Birkleyn Mağaraları - Diyarbakır

Birkleyn Mağaraları, Türkiye'nin Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde, Diyarbakır ilinin Lice ilçesi sınırları içerisinde yer alan, Dicle Nehri'nin ana kollarından biri olan Dipni Çayı'nın (Bırkleyn Suyu) yer altı tünellerinden geçtiği, jeolojik oluşumları ve arkeolojik değerleri ile dünya çapında öneme sahip bir mağaralar kompleksidir.

"Birkleyn" ismi, Arapça "Birkat Al-Ayin" (Kaynak Göleti) tabirinden türemiş olup, yükselme, kabarma ve kaynama anlamlarını da ihtiva etmektedir. Antik çağ yazarlarınca "dünyanın bittiği yer" veya "ölülerin yer altı dünyasına giriş kapısı" olarak nitelendirilen bu saha, tarih boyunca mistik bir anlam yüklenmiş ve Dicle Nehri'nin kutsal kaynağı olarak kabul edilmiştir.

Birkleyn Mağaraları (Kültür Portalı)

Birkleyn Mağaraları, Güneydoğu Toroslar dağ kuşağının yükselimi sırasında, Arabistan levhasının Avrasya levhasına doğru kuzeye hareketi esnasında oluşan sıkışma rejimine bağlı olarak Korha Dağı bünyesinde meydana gelmiştir. Mağaralar sistemi, kalkerli ve ofiyolitli araziler üzerinde gelişen karstik süreçlerin bir ürünüdür. Tektonik yükselme hareketleri ve karstlaşma sonucunda, başlangıçta yüzeyde akan Dipni Çayı yatağını terk ederek yer altına inmiş ve zamanla bu devasa yer altı tünellerini aşındırarak oluşturmuştur.

Jeomorfolojik açıdan bu bölge; yer altı ve yer üstü su yolları, doğal yer altı köprüleri ve çöküntü obrukları ile oldukça özgün bir yapı sunmaktadır. Mağaraların iç kısımları, karstik birikim şekilleri bakımından son derece zengindir. Binlerce yıllık süreçte oluşan sarkıtlar, dikitler, devasa sütunlar, traverten havuzları ve "mağara popcornu" olarak adlandırılan mısır patlağı formundaki küçük kristal yapılar, galerilerin estetik ve bilimsel değerini artırmaktadır. Mağara sistemindeki ısı dengesi, dış ortama göre oldukça farklı olup; tünel çıkışlarında akan suyun etkisiyle oluşan soğuk hava akımları dikkat çekicidir.

Birkleyn kompleksi, birbirinden farklı yükseltilerde bulunan üç ana mağara ve bir adet 900 metrelik doğal tünelden oluşmaktadır. Bu yapılar, Alman arkeolog Andreas Schachner ve ekibi tarafından yapılan yüzey araştırmalarında bilimsel olarak numaralandırılmış ve haritalanmıştır:

Birkleyn Mağaraları (Diyarbakır Valiliği)

• I No’lu Mağara (Dicle Tüneli): Yaklaşık 870-900 metre uzunluğundaki bu yapı, içinden Dipni Çayı’nın geçtiği ana tüneldir. Tünelin yüksekliği bazı noktalarda 45 metreye kadar ulaşmaktadır. Antik dünyada Dicle’nin yer altına girdiği nokta olarak kabul edilen bu tünel, tamamen doğal çatlaklar ve fay hatları boyunca şekillenmiştir. Tünelin son kısmındaki çökme boşluğunda Asur krallarına ait en önemli yazıtlar bulunmaktadır.
• II No’lu Mağara (İskender Mağarası): Kanyonun kuzey yamacında, vadi tabanından yaklaşık 45 metre yükseklikte konumlanmıştır. 250 metre uzunluğu ve 30 metrelik genişliği ile sistemin en geniş ve tarih boyunca en yoğun kullanılmış mağarasıdır. Makedonya Kralı Büyük İskender'in doğu seferi sırasında ordularını bu mağarada konaklattığı rivayeti, yapıya tarihsel bir gizem katmaktadır. Mağara içerisinde Demir Çağı, Geç Antik Çağ ve Bizans dönemlerine tarihlenen seramik kalıntıları tespit edilmiştir.
• III No’lu Mağara (Dikitli Mağara): Dicle Tüneli’nin yaklaşık 200 metre doğusunda yer alan bu galeri, yaklaşık 600 metre uzunluğundadır. Sistemin en yoğun karstik birikim şekillerine sahip olan bu bölümü, neredeyse tamamen sarkıt ve dikitlerle kaplıdır. Mağaranın nemli ve serin havasının yerel halk arasında astım gibi solunum yolu rahatsızlıklarına iyi geldiği yönünde bir inanış mevcuttur.
• IV No’lu Mağara: Suyun yer altına girdiği giriş noktasının hemen üstündeki kayalıkta yer alır. İki büyük koridordan oluşan bu mağaranın ana odasının tavanı geçmişte çökmüştür. Arkeolojik buluntular, bu bölümün de tarih boyunca sığınak ve barınma amacıyla kullanıldığını göstermektedir.

Birkleyn Mağaraları, sadece doğal bir oluşum değil, aynı zamanda Mezopotamya tarihine ışık tutan bir "açık hava belgesi" niteliğindedir. Asur İmparatorluğu, bu noktayı dünyadaki egemenliklerinin bir nişanesi olarak görmüş ve krallarını buraya göndererek görkemli anıtlar inşa ettirmiştir.

Birkleyn Mağaraları (Lice Kaymakamlığı)

Kaya yüzeylerine işlenmiş olan Asur rölyefleri ve çivi yazılı kitabeler ilk olarak 1862 yılında keşfedilmiştir. Bu anıtların en önemlileri şunlardır:

1. I. Tiglat-Pileser Yazıtı: MÖ 1100'lü yıllarda hüküm süren Asur Kralı I. Tiglat-Pileser, tünelin çıkış kısmına kendi egemenliğini simgeleyen bir kabartma ve yazıt yaptırmıştır.
2. III. Salmanassar Kabartmaları: MÖ 858-824 yılları arasında hüküm süren III. Salmanassar, babasının ve kendisinin zaferlerini ölümsüzleştirmek adına mağara duvarlarına üç adet çivi yazılı tablet ve iki kabartma işletmiştir. Bu kabartmalarda kral; uzun başlığı, işlemeli giysisi, sağ elinde balta ve sol elinde kılıç ile tasvir edilmiştir. Tüm figürlerin doğuya bakması, Asur dini ve ritüelleri açısından sembolik bir anlam taşımaktadır.

Birkleyn Mağaraları, tarih öncesi dönemlerden itibaren insanlar tarafından barınak, sığınak, askeri garnizon ve dinsel merkez olarak kullanılmıştır. 19. yüzyılda Rus bilim adamı Tchihatcheff tarafından görülmüş, daha sonra C. Lehmann-Haupt ve 2004 yılında Andreas Schachner gibi uzmanlarca incelenmiştir. Modern dönemde ise köylüler ve sürü çobanları tarafından ağıl ve barınak olarak kullanılmış; ne yazık ki definecilerin kaçak kazıları sonucunda kültürel katmanlar yer yer tahribata uğramıştır.

Birkleyn Mağaraları (Lice Kaymakamlığı)

Günümüzde Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından arkeolojik sit alanı ilan edilen saha, jeosit ve jeomorfosit özellikleriyle devasa bir turizm potansiyeline sahiptir. Diyarbakır-Bingöl karayolunun hemen kenarında bulunması, bölgeye ulaşımı oldukça kolaylaştırmaktadır. Mağaracılık, doğa yürüyüşü (trekking), kaya tırmanışı ve ekoturizm faaliyetleri için elverişli olan bölge, Diyarbakır Valiliği ve Büyükşehir Belediyesi’nin çalışmalarıyla profesyonel turizme kazandırılma aşamasındadır.