ENDEMİK BİTKİLER

Endemik terimi, Yunanca "endemos" kelimesinden türetilmiş olup yayılış alanları belirli bir bölge ile sınırlı olan canlı taksonlarını (tür, alttür veya varyete) ifade eder. Endemizm; bir bitki taksonunun ekolojik şartlara ve süreçlere bağlı olarak, zamansal ve mekânsal perspektifteki değişimlerin bir sonucu olarak dar bir coğrafi alanda mevcudiyetini sürdürmesi durumudur. Bu alan, birkaç metrekareden bir kıta ölçeğine kadar değişebilse de tanım genellikle bölgesel veya daha dar alanlar için kullanılır.

Endemik bitki örneği(AA)

Endemik bitkiler, oluşum kökenlerine ve taksonomik özelliklerine göre farklı kategorilere ayrılır:

• Paleoendemikler (Konservatif Endemikler): Jeolojik devirlerde geniş yayılış alanına sahipken iklim değişimleri sonucu hayatta kalabildikleri özel habitatlara sığınmış eski taksonlardır. Bu türler sistematik olarak izole olmuşlardır ve yakın akrabaları bulunmaz. Relikt (kalıntı) türler bu gruba örnektir.
• Neoendemikler: Yakın jeolojik zamanda ortaya çıkmış ve henüz yayılma aşamasında oldukları için dağılış alanları dar olan türlerdir. Alp Dağları'ndaki Salvia ve Verbascum türlerinin birçoğu bu kategoride yer alır.
• Şizoendemikler: Geniş yayılışlı bir atasal taksonun farklı ekolojik koşullarda farklılaşmasıyla ortaya çıkan kardeş taksonlardır.
• Patroendemikler ve Apoendemikler: Diploid veya poliploidleşme yoluyla atasal taksonlardan türeyen endemik türlerdir.

Türkiye, yaklaşık 12.000 bitki taksonuna ev sahipliği yapmaktadır ve bu taksonların 3.649’u (%30'un üzerinde bir oran) endemiktir. Bu zenginliği sağlayan temel coğrafi faktörler şunlardır:

• İklim Çeşitliliği: Kısa mesafelerde değişen mikroklima özellikleri.
• Topoğrafik ve Jeomorfik Çeşitlilik: 0 ile 5000 metre arasında değişen yükselti farkları, dağlık alanlar ve derin vadilerin oluşturduğu izolasyon alanları.
• Flora Bölgelerinin Kesişimi: Avrupa-Sibirya, Akdeniz ve İran-Turan olmak üzere üç farklı fitocoğrafik bölgenin karşılaşma alanında bulunması.
• Jeolojik Geçmiş: Kuaterner'deki iklim değişimleri sırasında Anadolu'nun bitkiler için bir sığınak (refugium) görevi görmesi.

Türkiye'deki endemizm oranı Avrupa ülkeleriyle kıyaslandığında oldukça yüksektir. Bu oran Yunanistan’da %14,9, İspanya’da %18,6, Fransa’da ise %2,9 seviyesindedir.

Türkiye florasında endemik taksonların familya ve cins bazında dağılımı heterojen bir yapı sergilemektedir:

• En Fazla Endemik Barındıran Familyalar: Asteraceae (Papatyagiller) 430 türle ilk sırada yer alırken, onu Fabaceae (Baklagiller) ve Lamiaceae (Ballıbabagiller) izlemektedir.
• En Fazla Endemik Barındıran Cinsler: Astragalus (Geven) 233 endemik türle en zengin cinstir. Onu Verbascum (Sığırkuyruğu) ve Centaurea (Peygamber çiçeği) takip eder. Verbascum cinsinde endemizm oranı %85 düzeyindedir.
• Endemik Cinsler: Türkiye florasında Tchihatchewia (Allıgelin) ve Dorystoechas gibi sadece bu coğrafyaya özgü 15 endemik cins bulunmaktadır.

Endemik türlerin Türkiye üzerindeki dağılımı belirli odak noktalarında yoğunlaşmaktadır:

• Bölgesel Dağılım: Akdeniz Bölgesi, tür sayısı ve endemizm yoğunluğu bakımından en zengin bölgedir. Onu Doğu Anadolu ve İç Anadolu bölgeleri izlemektedir.
• İl Bazında Dağılım: En fazla endemik lokasyonuna sahip il Antalya'dır; onu Mersin, Konya ve Sivas takip etmektedir.
• Anadolu Diyagonali: Gümüşhane-Bayburt hattından başlayıp güneybatıya uzanan bu hat, İç ve Doğu Anadolu florası arasında ekolojik bir sınır oluşturarak türleşmeyi teşvik eder.
• Habitat Spesifikliği: Endemiklerin %80’i 1000-2000 metre yükseltiler arasında yayılış gösterir. Ayrıca serpantin (ağır metal içeren) topraklar, tuzcul alanlar ve karstik yapılar endemizm açısından kritik habitatlardır. Özellikle serpantin endemikleri, nikel gibi ağır metalleri bünyelerinde biriktirebilme (hiperakümülatör) yetenekleriyle bilinirler.

Türkiye'nin endemik zenginliği çeşitli antropojenik tehditler altındadır:

• Turizm ve Yapılaşma: Kıyı kumulları ve alpin bölgelerdeki tesisleşme habitat kaybına yol açmaktadır.
• Bilinçsiz Toplama ve Ticaret: Süs bitkisi olarak kullanılan geofitlerin (kardelen, siklamen, lale vb.) doğadan aşırı sökümü popülasyonları tehlikeye atmaktadır.
• Otlatma ve Yangınlar: Step ve orman alanlarındaki yoğun otlatma baskısı türlerin yenilenmesini engellemektedir.

Endemik bitkilerin korunması için "Türkiye Bitkileri Kırmızı Kitabı" (Red Data Book) gibi listeler oluşturulmuş ve türler IUCN (Dünya Doğa ve Doğal Kaynakları Koruma Birliği) kategorilerine göre sınıflandırılmıştır. Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) tabanlı veri tabanları, bu türlerin izlenmesi ve korunması için temel araçlar haline gelmiştir.