Gerekli Seyrüsefer Performansı (RNP)

Gerekli Seyrüsefer Performansı (RNP), Performansa Dayalı Seyrüsefer (PBN) konseptinin temel bileşenlerinden biri olup belirlenmiş bir hava sahası içerisinde yatay düzlemde sağlanması beklenen seyrüsefer doğruluğunu tanımlayan bir sistemdir. RNP; Saha Seyrüseferi (RNAV) gibi, uçakların yalnızca yerleşik seyrüsefer yardımcılarının (VOR, NDB vb.) referans alanlarına bağlı kalmadan, uydu veya uçak içi sistemlerin kapasiteleri dâhilinde istenilen uçuş güzergâhında operasyon yapmasına olanak tanımaktadır. RNP'yi standart RNAV sistemlerinden ayıran en belirgin teknolojik fark, kokpitte dâhili bir performans izleme ve ikaz sisteminin (OBPMA) bulunması zorunluluğudur. Bu dâhili performans izleme yeteneği, seyrüsefer sisteminin hedeflenen doğruluk seviyesini karşılayıp karşılamadığını sürekli olarak denetler ve sistemin başarısız olduğu durumlarda pilotu uyararak hava trafik kontrol (ATC) müdahalesine olan bağımlılığı azaltır.

^{Yapay zeka ile oluşturulmuştur.}

RNP sistemlerinde performans, yanal doğruluk değeri ile ölçülmektedir. RNP spesifikasyonlarının isminde yer alan sayısal değerler (RNP 1, RNP 0.3 vb.), deniz mili (NM) cinsinden uçağın toplam uçuş süresinin en az %95'inde merkez hattından sapmadan muhafaza etmesi gereken yanal doğruluk mesafesini ifade eder. Toplam sistem hatasının izlenmesi ve belirlenen yanal sınırların aşılması durumunda kokpit ekibinin uyarılması prensibi, hava sahalarında uçaklar arası ayırma kriterlerinin daha güvenli ve dar sınırlar içinde belirlenmesine zemin hazırlamaktadır.

Hava sahası kullanım amacına ve uçuş fazına göre uluslararası standartlarda çeşitli RNP spesifikasyonları tanımlanmıştır:

Terminal ve pas geçme segmentlerinde 1 NM, son yaklaşma segmentinde ise 0.3 NM yanal doğruluk gerektiren, özel otorite izni gerektirmeyen yaklaşma prosedürüdür. LNAV, LNAV/VNAV, LP ve LPV gibi çeşitli minimumlara olanak tanır.

İleri düzey uçak donanımı, özel pilot eğitimi ve özel sivil havacılık otoritesi izni gerektiren prosedürlerdir. Barometrik VNAV veya SBAS tabanlı dikey seyrüsefer kullanır ve yanal doğruluk değeri son yaklaşmada 0.3 NM veya altına ölçeklendirilebilir.

Uçağın aviyonik sistemlerinde sabit yarıçaplı dönüşler (RF), ölçeklenebilir RNP ve paralel ofset uçuş yolu oluşturma gibi asgari zorunlu fonksiyonları barındıran spesifikasyondur.

Terminal alanındaki varış ve kalkışlarda 1 NM yanal doğruluk gerektirir ve uçuş operasyonlarında yalnızca Küresel Seyrüsefer Uydu Sistemi (GNSS) kullanımını destekleyebilir.

RNP 2, yurt içi ve okyanus aşırı operasyonlarda 2 NM doğruluk sunarken; RNP 4 ve RNP 10, yatay ayırmanın uygulandığı okyanus ve uzak kıta operasyonları için sırasıyla 4 NM ve 10 NM yanal doğruluk değerlerini temsil eder. RNP 4 için yere dayalı seyrüsefer yardımcılarına ihtiyaç duyulmaz.

Okyanus, uzak bölge ve son yaklaşma dışındaki tüm uçuş safhalarında 0.3 NM doğruluk gerektiren, başlangıçta döner kanatlı hava araçları için tasarlanmış bir spesifikasyondur.

RNP uygulamaları, yere dayalı sistemlerin sunduğu doğrusal ve kısıtlı uçuş yolları yerine optimum hava sahası kullanımını sağlayan kıvrımlı rotaların tasarlanabilmesine imkan tanır. RNP veri tabanı kodlamalarında, belirli bir rotayı tanımlamak için bacak tipleri ve yol tanımlayıcılar kullanılır. RNP operasyonlarında sıklıkla Başlangıç Fiksi (IF), Fikse Rota (TF), Bekleme Noktasından Vektörle Çıkış (HM) ve Sabit Yarıçap Dönüş (RF) yol tanımlayıcıları tercih edilmektedir. Özellikle RF yol tanımlayıcısı, bir yol noktasında son bulan dairesel bir dönüşü ifade eder ve mevcut sistemlerdeki bu işlevsellik genel olarak doğrudan RNP-RNAV gereksinimlerini karşılamak üzere tasarlanmıştır. Sabit yarıçap dönüşleri (RF), RNP AR spesifikasyonlarında zorunlu bir kabiliyet iken, RNP APCH veya RNP 1 gibi diğer spesifikasyonlarda opsiyonel bir özellik olarak yer alır.

Türkiye, hava trafiğindeki artışı yönetmek ve geleneksel yere dayalı seyrüsefer yardımcılarının (ILS, VOR, NDB) elektromanyetik sinyallerini kısıtlayan coğrafi engelleri aşmak amacıyla RNP uygulamalarını hava sahasına entegre etmiştir. Türkiye'de ilk PBN/RNP AR yaklaşması, coğrafi şartların geleneksel hassas yaklaşma sistemlerinin kurulumuna imkân vermemesi nedeniyle 2012 yılının sonlarında Van Havalimanı'nda uygulanmaya başlanmıştır. 13 Aralık 2012 tarihinde hizmete giren bu sistem ile birlikte, kötü hava koşulları veya manialar sebebiyle yaşanan sefer iptallerinin asgari düzeye indirilmesi ve havalimanına en kısa yoldan emniyetli yaklaşım sağlanarak yakıt ve zaman tasarrufu elde edilmesi sağlanmıştır. Van Havalimanı'ndaki uygulamanın ardından RNP sistemi; İstanbul Atatürk, İstanbul Sabiha Gökçen, Muğla Dalaman, Muğla Bodrum, Kahramanmaraş, Kayseri, Trabzon, Samsun Çarşamba ve Denizli havalimanlarına da genişletilmiştir. Eylem planları dâhilinde, RNP APCH usullerinin yoğun trafik akışının yaşandığı uluslararası havaalanlarında (IST, AYT, ESB vb.) bir yedek usul olarak veya doğrudan ana prosedür olarak kullanılması amacıyla veri tabanı ve mania güncelleme çalışmaları yürütülmektedir.