Buzağı İshalleri

Buzağı ishalleri, neonatal dönemdeki buzağılarda sindirim sistemi epitelinin fonksiyonel ve yapısal bozulmasıyla karakterize, yüksek morbidite ve mortalite oranlarına sahip multifaktöriyel bir hastalık kompleksidir. Bu klinik tablo; bağırsak lümeninden aşırı sıvı ve elektrolit kaybı, dehidrasyon, metabolik asidoz ve sistemik yetmezlikler neticesinde hayvancılık işletmelerinde ciddi ekonomik kayıplara yol açmaktadır.

Buzağı ishallerine neden olan enfeksiyöz ajanlar; virüsler, bakteriler ve protozoonlar olmak üzere üç ana grupta toplanmaktadır. Viral etkenlerin başında gelen Rotavirüsler, ince bağırsak enterositlerinde çoğalarak olgun hücreleri yok etmekte ve viral enterotoksin (NSP4) salgılayarak malabsorbtif diyareyi tetiklemektedir. ^【1】Koronavirüsler ise hem ince bağırsak villuslarını hem de kalın bağırsaktaki kolonik kriptleri enfekte ederek daha şiddetli doku nekrozu ve uzun süreli ishale neden olmaktadır.^【2】Bovine Viral Diyare Virüsü (BVDV), immünosupresyon ve mukozal hastalık tablosuyla karakterize olup kalıcı enfekte (PI) buzağıların doğmasına yol açabilmektedir. ^【3】Ayrıca Torovirüs ve Kobuvirüs (BKV) gibi ajanların da bağırsak villuslarında orta ve alt kısımlardaki epitel hücrelerini enfekte ederek ishale katkıda bulunduğu saptanmıştır.^【4】
Bakteriyel ajanlar içerisinde Escherichia coli'nin enterotoksijenik suşları (ETEC), K99 (F5) adezyon antijeni ile bağırsak epiteline tutunarak sekretorik ishali başlatmaktadır.^【5】Salmonella türleri (S. typhimurium ve S. dublin), mukoza istilası ve endotoksin salınımı ile sistemik enfeksiyonlara ve septisemiye sebebiyet vermektedir. ^【6】Clostridium perfringens Tip C ise beta (β) toksini aracılığıyla hemorajik nekrotizan enterit tablosu oluşturmaktadır. ^【7】 Protozoon bir etken olan Cryptosporidium parvum, enterositlere penetre olarak mikrovillus kaybına ve şiddetli villöz atrofiye yol açarak sindirilemeyen besinlerin fermantasyonu sonucu oluşan ozmotik ishale neden olmaktadır. ^【8】

İshalli buzağılarda klinik belirtiler; patojenin virulansına ve buzağının bağışıklık düzeyine göre farklılık göstermektedir. Sağlıklı bir buzağıda günlük sıvı kaybı düşük düzeydeyken, şiddetli ishalli bir buzağıda bu kayıp saatte 3 ml/kg seviyesine ve 24 saatte toplam 8000 grama kadar çıkabilmektedir.^【9】Buzağılarda apatik görünüm, emme refleksinde zayıflama, deri elastikiyetinde azalma ve göz yuvarlağında belirgin çökme (dehidrasyon belirtisi) gözlemlenmektedir. ^【10】
Sıvı kaybına bağlı olarak vücut ısısı çoğunlukla 36,5 °C seviyelerine düşmekte; kulak ucu, burun ve ayaklarda soğuma şekillenmektedir. Metabolik süreçte; bikarbonat kaybına bağlı asidoz, hiponatremi ve hiperkalemi gibi elektrolit dengesizlikleri ile negatif enerji dengesi ortaya çıkmaktadır. ^【11】Solunum yolunun da etkilendiği kompleks olgularda ise yüksek ateş, öksürük ve purulent burun akıntısı klinik tabloya eşlik etmektedir.^【12】

Tanı süreci, dışkı örneklerinin mikroskobik incelenmesi ve hızlı test kitleri üzerinden yürütülmektedir. Cryptosporidium oositlerinin teşhisinde karbol fuksin kullanılarak yapılan Heine boyama tekniği uygulanmakta ve oosit yoğunluğu mikroskop altında derecelendirilmektedir. ^【13】Viral etkenler ve E. coli varlığı için immünokromatografik prensibe dayanan monoklonal antikor temelli hızlı test kitlerinden yararlanılmaktadır. Kesin tanı ve en uygun tedavi protokolü için dışkı örneklerinin detaylı mikrobiyolojik ve virolojik analizler ile antibiyogram testleri amacıyla laboratuvara gönderilmesi gerekmektedir.^【14】

Korunmanın temelini, buzağıların bağışıklık direncini artırmak (pasif immünizasyon) ve patojen yükünü azaltmak oluşturmaktadır. Doğumdan sonraki ilk 6 saat içerisinde yüksek kaliteli kolostrumun (IgG > 50 gr/L) canlı ağırlığın %10’u miktarında verilmesi, antikor transferi için zorunludur.^【15】Kolostrum içeriğindeki IGF-1 bağırsak gelişimini desteklerken, tripsin inhibitörleri immünglobulinlerin parçalanmadan emilmesini sağlamaktadır.^【16】
Diğer koruma önlemleri şunlardır:
• Aşılama: Kuru dönemdeki gebe ineklere Rota, Corona ve E. coli K99 aşılarının yapılması, kolostrumun antikor içeriğini zenginleştirmektedir. ^【17】
• Besleme Hijyeni: Sütün %0,3 oranında formik asit ile asitleştirilmesi patojen üremesini baskılar. ^【18】
• Barındırma: Buzağıların bireysel bokslarda barındırılması ve ekipmanların 65 °C sıcak su ve uygun dezenfektanlarla temizlenmesi enfeksiyon zincirini kırmaktadır. ^【19】

Tedavinin öncelikli hedefleri dehidrasyonun düzeltilmesi, asit-baz dengesinin sağlanması ve beslenme desteğidir. Göz küresindeki çökme miktarı 4 mm'yi aşan (%8'den fazla dehidrasyon) veya emme refleksi kaybolan vakalarda intravenöz (IV) izotonik veya hipertonik kristalloid solüsyonların uygulanması hayati önem taşımaktadır.^【20】 Hafif vakalarda ise asetat ve propiyonat içeren oral rehidrasyon sıvıları kullanılmaktadır. ^【21】
Septisemi ve yüksek ateş varlığında Gram-negatif spektrumlu parenteral antibiyotikler (amoksisilin, tetrasiklin vb.) bakteriyemiyi kontrol altına almak amacıyla tercih edilir. ^【22】C. parvum vakalarında halofuginon veya azitromisin uygulamaları ookist saçılımını azaltmaktadır. ^【23】 Yangı ve ağrı yönetimi için steroid olmayan antienflamatuar ajanlar (meloksikam, fluniksin meglumin) kullanılırken, buzağıların enerji ihtiyacını karşılamak amacıyla süt beslemesine 3-4 öğüne bölünerek devam edilmelidir.^【24】