Başur Çayı

Siirt vilayəti Cənub-Şərqi Anadolu Bölgəsinin şimal-şərqində, zəngin su ehtiyatları və dağlıq relyefi ilə diqqət çəkən yaşayış məntəqəsidir. Bu kontekstdə vilayətin ərazisindən keçən çayların coğrafi, ekoloji və iqtisadi baxımdan qiymətləndirilməsi vacibdir. Başur axını bu mənbələr arasında yerləşən, Kezer axını ilə birləşərək Botan axını ilə Dəclə çayına çatan əhəmiyyətli bir axardır.

Başur çayı mənbəyini Muş Güneyi dağları ilə əhatə olunmuş Bitlisin şimal hissəsindəki yüksək və yağışlı bölgələrdən alır. Bu ərazi yüksək hündürlük və iqlim xüsusiyyətləri ilə dərənin su həcmini qidalandıran mühüm hövzədir. Siirt vilayətinin sərhədləri daxilində təxminən 45 kilometr uzunluğunda olan çay bölgənin ən əhəmiyyətli su ehtiyatlarından biridir.

Başur çayı şimaldan cənuba axır və Siirt əyalətinin sərhədlərinə daxil olur. Siirt-Kurtalan avtomobil yolunun üzərindəki Başur körpüsündən 2 kilometr cənubda Kezer axını ilə birləşir. Bu birləşmə nöqtəsi axının Botan axınına çatması üçün ən vacib keçid sahəsidir. Başur çayının məcrası Siirtin dağlıq və sərt coğrafiyasında qısa, lakin təsirli bir marşrut izləyir.

Başur axını Kezer axını ilə birləşərək suyun həcmini artırır. Kezer çayı Bitlisin şərqindəki Güzelderedən başlayır və Kırkçeşme suları ilə Şeyh Cuma çayının birləşməsindən əmələ gəlir. İskambo dağlarını keçərək axın istiqamətində irəliləyən Kezer çayı Siirtin qərbində qövs çəkir və Mağaralı (Hümriyan) Hamletinin qarşısında Başur çayı ilə birləşir. Bu birləşmə həm çayların birləşmiş axınını, həm də Dəclə hövzəsinə çatan suyun miqdarını artırır.

Başur axınının orta axın sürəti 19,715 m³/s olaraq ölçülür. Kezer axınının axın sürəti 18 851 m³/s səviyyəsindədir. Hər iki axarının birləşməsindən əmələ gələn su kütləsi Botan axınına çatır və oradan Dəclə çayına qovuşur. Botan axınının axın sürəti 144,549 m³/s təşkil edir. Bu vəziyyət Başur və Kezer çaylarının Dəclə çayına əhəmiyyətli töhfə verdiyini göstərir. Xüsusilə yaz-yay aylarında qar sularının əriməsi ilə bu axarların axım sürəti artır.

Başur axını öz marşrutunda geniş dərələr meydana gətirməsə də, Kezer axınına verdiyi töhfə ilə dolayı yolla bölgədəki kənd təsərrüfatı fəaliyyətlərini dəstəkləyir. Kezer çayı boyunca inkişaf edən vadilərdə tərəvəzçilik edilə bilər və Başur axınından əlavə su mənbəyi bu istehsalın davamlılığına kömək edir. Siirtin dağlıq və sərt quruluşu səbəbindən əkinçilik sahələrinin məhdud olduğunu nəzərə alsaq, bu töhfənin əhəmiyyəti daha da qabarıq görünür.

Başur axını Dəclə hövzəsinin bir alt qolu kimi fəaliyyət göstərir və Kezer axını ilə birləşərək Botan axını ilə Dəclə çayına çatır. Dəclə hövzəsi Türkiyənin Fərat, Kızılırmak və Sakarya hövzələrindən sonra dördüncü ən böyük su hövzəsidir. Bu kontekstdə Başur axınının Dəclə hövzəsinə verdiyi töhfə həm regional su balansı, həm də ekoloji bütövlük baxımından diqqətəlayiqdir.

Başur axınının keçdiyi ərazilər daha çox kalkerli strukturlu geoloji birləşmələrdən ibarətdir. Cənubi Muş və Şərqi Siirt dağları kimi yüksək ərazilər dərənin su toplama hövzəsini formalaşdırır və yağıntı rejimi dərənin axını qidalandırır. Bu xüsusiyyətlər çayın il boyu müəyyən su səviyyəsini saxlamasına imkan verir.