ve “o ana kadar gördüğü en yüksek kale” olarak tanımlamıştır. Evliya Çelebi ise 17. yüzyılda kaleyi “göklere yükselmiş” ifadesiyle betimlemiş ve Ramazanoğlu Yaylası’nda, Kusun kazasında yer aldığını belirtmiştir. 1838-1839 yıllarında Osmanlı yönetimine karşı ayaklanan İbrahim Paşa’nın kaleyi kısa süre işgal ettiği bilinmektedir. Bu dönemde kalenin kuzeybatısında bir kurşun madeni olduğu ve güney ile batı duvarlarındaki işçiliğin 1830’lu yılların sonlarında Pozantı’daki tabyalarla benzerlik gösterdiği kaydedilmiştir.

^{Gülek Kalesi (}kulturenvanteri⁾

Günümüzde Gülek Kalesi, erişilebilir bir durumda olup son dönemde sosyal medyada uçurum kenarında çekilen fotoğrafların yayılmasıyla çok sayıda ziyaretçiyi ağırlamaktadır. Kalenin üzerinde iki yeni yapı bulunmakta, ancak özgün mekânların çoğu ayakta kalmamıştır. Tarihi ve doğal güzellikleriyle Mersin’in geçmişini yansıtan önemli kalıntılardan biri olan Gülek Kalesi, hem tarih meraklılarının hem de doğa severlerin ilgisini çekmektedir.