Ermeni İsyanları

Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde, iç ve dış dinamiklerin etkisiyle şekillenen Ermeni isyanları, 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren devletin idari, sosyal ve askerî yapısını sarsan sistematik faaliyetler bütünüdür. 1878 Berlin Antlaşması’nın 61. maddesi ile uluslararası bir sorun haline gelen Ermeni Meselesi, "Vilâyat-ı Sitte" olarak adlandırılan Doğu Anadolu illerinde reform talepleriyle başlamış, ancak devrimci komitelerin (Hınçak ve Taşnaksutyun) kurulmasıyla silahlı bir bağımsızlık hareketine dönüşmüştür. Bu süreç, imparatorluğun farklı bölgelerinde sivil ve askerî çatışmalara yol açmış, I. Dünya Savaşı’nın olağanüstü koşullarında sevk ve iskân kararı ile sonuçlanan geniş çaplı bir asayiş ve güvenlik krizini beraberinde getirmiştir.

^{Ermeni İsyanı (Yapay zeka tarafından oluşturulmuştur.)}

Ermeni Meselesi'nin siyasi bir içerik kazanmasında, Batılı devletlerin Osmanlı İmparatorluğu üzerindeki nüfuz mücadeleleri belirleyici olmuştur. Özellikle Rusya ve Fransa gibi güçlerin Ermeni tebaayı bir dış politika aracı olarak kullanması, cemaat ile devlet arasındaki geleneksel güven ilişkisini zedelemiştir.1878 sonrasında reform vaatlerinin yerine getirilmediği iddiasıyla örgütlenen yapılar, Avrupa kamuoyunun desteğini almak adına propaganda faaliyetlerine ağırlık vermiştir. Bu dönemde misyonerlik faaliyetleri ve yabancı okullar, Ermeni milliyetçiliğinin kültürel ve ideolojik temelini oluşturmada lojistik destek sağlamıştır.

İsyanların organizasyonunda 1887'de Cenevre'de kurulan Hınçak ve 1890'da Tiflis'te kurulan Taşnaksutyun (Ermeni Devrimci Federasyonu) temel aktörlerdir. Bu komiteler; Amasya, Sivas ve Van gibi merkezlerde yerel ağlar kurarak halkı silahlandırmış, propaganda ve provokasyon yöntemlerini kullanarak devlete karşı isyan zeminini hazırlamışlardır. Komitelerin faaliyetleri arasında vergi vermeyi reddetme, Müslüman köylerine saldırılar düzenleme ve devlet görevlilerine yönelik suikastlar yer almaktadır. Özellikle Taşnaksutyun'un "süreli yayınlar" ve propaganda broşürleri vasıtasıyla diasporadan destek sağladığı, Rusya ile koordineli hareket ettiği askeri raporlarda belgelenmiştir.

^{Ermeni komitacılar (Yapay zeka tarafından oluşturulmuştur.)}

Sistematik silahlı eylemlerin ilk büyük örneği, 1890 yılında gerçekleşen Erzurum Olayı’dır. Bu olay, bölgedeki asayişi bozarak isyanların Anadolu geneline yayılmasına öncülük etmiştir. Ardından gelen süreçte ayaklanmalar stratejik noktalarda yoğunlaşmıştır:

Sason (1894) ve Zeytun (1895) isyanları, coğrafi yapının sağladığı korunaklı alanlarda başlatılmış ve Batılı devletlerin müdahalesine zemin hazırlamıştır. Sason isyanı sürecinde Amerikan Board misyonerlerinin hazırladığı raporlar, Batı basınında Osmanlı aleyhine geniş bir dezenformasyon dalgasına yol açmıştır. Zeytun bölgesi ise 1921 yılına kadar Fransisken rahiplerinin ve dış desteklerin yardımıyla aralıklı olarak isyan odağı olmayı sürdürmüştür.

^{Ermeni mezalimi( Yapay zeka tarafından oluşturulmuştur.)}

1895 yılında Antep, Trabzon, Sivas ve Diyarbakır gibi şehirlerde eş zamanlı isyan girişimleri yaşanmıştır. Antep'teki olaylarda Protestan misyonerlerin rolü ve bölgedeki Ermeni ailelerin komitelerle olan ilişkileri dikkat çekicidir. Trabzon'daki olayların İngiliz basınına yansıması ise Osmanlı üzerindeki diplomatik baskıyı artıran bir unsura dönüşmüştür.

I. Dünya Savaşı'nın patlak vermesi, Ermeni isyanlarının niteliğini "iç ayaklanma"dan "topyekûn savaş desteği"ne dönüştürmüştür. Rus ordusu saflarında yer alan Ermeni gönüllü birlikleri ve Osmanlı ordusundan firar eden Ermeni askerler, cephe gerisinde lojistik hatları keserek Müslüman köylerinde sivil kayıplara yol açmışlardır.

Nisan 1915'te başlayan İkinci Van İsyanı, isyan sürecinin en kritik kırılma noktasıdır. Şehrin kontrolünü ele geçiren Ermeni çeteleri, Van'ı Rus işgaline hazırlamış ve büyük bir yıkıma neden olmuşlardır. Bu ayaklanma, Osmanlı hükümetinin askeri güvenlik stratejisini yeniden gözden geçirmesine ve tehcir kararının alınmasına giden süreci hızlandırmıştır.

Urfa'da Fahreddin Paşa'nın bastırmak zorunda kaldığı isyan ve Muş sancağında 1915-1918 yılları arasında yaşanan karşılıklı çatışmalar, savaşın Anadolu içindeki yıkıcı etkisini göstermektedir.

Askeri arşiv belgeleri, bu bölgelerdeki Ermeni silahlı örgütlerinin yangınla imha metodu gibi sistemli şiddet yöntemleri kullandığını kaydetmektedir.

Osmanlı Devleti, 27 Mayıs 1915 tarihinde "Vakt-i Seferde Ordu ve Müstakil Kolordularca İttihaz Olunacak Tedabir-i İnzibatiye Hakkında Geçici Kanun"u (Tehcir Kanunu) yürürlüğe koymuştur. Kararın temel gerekçesi, cephe gerisindeki Ermeni isyanlarının orduyu iki ateş arasında bırakması ve sivil halkın güvenliğinin sağlanamamasıdır.

Dönemin Üçüncü Ordu Kurmay Başkanı Felix Guse gibi Alman subaylar, tehcirin askeri bir zaruret olduğunu ve isyanların ordu harekâtını felce uğrattığını raporlamışlardır. Uygulama sırasında yaşanan can kayıpları; lojistik yetersizlikler, salgın hastalıklar ve yerel grupların saldırıları gibi savaş koşullarından kaynaklanmıştır. Hükümetin süreci denetleme çabalarına rağmen, savaşın kaotik ortamı insani bir krize neden olmuştur.

Mondros Ateşkesi sonrasında bölgede boşalan otoriteyi fırsat bilen Ermeni çeteleri; Erzurum, Erzincan, Bayburt, Kars ve Iğdır çevresinde sivil halka yönelik faaliyetlerini yoğunlaştırmıştır. Özellikle Alaca, Oltu ve Kağızman bölgelerinde yaşanan olaylar, dönemin tanık ifadeleri ve askeri raporlarıyla belgelenmiştir.

Erzurum'un 12 Mart 1918'de kurtarılması sürecinde, Türk ordusunun şehre girişiyle karşılaşılan manzara, sivil halkın maruz kaldığı şiddetin boyutlarını ortaya koymuştur. Bu dönemde Albayrak ve Hadisat gibi yerel gazeteler, bölgedeki hakikati dünyaya duyurmak ve Milli Mücadele ruhunu canlı tutmak için propaganda savaşı yürütmüşlerdir.

^{Ermeni çetelerinin yaptığı katliamlarda sonra bulunan toplu mezarlardan bir örnek(} AA⁾

^{Ermeni çetelerinin yaptığı katliamlara dair bulunan toplu mezarlardan bir örnek (}AA⁾

Ermeni Meselesi, savaş sonrasında Paris Barış Konferansı ve Lozan Konferansı'nın en hararetli başlıklarından biri olmuştur. Ermeni heyetleri, Anadolu'nun doğusunda büyük bir devlet talebiyle konferanslara katılmış, ancak bölgedeki nüfus gerçeği ve Milli Mücadele'nin askeri başarısı bu taleplerin karşılık bulmasını engellemiştir. ABD ve Avustralya basını gibi uzak coğrafyalarda dahi mesele, yoğun bir propaganda aracı olarak kullanılmıştır.