Fransa - Ölme Yardımı (Aide à Mourir) Yasası

Ölme yardımı hakkı yasası (Fr. proposition de loi relative au droit à l’aide à mourir), tedavisi mümkün olmayan ciddi bir hastalığa yakalanmış yetişkinlerin belirli koşullarda ölümcül bir maddeye erişerek yaşamlarına son vermesine imkan tanıyan bir Fransız kanunudur. Yasa, 15 Temmuz 2026 tarihinde Fransız Parlamentosunun alt kanadı olan Ulusal Meclis (Assemblée nationale) tarafından 241 ret oyuna karşı 291 kabul oyuyla kesin olarak kabul edilmiştir.^【1】 Fransa Anayasası'nın 45. maddesinin dördüncü fıkrası uyarınca, iki meclis arasında uzlaşma sağlanamaması nedeniyle son karar yetkisi Ulusal Meclise ait olmuştur.^【2】Temmuz 2026 itibarıyla yasa henüz yürürlüğe girmemiştir: Metin, kabulünün hemen ardından anayasaya uygunluk denetimi için Anayasa Konseyi’ne (Conseil constitutionnel) sevk edilmiş olup Konseyin kararının Ağustos 2026 ortasında açıklanması beklenmektedir.^【3】

Fransız yasa metni "ötenazi" (euthanasie) terimini kullanmamakta; bunun yerine ölme yardımı (aide à mourir) şeklindeki şemsiye terimi benimsemektedir. Bu terim, kural olarak ölümcül maddenin kişinin kendisi tarafından alınmasını (asiste intihar) kapsamakta; kişinin bunu fiziksel olarak yapamadığı durumlarda ise maddenin bir hekim veya hemşire tarafından uygulanmasına (ötenazi) istisnaen olanak tanımaktadır.

Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, 2022 yeniden seçim kampanyasında bu yönde bir yasa çıkarma sözü vermiş ve aynı yıl başlattığı yurttaş konvansiyonu, 2023’te "aktif ölme yardımı" (aide active à mourir) lehine görüş bildirmiştir.^【4】 Hükümetin 2024’te sunduğu ilk yasa tasarısı, Haziran 2024’teki Meclis feshiyle yarıda kalmış; süreç, milletvekili Olivier Falorni’nin 11 Mart 2025’te sunduğu iki ayrı teklifle (palyatif ve eşlik bakımına ilişkin teklif ile yaşamın sonuna ilişkin teklif) yeniden başlamıştır.^【5】 Palyatif ve eşlik bakımı yasası, yasama sürecini erken tamamlayarak Mayıs 2026’da yürürlüğe girmiştir; ölme yardımına ilişkin yasa ise ayrı ve daha çekişmeli bir süreç izlemiştir.

Muhafazakar çoğunluğun bulunduğu Senato, ölme yardımı metnini üç kez reddetmiştir. Senato Sosyal İşler Komisyonu, metnin kapsamını Claeys-Léonetti Yasası’nın bir uzantısı olacak şekilde daraltmayı önermiş; yalnızca yaşamsal tehlikenin kısa vadede söz konusu olduğu hastalara açık bir assistance médicale à mourir düzenlemesi savunmuştur. Ulusal Meclis ise ikinci okumada erişim koşullarını korumuş ancak "sürekli acı" şartını kaldırarak aralıklı fakat dayanılmaz acıyı da yeterli saymıştır.

Karma komisyonun uzlaşı sağlayamamasının ardından metin yeni okuma ve kesin okuma aşamalarına taşınmış; iki yıl süren, meclisler arasında üç kez el değiştiren ve 9.000’i aşkın değişiklik önergesi verilen sürecin sonunda Ulusal Meclis, 15 Temmuz 2026’da metni kesin olarak kabul etmiştir.^【6】 Meclis Başkanı Yaël Braun-Pivet, bunun 1980’lerden bu yana yapılan en uzun yasama tartışması olduğunu belirtmiştir.^【7】

Kesin metnin 2. maddesi ölme yardımı hakkını, talebini bildirmiş bir kişinin ölümcül bir maddeye erişmesine izin verilmesi ve bu süreçte kendisine eşlik edilmesi olarak tanımlamaktadır. Kişi maddeyi kural olarak kendisi almakta; bunu fiziksel olarak yapamıyorsa madde bir hekim veya hemşire tarafından uygulanmaktadır. Sürece yasal çerçevede katkıda bulunanlar cezai sorumluluktan muaf tutulmuştur.^【8】

Yasanın 4. maddesi, ölme yardımına erişim için beş koşulun birlikte aranmasını öngörmektedir: en az on sekiz yaşında olmak; Fransız vatandaşı olmak ya da Fransa’da düzenli ve istikrarlı biçimde ikamet etmek; nedeni ne olursa olsun yaşamı tehdit eden, ileri evrede – sağlık durumunun geri döndürülemez biçimde ağırlaşmasıyla yaşam kalitesinin etkilendiği süreç olarak tanımlanır – veya terminal evrede, ciddi ve tedavisi mümkün olmayan bir hastalığa sahip olmak; bu hastalıktan kaynaklanan, tedaviye dirençli ya da kişinin tedaviyi reddettiği veya kestiği durumda kendisince dayanılmaz sayılan bir acı çekiyor olmak; ve iradesini özgür ve bilinçli biçimde ortaya koyabilmek. Metin, yalnızca psikolojik acının hiçbir koşulda ölme yardımına erişim sağlamayacağını açıkça belirtmektedir. Ağır psikiyatrik bozukluğu olanlar ile Alzheimer gibi nörodejeneratif hastalığı bulunanlar bu kapsamın dışında tutulmuştur.^【9】

Talep, kişiyle akrabalık veya evlilik bağı bulunmayan, faal bir hekime doğrudan iletilmekte; tele-konsültasyon yoluyla ne sunulabilmekte ne de teyit edilebilmektedir. Hekim, hastayı sağlık durumu, palyatif bakım seçenekleri ve psikolojik destek imkanları hakkında bilgilendirmekle yükümlüdür. Koşulların karşılanıp karşılanmadığı, hekimin kendisinin de yer aldığı bir kurul usulüyle değerlendirilmektedir; kurulda en az hastanın hastalığında uzman ve tedavisinde görev almamış bir hekim ile bir sağlık yardımcısı bulunmak zorundadır. Karar, yalnızca başvurulan hekim tarafından verilmekte ve talebin resmi hale gelmesinden itibaren on beş gün içinde gerekçeli olarak bildirilmektedir. Olumlu karardan sonra hasta, en az iki günlük düşünme süresinin ardından ölümcül maddenin uygulanmasını teyit edebilmektedir.^【10】

Ölümcül madde, hastane eczaneleri tarafından hazırlanmaktadır. Uygulama; kişinin evinde, bir sağlık kuruluşunda ya da bir bakım kurumunda gerçekleştirilebilmekte, kişi dilediği kişilerin refakatinde bulunabilmektedir. Uygulama günü hekim veya hemşire kişinin iradesini sürdürdüğünü doğrulamakta, çevresinden gelebilecek baskıları tespit etmekle yükümlü tutulmaktadır; böyle bir baskı öğrenildiğinde durum gecikmeksizin Cumhuriyet savcılığına bildirilmektedir.

Hekimin talep hakkındaki kararına kural olarak yalnızca talep sahibi idari yargıda itiraz edebilmektedir. Yasal koruma altındaki yetişkinler (majeurs protégés) bakımından ise koruma tedbirini yürüten kişiye, olumlu karara karşı iki gün içinde itiraz hakkı tanınmıştır.^【11】

Yasanın 14. maddesi, sürece katılmak istemeyen sağlık çalışanları için bir vicdani ret hükmü (clause de conscience) içermektedir. Hiçbir sağlık çalışanı sürece katılmaya zorlanamaz ancak reddeden çalışan bunu gecikmeksizin bildirmek ve katılmaya istekli meslektaşlarının adlarını iletmekle yükümlüdür. Buna karşılık hastanın bulunduğu sağlık kuruluşları ve bakım kurumları, katılmaya istekli sağlık çalışanlarının kurum içinde müdahalesine izin vermek zorundadır.^【12】

Denetim, Sağlık Bakanlığı nezdinde kurulan bir komisyon tarafından, her usulün tamamlanmasının ardından (a posteriori) yürütülmektedir. Komisyonda en az iki hekim, bir Danıştay üyesi, bir Yargıtay üyesi, hasta derneklerinden iki temsilci ile sosyal bilimler alanından iki üye yer almaktadır; komisyon, ihlal şüphesinde ilgili meslek odasına veya Cumhuriyet savcılığına başvurmaktadır. Yasama sürecinin önceki aşamalarında yer alan, ölme yardımını engellemeyi suç sayan hüküm ile kişiye baskı uygulamayı cezalandıran madde, kesin metinde yer almamıştır. İşlemlerin masrafları katkı payı alınmaksızın sosyal güvenlik sistemi tarafından karşılanmaktadır.

Başbakan Sébastien Lecornu, Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron ile yaptığı istişarelerin ardından, kesin oylamadan bir gün önce yasa metnini Anayasa Konseyine (Conseil constitutionnel) sevk edeceğini açıklamıştır. Metne karşı çıkan Senato Başkanı Gérard Larcher da ayrı bir başvuruda bulunacağını duyurmuştur. Lecornu, başvuru gerekçesi olarak Senatodaki görüşmelerin hem yasa destekçilerinin beklentilerini hem de düzenlemeye yönelik çekinceleri bulunan kesimlerin endişelerini yeterince karşılayacak kapsamlı bir değerlendirme sağlamadığını belirtmiştir. Anayasa Konseyinin kararını vermek için bir aya kadar süresi bulunmakta olup kararın 15 Ağustos 2026 civarında açıklanması beklenmektedir.

Başvurularda öne çıkan anayasal itirazlar üç başlıkta toplanmaktadır. Bunlar, hastalara tanınan düşünme ve kararından vazgeçme süresinin yeterliliği, yasal koruma altındaki yetişkinlerin (majeurs protégés) rızasının nasıl değerlendirileceği ve bazı kurumların itirazına rağmen tüm sağlık kuruluşlarının ölme yardımı uygulamasına izin vermekle yükümlü tutulmasıdır. Yasama süreci boyunca özellikle düşünme süresinin uzunluğu konusunda iki gün, on beş gün ve daha uzun süreler arasında farklı öneriler tartışılmıştır.

Kararları bağlayıcı nitelikte olan Anayasa Konseyi, yasa metnini tamamen iptal edebilir, belirli hükümleri anayasaya uygunluk yorumu ile onaylayabilir veya bazı düzenlemelerin değiştirilmesini gerektirecek kararlar verebilir. Metnin anayasaya uygun bulunması halinde yasa Cumhurbaşkanı tarafından yayımlanarak yürürlüğe girecek, ardından uygulamaya ilişkin ikincil mevzuatı düzenleyen uygulama kararnameleri hazırlanacaktır. Bu nedenle yasanın teorik olarak Eylül 2026'dan itibaren uygulanabilmesi mümkün görülse de, gerekli kararnamelerin hazırlanma süreci nedeniyle fiili uygulamanın daha ileri bir tarihte başlaması beklenmektedir.

Yasanın kabul edilmesinin ardından Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, 2022 yılında verdiği taahhüdü "ciddiyetle, alçakgönüllülükle ve demokrasiye tam saygı içinde" yerine getirdiğini açıklamıştır. Teklifin sahibi Olivier Falorni ise oylamayı "Fransızlar için büyük bir gün" olarak nitelendirmiş ve yaklaşık iki yıl süren yasama sürecini "engelli bir maraton" sözleriyle tanımlamıştır.

Yasayı destekleyenler, düzenlemenin bireylere yeni bir hak tanıdığını ve kişisel özerkliği güçlendirdiğini savunmuştur. Onurlu Ölme Hakkı Derneği (Association pour le droit de mourir dans la dignité, ADMD) Başkanı Jonathan Denis, yeni düzenlemenin hiç kimseyi ölme yardımına başvurmaya zorlamadığını, yalnızca bireylerin yaşamlarının sonuna ilişkin tıbbi kararların merkezinde kalmasını güvence altına aldığını belirtmiştir. Denis ayrıca, derneğin hekim destekli intihar ile ötenazi arasında serbest seçim hakkının tanınması yönündeki çalışmalarını sürdüreceğini ifade etmiştir. France Assos Santé ise yasayı önemli bir ilerleme olarak değerlendirmekle birlikte, asıl belirleyici aşamanın uygulamanın nasıl hayata geçirileceği olacağını vurgulamıştır.

Yasaya karşı çıkanlar ise düzenlemenin kırılgan bireyleri yeterince korumadığı görüşünü dile getirmiştir. Ulusal Etik Danışma Komitesi (CCNE) Onursal Başkanı Didier Sicard, yasanın özellikle savunmasız hastalar açısından yeterli güvence sağlamadığını savunmuştur. Fransa Piskoposlar Konferansı Başkanı Jean-Marc Aveline ve diğer Katolik Kilisesi temsilcileri, düzenlemeyi Fransa'nın etik ve hukuki tarihinde önemli bir kırılma noktası olarak değerlendirmiştir. Alliance Vita derneği ise önceliğin palyatif bakım hizmetlerinin güçlendirilmesi olması gerektiğini, ölümün bir çözüm olarak sunulmasının insan onuruyla bağdaşmadığını ileri sürmüştür.

Siyasi alanda da yasa tartışmalara neden olmuştur. Senato Başkanı Gérard Larcher ile eski İçişleri Bakanı Bruno Retailleau, düzenlemeye açık biçimde karşı çıkarken; aşırı sağdaki Ulusal Birlik (Rassemblement national) yönetimi de yasa aleyhinde görüş bildirmiş, buna karşın parti milletvekillerine oylamada serbest oy kullanma imkânı tanımıştır.

Yasanın kapsamı ve denetim mekanizmaları da hukuk çevrelerinde tartışma konusu olmuştur. Senato Sosyal İşler Komisyonu, "ileri evre" ve "tedavi edilemezlik" gibi temel ölçütlerin yeterince açık tanımlanmadığını, başvuru usulünün diğer ülkelerdeki benzer düzenlemelere kıyasla kısa tutulduğunu ve yalnızca sonradan yapılan denetimin yeterli güvence sağlamayabileceğini belirtmiştir. Raporda, bu nedenlerle Fransa'nın yaşam sonu uygulamalarında dünyanın en müsamahakâr mevzuatlarından birine sahip hâle gelebileceği ileri sürülmüştür. Buna karşılık bazı uluslararası değerlendirmelerde ise Fransız düzenlemesinin Belçika, Hollanda ve Kanada gibi ülkelerde yürürlükte bulunan sistemlerle karşılaştırıldığında daha sınırlayıcı nitelikte olduğu ifade edilmektedir.

Temmuz 2026 itibarıyla ölme yardımı hakkına ilişkin yasa, Parlamento tarafından kesin olarak kabul edilmiş olmakla birlikte henüz yürürlüğe girmemiştir. Yasanın yürürlüğe girebilmesi için Anayasa Konseyinin (Conseil constitutionnel) anayasaya uygunluk denetimini tamamlaması, ardından metnin Cumhurbaşkanı tarafından onaylanarak yayımlanması ve uygulamaya ilişkin kararnamelerin çıkarılması gerekmektedir.