Çingene Qızı Mozaikası

Çingene Qızı Mozaikası, Qaziantepin Nizip rayonunda yerləşən Zeugma Antik Şəhərində kəşf edilmiş və Roma dövrünə aid bir zəmin mozaikasıdır. Bu gün Zeugma Mozaika Muzeyində sərgilənən əsər, sənətkarlıq texnikası və kompozisiyası ilə diqqət çəkir. MS 2-ci əsrə tarixlənən mozaika, bir Roma villasının yemək otağının (triklinium) zəminini bəzəyən böyük bir kompozisiyanın parçası kimi qiymətləndirilmişdir.^【1】 

Zeugma Antik Şəhəri, Roma İmperiyasının şərq sərhədində yerləşən ticarət və hərbi mərkəzlərdən biri kimi tanınır. Fırat çayının sahilində yerləşən şəhər, iqtisadi gücünü kənd təsərrüfatı, ticarət və hərbi fəaliyyətlərdən əldə etmişdir. Zeugma-da inşa edilmiş lüks villalar, dövrün sənət zənginliyini əks etdirən mozaikalarla bəzədilmişdir.^【2】  Çingene Qızı Mozaikası da bu sənət anlayışının bir nümunəsi kimi qəbul edilir.

Mozaikada yer alan fiqur, tüklü və ortadan ayrılmış saçları, müəyyən elmacıq sümüyü, iri gözləri və iç-içə keçən halqa küpələri ilə təsvir edilmişdir. Bu fiqurun Toprak Ana Gaia ola biləcəyi kimi, başının yanındakı asma yarpaqları səbəbindən Dionysos bayramlarında iştirak edən bir mainad (Dionysos-un yanında gəzən qadınlar) olduğu düşünülür.^【3】  Lakin, mozaikanın ətrafındakı səhnələrin böyük ölçüdə zədələnməsi səbəbindən dəqiq şərh vermək mümkün deyil.

^{Çingene Qızı Mozaikası (Foto:}

Helenistik dövrün rəsim sənətində istifadə olunan “üç çeyrek baxış” texnikası, Çingene Qızı Mozaikasında aydın şəkildə tətbiq edilmişdir. Bu texnika, fiqurun hər tərəfdən izləyici ilə göz təması qururmuş kimi görünməsini təmin edir. Fiqurun baxışlarındakı dərinlik, sənət tarixi mütəxəssisləri tərəfindən xüsusilə vurğulanmış və əsər, Louvre Muzeyində sərgilənən Mona Liza tablosu ilə bənzər optik təsir yaratdığı kimi şərh edilmişdir.^【4】 

Mozaika, çox rəngli daşlardan və şüşə parçalarından (tesserae) ibarətdir. İstifadə olunan materiallar və işçilik keyfiyyəti, Zeugma-nın sənət və iqtisadi cəhətdən inkişaf etmiş bir şəhər olduğunu göstərir. Mozaikaların hazırlanmasında istifadə olunan texnikalar, Roma sənətinin Helenistik təsirlərlə harmanlanmasını əks etdirir.

Çingene Qızı Mozaikası, 1960-cı illərdə Zeugma Antik Şəhərində aparılan qaçaq qazıntılar zamanı böyük zərər görmüş və bəzi hissələri xaricə qaçırılmışdır. Uzun illər ABŞ-da Bowling Green Dövlət Universitetində sərgilənən Çingene Qızı mozaikasının bordürünə aid 12 hissə, Türkiyə Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin həyata keçirdiyi diplomatik girişimlər nəticəsində 2018-ci ildə Türkiyəyə gətirilmişdir. Bu gün mozaika, Zeugma Mozaika Muzeyində sərgilənir.^【5】 

Kəşf edildiyi dövrdə fiqurun fiziki xüsusiyyətlərinin çingene qadınlarını xatırlatdığı düşüncəsi ilə mozaika, “Çingene Qızı” adlandırılmışdır. Müəyyən üz cizgiləri və iri gözləri səbəbindən xalq arasında bu ad geniş yayılmışdır. Lakin, sənət tarixçiləri və arxeoloqlar, mozaikanın əslində çingene qadını deyil, Dionysos mədəniyyətinə aid bir mainadı təsvir etdiyini irəli sürürlər.

Əsər, Zeugma Antik Şəhərinin sənət və mədəni irsinin bir parçası kimi qiymətləndirilir. Sənətkarlığı, istifadə olunan texnikalar və tarixi əhəmiyyəti səbəbindən maraq doğuran Çingene Qızı Mozaikası, bu gün Qaziantep və Türkiyənin mədəni irsinin bir simvolu olaraq qorunur.