Conkbayırı Atatürk Zafer Anıtı

Conkbayırı Atatürk Zafer Anıtı, Çanakkale ilinin Eceabat ilçesi sınırları içerisinde, Gelibolu Yarımadası’nda bulunan Conkbayırı’nda yer alan anıttır. Conkbayırı’nın kuzey ucunda yer alan ve en yüksek noktasını oluşturan yükselti ise Conk Tepesi olarak adlandırılmaktadır. Anıt, Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından Anafartalar Grup Komutanı Albay Mustafa Kemal’in 10 Ağustos 1915 tarihinde yönettiği Conkbayırı taarruzu anısına 1993 yılında yaptırılmıştır. Bronzdan yapılmış olan anıt, Mustafa Kemal Paşa’nın savaşın kırılma noktalarından biri olan bu mevkideki askeri sevk ve idaresini, ayrıca göğsündeki saate şarapnel parçasının isabet ettiği tarihi olayı simgelemektedir. Anıt Conkbayırı’nda yapılan en yeni anıt olarak tanımlanmaktadır. 2015 yılında Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihî Alan Başkanlığı tarafından restore edilmiştir.^【1】

^{Conkbayırı Atatürk Zafer Anıtı} (Kültür Portalı)

Conkbayırı, Gelibolu Yarımadası’nın kuzey kesiminde yer alan yüksek arazi yapılarından biridir. Yüksek rakımlı yapısı nedeniyle geniş bir görüş alanına sahip olan Conkbayırı, savaş sırasında gözetleme, savunma ve karşı taarruz faaliyetleri açısından stratejik önem taşımıştır.

Çanakkale Cephesi’nde gerçekleştirilen kara harekâtı sırasında İtilaf Devletleri kuvvetlerinin Gelibolu Yarımadası’nın iç kesimlerine ilerleme girişimleri, özellikle yüksek hâkim tepelerin kontrolünü önemli hâle getirmiştir. Bu çerçevede Conkbayırı, Osmanlı savunma hattının korunmasında kritik bölgelerden biri olarak öne çıkmıştır.

Mustafa Kemal Bey, Balkan Savaşı sırasında Gelibolu Yarımadası’nda görev yapmış; kıyı savunmasına ilişkin ayrıntılı incelemelerde bulunmuştur. Yapılan değerlendirmeler sonucunda düşman kuvvetlerinin Seddülbahir ve Kabatepe civarındaki sahillere aynı anda çıkarma yapabileceği öngörülmüş; bu nedenle savunma düzeni yeniden şekillendirilmiştir. 19’uncu Tümen birliklerinin önemli bölümü Maydos ve çevresinde konuşlandırılmış; bölgedeki askerî hazırlıklar artırılmıştır.

18 Mart 1915’te gerçekleştirilen deniz harekâtının başarısızlıkla sonuçlanmasının ardından müttefik kuvvetlerin kara çıkarma harekâtına yönelmesi beklenmiş; bu nedenle Gelibolu Yarımadası’ndaki savunma tedbirleri yoğunlaştırılmıştır. 25 Nisan 1915 tarihinde başlayan kara çıkarmaları sonrasında Conkbayırı ve çevresi, savaşın en yoğun çatışma alanlarından biri hâline gelmiştir.^【2】

25 Nisan 1915 sabahı Kabatepe ve Arıburnu çevresinden gelen yoğun topçu ateşi ve çıkarma faaliyetleri üzerine Osmanlı birlikleri harekete geçirilmiştir. 19’uncu Tümen Komutanı Yarbay Mustafa Kemal Bey, bölgedeki durumun ciddiyetini değerlendirerek 57’nci Alay ve bir dağ bataryasıyla birlikte Kocaçimen yönüne ilerlemiştir.

Kocaçimentepe’ye ulaşıldıktan sonra Mustafa Kemal Bey, Conkbayırı’na hareket etmiş; burada geri çekilen askerlerle karşılaşmıştır. Askerlerin cephanelerinin kalmadığını belirtmeleri üzerine süngü takarak yere yatmaları emredilmiş; bu uygulama ilerleyen düşman birliklerinin duraksamasına yol açmıştır. Ardından 57’nci Alay birlikleri taarruza geçmiş ve bölgedeki savunma hattının korunmasına yönelik mücadele başlamıştır.

Conkbayırı çevresindeki çatışmalar, Arıburnu hattındaki savunmanın şekillenmesinde etkili olmuş; bölgedeki yüksek arazilerin kontrolü savaşın seyri açısından önem taşımıştır. Nisan ve Mayıs 1915 boyunca Osmanlı birlikleri ile Anzak kuvvetleri arasında yoğun muharebeler yaşanmıştır.^【3】

1915 yılının Temmuz ayına gelindiğinde Arıburnu ve Seddülbahir bölgelerindeki muharebeler büyük ölçüde siper savaşına dönüşmüştür. Bunun üzerine müttefik kuvvetler Anafartalar sahiline yeni bir çıkarma yapmaya karar vermiştir. 8 Ağustos 1915 tarihinde Anafartalar Grup Komutanlığı görevine Albay Mustafa Kemal Bey atanmış; Birinci Anafartalar Muharebesi Osmanlı kuvvetlerinin başarısıyla sonuçlanmıştır.

Conkbayırı’nda 10 Ağustos 1915 tarihinde gerçekleştirilen süngü hücumu, bölgedeki muharebelerin en önemli safhalarından biri olarak kabul edilmektedir. Taarruz sonucunda İngiliz kuvvetlerinin saldırı gücünün kırıldığı ve Kocaçimentepe-Conkbayırı hattındaki tehdidin ortadan kaldırıldığı belirtilmektedir. Conkbayırı’ndaki harekât, Anafartalar bölgesindeki askerî gelişmelerin önemli aşamalarından biri olarak değerlendirilmiştir.

15 Ağustos’tan itibaren Kireçtepe ve Anafartalar çevresinde yeni çatışmalar meydana gelmiş; 21 Ağustos 1915 tarihinde gerçekleştirilen İkinci Anafartalar Muharebesi de Osmanlı kuvvetlerinin başarısıyla sonuçlanmıştır. Daha sonraki süreçte bölgedeki çatışmalar büyük ölçüde siper muharebeleri biçiminde devam etmiştir.^【4】

Çanakkale Muharebeleri sırasında Mustafa Kemal Bey, Arıburnu, Conkbayırı ve Anafartalar bölgelerinde yürütülen askerî faaliyetlerde görev almıştır. Çanakkale Cephesi’nde bulunduğu süre boyunca cephe hattında aktif biçimde yer aldığı; birliklerin sevk ve idaresini doğrudan yürüttüğü belirtilmektedir.

Conkbayırı, Mustafa Kemal’in askerî kariyeriyle ilişkilendirilen önemli alanlardan biri hâline gelmiştir. Bölgede gerçekleştirilen 10 Ağustos taarruzu, savaşın kritik safhalarından biri olarak değerlendirilmiş; Conkbayırı hattındaki mücadeleler Mustafa Kemal’in askerî liderliğiyle bağlantılı tarihsel olaylar arasında yer almıştır.

Çanakkale Cephesi’nde yaşanan gelişmeler, Mustafa Kemal’in kamuoyunda tanınmasına da katkı sağlamıştır. Cephedeki faaliyetleri nedeniyle daha savaş devam ederken adının ülke çapında duyulduğu; sonraki yıllarda “Anafartalar Kahramanı” olarak anıldığı belirtilmektedir.^【5】

^{Atatürk'ün Saatinin Parçalandığı Yer} (Kültür Portalı)

Conkbayırı ile ilişkilendirilen olaylardan biri, Mustafa Kemal’in göğsüne isabet eden şarapnel parçasının cebindeki saate çarpmasıdır. Bu olayın Conkbayırı çevresinde gerçekleştiği belirtilmekte; söz konusu nokta tarihî alan içerisindeki simgesel yerlerden biri olarak değerlendirilmektedir.

Bölgedeki düzenlemeler içerisinde, Mustafa Kemal’in saatinden vurulduğu belirtilen alanı işaretleyen unsurlar bulunmaktadır. Bu alan, savaş sırasında yaşanan olayların mekânsal hafızasını korumaya yönelik düzenlemeler arasında yer almaktadır.

Conkbayırı’nda bulunan çeşitli işaretlemeler ve anıtsal düzenlemeler, savaş alanının tarihsel niteliğinin korunması amacıyla oluşturulmuştur. Bölge, Çanakkale Muharebeleri’nin fiziksel izlerini ve savaş hafızasını bir arada barındıran alanlardan biri olarak kabul edilmektedir.

Conkbayırı Atatürk Zafer Anıtı, Çanakkale Tarihî Alanı içerisinde yer alan anıtsal yapılardan biridir. Anıt, Conkbayırı bölgesinde, savaş sırasında Mustafa Kemal’in faaliyetleriyle ilişkilendirilen noktada konumlandırılmıştır.

Anıt alanında Mustafa Kemal’i savaş sırasında gösteren fotoğrafla ilişkilendirilen düzenlemeler bulunmaktadır. Mustafa Kemal’in Çanakkale Savaşı sırasında siperde çekilen fotoğrafının bulunduğu noktada gerçekleştirilen düzenlemelerle tarihî alanın görsel hafızası korunmaya çalışılmıştır.

Anıt çevresi ziyaret güzergâhları, bilgilendirme alanları ve seyir noktalarıyla birlikte düzenlenmiştir. Bölge, ziyaretçilerin savaş alanını gözlemleyebilmesine imkân sağlayan yüksek konumu nedeniyle tarihî alan düzenlemeleri içerisinde önemli ziyaret noktalarından biri olarak değerlendirilmektedir.

Conkbayırı Atatürk Zafer Anıtı çevresinde savaş alanına ilişkin çeşitli işaretlemeler yer almakta; bu düzenlemeler savaş sırasında yaşanan olayların ziyaretçilere aktarılmasına yönelik işlev görmektedir. Bölgedeki anıtsal yapıların temel amacı, savaş alanının tarihsel niteliğinin korunması ve Çanakkale Muharebeleri’ne ilişkin hafızanın sürdürülmesidir.

^{Üsteğmen Nafiz Çakmak Şehitliği} (Kültür Portalı)

Üsteğmen Nazif Çakmak Şehitliği, Conkbayırı Atatürk Zafer Anıtı’nın hemen önünde yer almaktadır. 9. Tümen 64. Piyade Alayı Bölük Komutanı ve Mareşal Fevzi Çakmak’ın kardeşi olan Üsteğmen Nazif Çakmak’ın mezarının burada bulunmaktadır.

Şehitliğin yapılış tarihiyle ilgili kesin bir kayıt bulunmamaktadır. Alan, 2015 yılında Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihî Alan Başkanlığı tarafından restore edilmiştir.

Mezar kitabesinde, Üsteğmen Nazif Çakmak’ın 8 Ağustos 1915 tarihinde bölüğünün önünde süngü hücumu sırasında şehit olmuştur.^【6】

^{Atatürk'ün Çanakkale Savaşı'nda Siperde Çekilen Fotoğrafı ve Aynı Yerde Yapılan Anıtı} (Anadolu Ajansı)

Conkbayırı Atatürk Zafer Anıtı ile ilişkilendirilen önemli unsurlardan biri, Mustafa Kemal’in Çanakkale Cephesi’nde siperde çekilen fotoğrafıdır. Söz konusu fotoğraf, Çanakkale Muharebeleri’nin görsel belgeleri arasında yer almakta; savaş alanının tarihsel hafızasında önemli bir yere sahip bulunmaktadır.

Bu fotoğrafın çekildiği belirtilen noktada gerçekleştirilen anıt düzenlemesiyle tarihî alanın görsel olarak da temsil edilmesi amaçlanmaktadır. Böylece savaş alanı, yalnızca askerî tarih bakımından değil, aynı zamanda görsel hafıza açısından da korunmaya çalışılmıştır.

Conkbayırı bölgesi, savaş alanlarının görsel verilerle birlikte değerlendirilmesine yönelik çalışmalar içerisinde de yer almaktadır. Bölgenin tarihsel niteliği, savaş sırasında çekilen fotoğraflar ve günümüzdeki alan düzenlemeleriyle birlikte ele alınmaktadır.

Çanakkale Muharebeleri, Türkiye’de toplumsal belleğin oluşumunda önemli yere sahip tarihsel olaylardan biri olarak değerlendirilmektedir. Çanakkale savaş alanları, şehitlikler ve anıtlar; savaş hafızasının sonraki kuşaklara aktarılmasında işlev gören mekânlar arasında yer almaktadır.

Anma törenleri ve tarihî alan ziyaretleri, savaşın toplumsal hafızadaki yerinin korunmasına katkı sağlayan uygulamalar arasında değerlendirilmektedir. Çanakkale Muharebeleri’yle ilişkili anıtlar, yalnızca askerî olayları temsil eden yapılar değil; aynı zamanda kolektif hafızanın mekânsal unsurları olarak da ele alınmaktadır.

Conkbayırı Atatürk Zafer Anıtı da bu bağlamda, Çanakkale savaş alanlarının anıtsal yapıları arasında yer almaktadır. Bölge, hem savaş tarihi araştırmaları hem de tarihî alan ziyaretleri bakımından önem taşıyan alanlardan biri olarak değerlendirilmektedir.

Conkbayırı Atatürk Zafer Anıtı, Çanakkale Tarihî Alanı içerisindeki ziyaret güzergâhlarında yer almaktadır. Bölge, yerli ve yabancı ziyaretçiler tarafından savaş tarihi bağlamında ziyaret edilen alanlardan biridir.

Anıt tarihî savaş alanı içerisinde bulunmakta ve ziyaret düzenlemeleriyle birlikte korunmaktadır. Bölgeye ulaşım sağlayan yollar, seyir alanları ve bilgilendirme noktaları, ziyaretçilerin savaş coğrafyasını inceleyebilmesine imkân sağlamaktadır.

Conkbayırı ve çevresi, Çanakkale Muharebeleri’nin yıldönümlerinde gerçekleştirilen anma faaliyetleri kapsamında da kullanılan alanlardan biridir. Bölgedeki anıtlar ve şehitlikler, savaş hafızasının kamusal alanda sürdürülmesine yönelik uygulamalar içerisinde yer almaktadır.