D'Hondt Yöntemi

D’Hondt yöntemi, nispi temsil sistemleri içerisinde milletvekilliklerinin siyasi partiler arasındaki dağılımını hesaplamak amacıyla kullanılan bir "en yüksek ortalama" metodudur. ^【1】Belçikalı hukukçu ve matematikçi Victor d’Hondt tarafından 19. yüzyılın sonlarında geliştirilen bu sistem, seçim çevrelerinde ortaya çıkan oyların sandalyelere dönüştürülmesinde sistematik bir bölme usulüne dayanmaktadır. Literatürde, oyların meclisteki temsil oranlarına en yakın şekilde yansıtılması amacıyla tasarlanmış yaklaştırmalı nispi temsil yöntemlerinden biri olarak kabul edilmektedir.

Yöntemin işleyişi, bir seçim çevresinde her partinin aldığı geçerli oyların, o çevreden çıkarılacak milletvekili sayısına ulaşılana kadar sırasıyla tam sayılara (1, 2, 3, 4...) bölünmesi esasına dayanmaktadır. Bu bölme işlemi sonucunda elde edilen tüm paylar, parti ayrımı gözetilmeksizin büyükten küçüğe doğru sıralanır. Seçim çevresinden seçilecek toplam milletvekili sayısı kadar en büyük pay belirlenir ve bu paylara sahip olan partiler, her bir pay için birer sandalye kazanırlar. D’Hondt sisteminin en belirgin teknik özelliği, kendi içinde bütün sandalyelerin dağıtılmasını sağlaması ve "artık oy" olarak adlandırılan değerlendirilmemiş oylar için ikinci bir merkezi dağıtım işlemine ihtiyaç bırakmamasıdır.

D’Hondt yöntemi, seçim sistemlerinin iki temel direği olan temsilde adalet ve yönetimde istikrar ilkeleri arasındaki dengede, büyük partilere avantaj sağlayan bir eğilim sergilemektedir. Matematiksel yapısı gereği, bölme işlemleri sırasında büyük partilerin elde ettiği paylar daha yüksek kalmakta, bu durum küçük partilerin sandalye kazanma ihtimalini zorlaştırmaktadır. Bu özellik, parlamentoda parçalanmış bir yapının oluşmasını engelleyerek tek partili ya da güçlü koalisyon hükümetlerinin kurulmasına zemin hazırlaması bakımından "yönetimde istikrar" ilkesine hizmet eder. Ancak bu durum, partilerin aldığı oy oranları ile kazandıkları sandalye oranları arasında nispetsizliklere yol açabildiği için "temsilde adalet" ilkesi açısından eleştirilmektedir. Sistemin orantısallık düzeyi, seçim çevresinin genişliği ile doğrudan ilişkilidir; seçim çevresindeki milletvekili sayısı arttıkça alınan oy oranı ile temsil oranı arasındaki fark azalmakta ve adaletli temsil ilkesi daha yüksek oranda gerçekleşmektedir.

^【2】Türkiye’de d’Hondt yöntemi, 1961 Anayasası döneminden itibaren seçim hukukunun temel bir unsuru haline gelmiştir. ^【3】1961 genel seçimlerinde barajlı d’Hondt sistemi olarak uygulanmaya başlanan yöntem, 1965 seçimlerinde uygulanan "milli bakiye" sistemi hariç tutulursa, 1969, 1973 ve 1977 seçimlerinde barajsız d’Hondt olarak kullanılmıştır. ^【4】1980 sonrası dönemde ise 1983 yılından itibaren yönteme çeşitli seçim barajları (ülke genel barajı ve seçim çevresi barajı) ile kontenjan milletvekilliği gibi ek unsurlar dahil edilmiştir. ^【5】Günümüzde Türkiye'de milletvekili genel seçimlerinde %7 ülke barajı ile birlikte Listeli Nispi Temsil sisteminin bir parçası olarak d’Hondt yöntemi uygulanmaktadır.

D’Hondt yöntemi, dünya genelinde yaygın kullanılan nispi temsil hesaplama yöntemlerinden biridir. İspanya Temsilciler Meclisi seçimlerinde kapalı liste usulüyle, Japonya'da ise paralel sistemin nispi temsil kanadında sandalye dağıtımı için bu yöntem tercih edilmektedir. Yöntem, küçük partilere daha fazla avantaj sağlayan Sainte-Laguë metodu ile karşılaştırıldığında, büyük partilerin parlamentodaki hakimiyetini pekiştiren bir yapı sunmaktadır. Sainte-Laguë yönteminde oylar 1, 3, 5 gibi tek sayılara bölünürken d’Hondt yönteminde ardışık tam sayıların kullanılması, sandalyelerin büyük partilere tahsis edilme olasılığını artırmaktadır. Bu nedenle d’Hondt yöntemi, çoğulcu demokrasi anlayışı içerisinde istikrarlı bir yasama organı oluşturmak isteyen pek çok modern devlet tarafından benimsenmiştir.