Elitlerin Dolaşımı Teorisi

Seçkin veya elit kavramı, etimolojik olarak seçme anlamına gelen Latince "eligere" kelimesinden türetilmiştir ve bir toplumda gücü ve saygınlığı olan, üstün nitelikli grupları tanımlamak için kullanılmaktadır. Toplumbilim literatüründe bu kavram, bütün toplumlarda iktidarın küçük bir azınlığın tekelinde bulunduğunu ve çoğunluğun bu azınlık tarafından yönetildiğini savunan "elitizm" düşüncesiyle özdeşleşmiştir. Yöneten ve yönetilen ayrımının toplumsal yapının temel niteliği olduğu görüşü, antik dönemde Platon’un ideal devletindeki "filozof-bilge" azınlığın yönetimine kadar uzanmaktadır. ^【1】Modern anlamda seçkinci kuramlar ise 19. yüzyılın sonlarında Avrupa’da gelişmeye başlamış; özellikle Gaetano Mosca, Vilfredo Pareto ve Robert Michels’in çalışmalarıyla sistemli bir teori haline gelmiştir. Bu kuramcılar, toplumsal değişimin itici gücünü Marksist sınıf çatışmasında değil, yönetici azınlıkların kendi içindeki değişiminde ve dolaşımında bulmuşlardır.

Seçkinlerin dolaşımı (circulation of elites) terimini siyaset bilimi literatürüne kazandıran İtalyan sosyolog Vilfredo Pareto, toplumu "seçkinler" ve "seçkin olmayanlar" şeklinde iki ana tabakaya ayırmaktadır. Pareto'ya göre seçkin tabakası da kendi içinde, siyasal iktidar üzerinde doğrudan veya dolaylı etkiye sahip olan "yönetici seçkinler" ve bu güce sahip olmayan ancak kendi alanlarında üstün yetenek gösteren "yönetici olmayan seçkinler" olarak ikiye ayrılır. Pareto’nun teorisinin merkezinde; seçkinlerin statik bir yapıda olmadığı, aksine sürekli bir yükseliş, duraklama ve düşüş döngüsü içinde bulunduğu düşüncesi yer almaktadır. Tarihi "aristokrasiler mezarlığı" olarak nitelendiren Pareto, her aristokrasinin zamanla enerjisini kaybederek yozlaştığını ve yerini aşağıdan yukarıya doğru tırmanan daha enerjik ve yetenekli yeni seçkinlere bıraktığını savunmaktadır. Bu dolaşım süreci, toplumsal dengenin korunması için zorunlu bir mekanizma olarak görülmektedir.

Pareto, seçkinlerin dolaşımını toplumsal veya ekonomik sınıflardan ziyade bireylerin psikolojik karakteristiklerine ve yeteneklerine dayandırmaktadır. Bu bağlamda insan eylemlerinin temelinde "tortu" (residues) adını verdiği sabit içgüdüsel dürtüler ve bu dürtüleri rasyonelleştirmek için kullanılan "türetme" (derivations) adı verilen dışsal açıklamalar bulunmaktadır. Seçkinlerin dolaşımı açısından iki tür tortu kritik öneme sahiptir: Birincisi, yenilikçiliği ve stratejik düşünmeyi temsil eden "birleşim tortuları"; ikincisi ise muhafazakârlığı, inancı ve güç kullanımını temsil eden "bütünlerin direşimi tortuları"dır. Yönetici elitin yapısındaki değişim, bu tortuların elitteki egemenlik dengesinin değişmesi anlamına gelmektedir. Alt sınıfların en yetenekli üyelerinin bu tortular bağlamında seçilerek yönetici kadroya alınması dolaşımı sağlar; bu yolun tıkanması ise toplumsal patlamalara veya devrimlere yol açmaktadır.

Pareto, Niccolò Machiavelli’nin metaforlarından esinlenerek yönetici seçkinleri "aslanlar" ve "tilkiler" olarak ikiye ayırmaktadır. Aslan tipi yöneticiler; inançlarına bağlı, muhafazakâr, grup sadakati yüksek ve amaçlarına ulaşmak için fiziksel güç kullanmaktan çekinmeyen karakterlerdir. Tilkiler ise esnek, kurnaz, ikna kabiliyeti yüksek, diplomasi ve hileye başvuran, yenilikçi ancak istikrarı korumakta zorlanan yöneticileri temsil eder. Bir toplumda aslanlar iktidarı ele geçirdiğinde başlangıçta düzen ve güvenlik sağlansa da zamanla sistem esnekliğini kaybederek tıkanmaktadır. Bu noktada tilkiler, sistemdeki boşlukları kullanarak ve muhalefete ödünler vererek iktidarı ele geçirmeye başlarlar. Ancak tilkilerin yönetimi de aşırı tavizler ve güç kullanma isteksizliği nedeniyle zayıfladığında, yerlerini tekrar zor kullanmaya hazır yeni bir aslan grubuna bırakmak zorunda kalırlar.

Seçkinlerin dolaşımı süreci, özünde sistemin temel yapısını değiştirmeyen, sadece yöneten azınlığın el değiştirmesini sağlayan bir "politik devrim" niteliği taşımaktadır. Toplumsal devrimler mülkiyet ilişkilerini ve üretim tarzını kökten dönüştürürken, Pareto’nun öngördüğü politik devrimde değişim sadece siyasi üstyapı düzeyinde kalmaktadır. Düşüşe geçen eski seçkinler, iktidarlarını korumak için insancıl ve fedakâr duygular sergileyerek yumuşarlar ancak bu durum gerçek güçlerini kaybettikleri bir aldatmaca safhasıdır. Bu sırada yükselen yeni seçkinler, halkın çıkarlarını savundukları iddiasıyla ortaya çıkarlar ve çoğu zaman dini veya ideolojik krizleri bir enerji kaynağı olarak kullanırlar. Zafer kazanan yeni elit, kısa sürede halkçı söylemlerini terk ederek eski müttefiklerini buyruğu altına alır ve kendi içine kapalı, otoriter bir yapıya bürünerek bir sonraki döngünün başlamasına zemin hazırlar.

Pareto’nun seçkinlerin dolaşımı teorisi, diğer klasik ve çağdaş elit kuramlarıyla hem benzeşen hem de ayrışan yönlere sahiptir. Gaetano Mosca da bir yönetici sınıfın varlığını savunmakla birlikte, Pareto’nun psikolojik temelli açıklamasından farklı olarak dolaşımı toplumsal ve sosyo-ekonomik güçlerin yükselişiyle açıklamaktadır. Marksist kuram devrimi sınıfların ortadan kalktığı bir sürece bağlarken; Pareto, insanlık tarihinin sadece elitlerin sürekli yer değiştirmesinden ibaret olduğunu ve sınıfsız bir topluma ulaşmanın imkânsız olduğunu ileri sürmektedir. Joseph Schumpeter ve Raymond Aron gibi çağdaş kuramcılar ise bu seçkinci bakış açısını demokrasiyle bağdaştırmaya çalışmış; demokrasiyi elitler arasında açık bir yarışma ve halkın bu elitler arasından seçim yapması süreci olarak tanımlamışlardır. Sonuç olarak Pareto’nun teorisi, toplumsal değişimin her zaman bir azınlığın önderliğinde ve döngüsel bir biçimde gerçekleştiğini savunan determinist bir yapı arz etmektedir.