CaixaForum Madrid

CaixaForum (Madrid), 20. yüzyılın başlarında inşa edilmiş olan Mediodía Elektrik Santrali’nin yeniden işlevlendirilmesiyle oluşturulmuş bir kültür merkezidir. Madrid (İspanya)’in Paseo del Prado aksı üzerinde konumlanan yapı, endüstriyel miras niteliğindeki tuğla cephelerinin korunarak çağdaş mimari müdahalelerle yeniden kurgulanması sonucu ortaya çıkmıştır. Fundación La Caixa tarafından 2001 yılında başlatılan dönüşüm süreci kapsamında, yapı sergi, etkinlik ve kültürel faaliyetlere ev sahipliği yapan çok işlevli bir kamusal mekâna dönüştürülmüştür.

CaixaForum (Madrid), 19. yüzyılın sonlarında Madrid’in hızlanan elektrikleşme sürecinin bir ürünü olarak inşa edilmiş endüstriyel bir tesise dayanmaktadır. 1899 yılında, kentin güney merkezinde yer alan bir parselde, Sociedad Eléctrica del Mediodía’ya ait bir elektrik santralinin yapımına başlanmış; proje, dönemin Madridli mimarlarından Jesús Carrasco-Muñoz Encina tarafından tasarlanmıştır. Söz konusu yapı, iki uzunlamasına neften oluşan, eğimli çatılı ve metal makaslı taşıyıcı sistem üzerine kurulu tipik bir endüstri yapısı olarak kurgulanmış; merkezde yer alan ışıklıklar aracılığıyla iç mekânda doğal aydınlatma sağlanmıştır. Cephede ise granit taş kaide üzerine oturan, tuğla yığma duvar sistemi ve dönemin Madrid’inde yaygın olan neomudéjar etkili süsleme anlayışı görülmektedir.

Yapı, işlevsel olarak buhar makineleri, kazanlar ve dinamo sistemleriyle donatılmış bir elektrik üretim tesisi olarak hizmet vermiş; kısa sürede Unión Eléctrica Madrileña sistemine entegre edilmiştir. Ancak teknolojik gelişmeler ve kentsel dönüşüm süreçleri sonucunda bu işlevini yitirmiş, yerini daha modern altyapı sistemlerine bırakmış ve özgün donanımı zamanla sökülmüştür. Buna karşın yapı, 20. yüzyıl boyunca kent merkezinde varlığını sürdürmüş; çevresindeki önemli kentsel odaklar Paseo del Prado, Atocha İstasyonu ve büyük kültürel kurumlar ile birlikte stratejik bir konumda kalmaya devam etmiştir.

Yüzyılın sonuna gelindiğinde, işlevini yitirmiş bu endüstriyel yapı, fiziksel olarak yıpranmış ve terk edilmiş bir durumda olmasına rağmen tamamen ortadan kalkmamış; aksine, Madrid’in merkezindeki nadir endüstri yapılarından biri olarak varlığını sürdürmüştür. 1997 tarihli Madrid Genel İmar Planı kapsamında cephelerinin korunması kararı alınarak, yapı kentsel ölçekte belirli bir koruma statüsü kazanmıştır. Bu durum, yapının ilerleyen süreçte yeniden işlevlendirilmesine olanak tanıyan temel koşullardan biri olmuştur.

2000’li yılların başında, “La Caixa” vakfının kültürel programı kapsamında Madrid’de yeni bir kültür merkezi oluşturma arayışı, bu terk edilmiş santral yapısının yeniden değerlendirilmesini gündeme getirmiştir. Böylece yapı, endüstriyel kökeninden kopmadan, ancak işlevsel ve mekânsal olarak tamamen dönüştürülerek çağdaş bir kültür yapısına evrilecek sürecin başlangıç noktasını oluşturmuştur.

Yapı, Madrid’in merkezi akslarından biri olan Paseo del Prado üzerinde, kentin önemli kültürel kurumlarının yer aldığı bölgede konumlanmaktadır. Prado Müzesi, Reina Sofía ve Thyssen-Bornemisza müzelerinin oluşturduğu “sanat üçgeni” içinde yer alması, yapının yeniden işlevlendirilmesinde belirleyici bir unsur olmuştur. Ayrıca botanik bahçesi ile kurduğu görsel ve mekânsal ilişki, yapının kültürel bir merkez olarak yeniden tanımlanmasını desteklemiştir.

2001 yılında Fundación La Caixa, yapıyı satın alarak “Obra Social” programı kapsamında çok amaçlı bir kültür merkezi olarak yeniden işlevlendirme kararı almıştır. Bu program, sanat ve kültür faaliyetlerini toplumsal bütünleşmenin bir aracı olarak değerlendirmekte ve kamusal erişime açık kültürel mekânların oluşturulmasını hedeflemektedir. Yapının yeni işlevi; sergi, müzik, tiyatro ve edebiyat etkinliklerine ev sahipliği yapacak bir merkez olarak belirlenmiştir.

Proje, Pritzker ödüllü mimarlar Jacques Herzog ve Pierre de Meuron tarafından tasarlanmıştır. Mimarlık ofisinin daha önce gerçekleştirdiği endüstriyel yapı dönüşümleri, bu projenin tasarım yaklaşımında referans oluşturmuştur. Tasarım süreci, mevcut yapının korunması ile çağdaş müdahalelerin bir arada ele alınmasını amaçlamış ve bu doğrultuda hibrit bir mimari yaklaşım benimsenmiştir.

Madrid kentsel planlama kararları doğrultusunda, yapının tuğla cephelerinin korunması zorunlu tutulmuştur. Bu durum, mimari müdahalenin temel sınırlarını belirlemiş ve mevcut yapının dış kabuğunun projeye entegre edilmesini gerektirmiştir. Cephelerin korunması, yapının endüstriyel geçmişine ait izlerin sürdürülmesini sağlamış ve yeni tasarımın bu tarihsel katmanla ilişki kurmasına olanak tanımıştır.

Projenin en dikkat çekici tasarım kararlarından biri, mevcut tuğla yapının zeminle ilişkisinin kesilerek yükseltilmesidir. Bu müdahale ile yapı zeminden koparılmış ve altında yarı açık bir kamusal alan oluşturulmuştur. Bu alan, hem giriş mekânı hem de kamusal bir buluşma noktası olarak işlev görmekte ve yapının “kentsel mıknatıs” olarak tanımlanmasına katkı sağlamaktadır.

Yeni yapısal sistem, üç ana düşey çekirdek üzerine kurgulanmıştır. Bu çekirdekler, yapının tüm yüklerini zemine ileten ana taşıyıcı elemanlar olarak işlev görmektedir. Ayrıca post-gerilmeli beton duvarlar ile mevcut tuğla cepheler desteklenmiş ve böylece yeni ve eski yapı bileşenleri arasında bütünleşik bir strüktürel sistem oluşturulmuştur. Bu sistem, zemin katın boşaltılmasına ve kamusal alan olarak kullanılmasına olanak tanımaktadır.

Yapı, yer altı ve yer üstü olmak üzere iki ana bölümde kurgulanmıştır. Yer altı katlarında oditoryum, çok amaçlı salonlar, depolama alanları ve servis mekânları yer alırken; yer üstünde sergi alanları, kütüphane, ofisler ve sosyal mekânlar bulunmaktadır. Toplamda yedi seviyeden oluşan yapı, dikey organizasyon ile farklı işlevleri bir araya getirmektedir.

Projede mevcut tuğla cephe korunmuş, buna karşılık üst kotta oksitlenmiş metal panellerden oluşan yeni bir hacim eklenmiştir. Bu paneller, renk ve doku açısından mevcut yapı ile ilişki kurarken, çağdaş bir mimari ifade ortaya koymaktadır. Mikro-perfore yüzeyler sayesinde ışık kontrollü bir şekilde iç mekâna alınmakta ve farklı ışık etkileri oluşturulmaktadır.

Yapının bitişiğinde oluşturulan dikey bahçe, yaklaşık 500 m²’lik bir yüzeye yayılmakta ve 250’den fazla bitki türünü barındırmaktadır. Bu uygulama, çevredeki botanik bahçesi ile görsel bir ilişki kurmakta ve kentsel ölçekte yeşil bir yüzey oluşturarak yapının çevresel bağlamını güçlendirmektedir. (Kaynak: İspanyolca metin)

^{Peyzaj ve Dikey Bahçe Uygulaması (Görsel yapay zeka tarafından hazırlanmıştır.)}

İç mekânlar, farklı malzeme kullanımları ve ışık etkileri ile çeşitlenen bir deneyim sunmaktadır. Paslanmaz çelik yüzeyler ve yansıtıcı elemanlar, mekânsal sürekliliği desteklerken; sergi alanlarında nötr ve sade bir atmosfer tercih edilmiştir. Bu yaklaşım, ziyaretçi deneyimini çeşitlendiren ve farklı mekânsal algılar oluşturan bir tasarım anlayışını yansıtmaktadır.