Dam Xarabaçılı

Dam xarabaçılı (Athene noctua), baykuşgiller (Strigidae) fəsiləsindən kiçik bir baykuş növüdür. Avropa, Asiya və Şimali Afrika'da geniş yayılmış bu növ, ümumiyyətlə açıq sahələrdə, kənd təsərrüfatı ərazilərində və qayalıq bölgələrdə müşahidə edilir. Qısa boyu, yuvarlaq başı və sarı gözləri ilə diqqət çəkən dam xarabaçılı, gecəci bir növ olmasına baxmayaraq, gündüz saatlarında da aktiv ola bilər. Adını, gecə boyunca çıxardığı tiz və müəyyən səs-küylərdən alır. Azərbaycanda geniş yayılmış bu növ, mədəni və folklorik baxımdan da əhəmiyyətli bir yerə malikdir.

Dam xarabaçılı, kiçik quruluşlu, yuvarlaq başlı və nisbətən uzun ayaqlara sahib bir baykuş növüdür. Tüyleri ümumiyyətlə boz-qəhvəyi tonlarında olur və yaşadığı bölgənin iqliminə və coğrafi xüsusiyyətlərinə bağlı olaraq rəng fərqlilikləri göstərə bilər. İç Anadolu və Cənubi-Şərqi Anadolu bölgələrində daha açıq tonlarda dam xarabaçılılara rast gəlinərkən, meşəlik ərazilərdə və ağaclıq bölgələrdə yaşayan fərdlər daha tünd rənglərə sahib ola bilər. Baş, boyun və qanadları müəyyən ağ ləkələrlə bəzənişlidir. Sarı gözləri, ağ qaş xətləri və göz ətrafı ilə diqqət çəkir.

Dam xarabaçılılarının boyu orta hesabla 21-27 sm arasındadır. Qanad açılışı isə 50-57 sm arasında dəyişir. Çəkisi 150-200 qram arasındadır. Ümumiyyətlə gündüzləri də aktivdir, amma alacakaranlıqda və gecə saatlarında ov etməyi üstün tutur.

^{Dam xarabaçılı (Şəkil: Luiz Lapa,} flickr.com⁾

Dam xarabaçılı, Avropa, Asiya və Şimali Afrika'da geniş bir yayılma sahəsinə sahibdir. İspaniyadan Çin'e qədər uzanan coğrafiyada müxtəlif ekosistemlərə uyğunlaşabilən bu növ, ümumiyyətlə mülayim iqlim bölgələrini seçir. Açıq ərazilər, kənd yerləri, daşlı və qayalıq bölgələr, tarlalar və seyrək ağaclıq sahələr yaşayış yeri olaraq seçilir.

^{Dağılım xəritəsi (Mənbə: The IUCN Red List)}

Türkiyədə dam xarabaçılı geniş yayılmışdır. Xüsusilə Ege, Aralıq dənizi və İç Anadolu bölgələrində sıx rastlanır. Kənd təsərrüfatı sahələri, kəndlər, çəmənlər və qayalıq bölgələr Türkiyədəki başlıca yaşayış sahələridir. Ümumiyyətlə insan yaşayışlarına yaxın ərazilərdə yuva qurur və daş divarların oyuklarında, ağac kovuklarında və ya köhnə binalarda qala bilər.

Ümumiyyətlə tək başına və ya cütlüklərlə görülür. Gündüzləri ağac kovuklarında, qayalıq oyuklarında və ya bina qalıqlarında dinlənir. Ovlanma müddətində sakitcə gözlədikdən sonra ani bir hərəkətlə ovunu tutar. İnsan yaşayışlarına uyğunlaşabilən nadir baykuş növlərindən biridir.

^{Ağac kovuğunda yaşayan dam xarabaçılı (Şəkil: Luiz Lapa,} flickr.com⁾

Dam xarabaçılıları tək cütlüklə yaşayıb uzunmüddətli əlaqələr qurur. Ürətmə dövrləri yaz aylarında başlayır. Yumurtalarını ümumiyyətlə ağac kovuklarına, qayalıqlara və ya tərk edilmiş qurğulara qoyurlar. Dişi, ortalama 3-5 yumurta qoyur və kuluçka müddəti təxminən 28 gündür. Yavrular, doğulduqdan təxminən 4-5 həftə sonra yuvasından ayrılmağa başlayır.

^{Yavru dam xarabaçılı (Şəkil: johnNaturePhotos,} pixabay.com⁾

Dam xarabaçılısının ən önəmli qida qaynağı kənd siçanlarıdır. Bundan əlavə kiçik məməlilər, böcəklər və sürünənlərlə də qidalanır. Gecə boyunca ovlanaraq, kənd ərazilərindəki gəmirici populyasiyasını nəzarətdə saxlamaqda mühüm rol oynayır.

^{Çəkirəyilə qidalanan dam xarabaçılı (Şəkil: Luiz Lapa,} flickr.com⁾

Dam xarabaçılı, tiz və kəsik çağrı səsləri ilə tanınır. Çox vaxt "hu-hu-hu" bənzəri səslər çıxarır və bu səslər alacakaranlıqda və ya gecə saatlarında eşidilir. Həmçinin, təhlükə anlarında sürətli və sərt səslər çıxararaq yırtıcılara və rəqiblərinə xəbərdarlıq edir.

^{Dam xarabaçılı səsi (Mənbə:} xeno-canto.org⁾

Beynəlxalq Təbii Mühafizə İttifaqı (IUCN) tərəfindən "Minimum Narahatlıq" (Least Concern – LC) kateqoriyasına daxil edilib. Ancaq kənd təsərrüfatı sahələrinin genişlənməsi, yaşayış məkanlarının itirilməsi və kənd təsərrüfatı dərmanlarının istifadəsi kimi amillər yerli populyasiyalar üçün təhlükə yarada bilər.

Dam xarabaçılısı, mifologiyada və xalq inanclarında hikmət və qismət ilə əlaqələndirilmişdir. Qədim Yunanıstanda Athena ilə eyniləşdirilmiş və hikmətin simvolu olaraq qəbul edilmişdir. Azərbaycan xalq inanclarında isə bəzən uğursuzluqla əlaqələndirilmiş, amma eyni zamanda kənd təsərrüfatı sahələrinin qoruyucusu olaraq da görülmüşdür.