Bartın Çayı (AZ)

Bartın Çayı, Qərbi Qaradəniz bölgəsində yerləşən və Bartın vilayəti sərhədləri daxilində mühüm çay sistemi formalaşdıran bir çaydır. Antik dövrdə Partenios kimi tanınan və Bartın şəhərinə adını verən bu əhəmiyyətli çay təxminən 15 kilometrlik uzunluğa malikdir. Bartın il mərkəzindən keçərək Qaradənizə axır. Bartın Çayı’nın ən nəzərəçarpan xüsusiyyəti, Türkiyədə daşınmaya uyğun çaylardan biri olmasıdır. Xüsusilə keçmişdə ticarət və nəqliyyat məqsədilə istifadə olunan bu çay, günümüzdə turistik və rekreasiya fəaliyyətləri üçün də dəyərləndirilir.

Havzası baxımından Bartın Çayı, çoxsaylı arxlar və kiçik çaylar tərəfindən qidalanır. Əsas qolları arasında Kocaçay və Kocanaz Çayı yer alır. Axın rejimi fəsillərə görə dəyişiklik göstərsə də, yağıntı rejiminə bağlı olaraq yaz və payız aylarında su səviyyəsində nəzərəçarpan artım müşahidə edilir. Ekoloji baxımdan böyük əhəmiyyətə malik olan Bartın Çayı, ətrafındakı kənd təsərrüfatı sahələri və meşə ekosistemləri ilə bir tamlıq təşkil edir, bölgənin bioloji müxtəlifliyinə töhfə verir.

^{Bartın Limanı yanından tökülən Bartın Çayı (Foto:} Batı Karadeniz⁾

Bartın Çayı, Qərbi Qaradəniz bölgəsində yerləşdiyi üçün Şimal Anadolu Qırılma Xətti və Qərbi Qaradəniz Geoloji Zonaları ilə əlaqəli geoloji quruluşa malikdir. Havzanın stratiqrafiyası Paleozoik, Mezozoyik və Senozoyik dövrlərə aid müxtəlif süxurlardan ibarətdir. Bu süxurlar çayın axın istiqaməti boyunca fərqli litoloji vahidlərlə təmsil olunur.

Bartın Çayı’nın havzasında ən qədim birləşmələr Paleozoik yaşlı metamorfik və çöküntü süxurlardan ibarətdir. Devrekani Massivi və Zonguldak Kömür Havzasına uzanan bu vahidlər, xüsusilə Karbonifer (359 - 299 milyon il əvvəl) yaşlı kömürlü şist və əhəngdaşı təbəqələrini əhatə edir. Bu dövrə aid süxurlar Bartın Çayı’nın yuxarı havza hissəsində müşahidə olunur və adətən aşağı dərəcəli metamorfizmə uğramışdır.

Bu dövrdə bölgənin jeoloji quruluşu mühüm dəyişikliklərə uğramışdır. Trias və Yura (252 - 145 milyon il əvvəl) dövrlərinə aid dəniz mənşəli çöküntü süxurları, xüsusilə Bartın və ətrafında geniş bir yayılım göstərir. Əhəngdaşı, qumdaşı və şist formasyonları, çayın axdığı ərazinin böyük bir hissəsini əhatə edir. Kretase (145 - 66 milyon il əvvəl) dövrünə aid Qaradəniz Əhəngdaşları, Bartın Çayı’nın vadi yamaclarında geniş yayılmışdır.

Bartın Çayı havzasında Senozoyik yaşlı birləşmələr kifayət qədər yayılmışdır. Paleogen (66 - 23 milyon il əvvəl) dövründə bölgə tektonik hərəkətlər və dəniz irəliləmələri ilə formalaşmışdır. Eosen yaşlı vulkanik süxurlar və fliş formasyonları çayın alt havza hissələrində yayılmışdır. Miosen (23 - 5 milyon il əvvəl) və Pliosen (5 - 2.5 milyon il əvvəl) dövrlərində isə quru mənşəli çöküntülər, xüsusilə alüvial düzənliklərdə toplanmışdır. Hal-hazırda Bartın Çayı’nın yatağını təşkil edən ən gənc süxurlar Kuaterner (2.5 milyon il əvvəl - günümüz) dövrünə aiddir. Bu birləşmələr adətən alüvion, gil, qum və çınqıllardan ibarətdir. Həmin alüvial düzənliklər çayın daşqın ovalarını formalaşdırır və kənd təsərrüfatı fəaliyyətləri üçün əlverişli sahələr təqdim edir.

Bartın Çayı, Qərbi Qaradəniz bölgəsinin əhəmiyyətli çaylarından biri olub, geomorfoloji quruluşu iqlim, tektonik hərəkətlər və çay dinamikası tərəfindən formalaşdırılmışdır. Mənbə hissəsindən dənizə döküldüyü nöqtəyə qədər müxtəlif geomorfoloji xüsusiyyətlər göstərən çay, vadilər, daşqın düzənlikləri, alüvial sahələr və sahil morfologiyası baxımından zəngin bir quruluşa malikdir. Çayın axın rejimi və bölgənin geoloji keçmişi çayın yataq xüsusiyyətlərini birbaşa təsir altına almış və müxtəlif geomorfoloji formaların yaranmasına səbəb olmuşdur.

Bartın Çayı’nın mənbəyi Ilgaz Dağları’nın şimal yamaclarında yerləşir. Bu yuxarı havza bölgəsi dar və dərin vadilərlə xarakterizə olunur. Xüsusilə mənbəyə yaxın hissələrdə akarsu yüksək maili və dar çentik vadilər içində axır. Burada suyun sürəti yüksək olduğu üçün aşındırma prosesləri ön plandadır və akarsu daş və qayaları aşındıraraq aparır. Yuxarı havzada geoloji olaraq Paleozoik yaşlı metamorfik süxurlar və Mezozoyik yaşlı əhəngdaşı formasyonları üstünlük təşkil edir. Bu süxurlar akarsuyun yanal aşındırmasını məhdudlaşdıraraq dik vadilərin formalaşmasına kömək edir.

Alt havzada, Bartın Çayı dənizə çatmadan öncə geniş bir delta-bənzər alüvial düzənlik formalaşdırır. Çayın Qaradənizə axdığı Boğaz məntəqəsində, daşıdığı çöküntülər yığılaraq lagünlər, sahil sədləri və deltaya bənzər quruluşlar əmələ gətirir. Bu ərazi həm akarsuyun gətirdiyi çöküntülərin, həm də Qaradənizin dalğa hərəkətlərinin təsirilə formalaşır. Xüsusilə dəniz səviyyəsi dəyişmələri və sahil axınları çayın dənizə çatdığı hissədə yataq dəyişikliklərinə səbəb ola bilər.

Geomorfoloji baxımdan, Bartın Çayı’nın alt havzası daşqınlara çox həssasdır. Bu bölgədəki geniş alüvial düzənliklər ani yağıntılarla su səviyyəsinin yüksəlməsinə və ətrafda daşqınların meydana gəlməsinə əlverişli şərait yaradır. Daşqın dövrlərində çayın axın sürəti artdığı üçün sahillərdə və vadi dibində eroziya və yataq dəyişiklikləri müşahidə olunur.

Bartın Çayı və havzası, Qərbi Qaradəniz bölgəsinin tektonik quruluşu daxilində mühüm bir mövqeyə sahibdir. Bölgə, Şimal Anadolu Qırılma Xətti (KAF) və Qərbi Qaradəniz Geoloji Zonalarının təsiri altında formalaşmış, keçmişdən günümüzə qədər davam edən tektonik proseslərin nəticəsi kimi şəkillənmişdir. Xüsusilə Neotektonik Dövr (Pliosen-günümüz) boyunca aktiv olan tektonik hərəkətlər çayın yataq morfologiyasına və drenaj sisteminə əsaslı təsir göstərmişdir.

Bartın Çayı’nın yerləşdiyi ərazi KAF’ın şimal qoluna yaxın olduğu üçün ikincil qırılma zonalarının təsiri altında qalmışdır. Ana qırılma xətti birbaşa çayın keçdiyi marşrutda olmasa da, tali qırılma və çat xəttləri bölgənin geomorfoloji quruluşuna hiss ediləcək dərəcədə təsir göstərmişdir. Bu tektonik hərəkətlər çayın axın istiqamətini formalaşdıran vadilərin yaranmasına səbəb olmuş, eyni zamanda su axınını tənzimləyən lokal yüksəlmələr və çökmələr baş vermişdir. Bartın Ovalığı da bu cür tektonik hərəkətlər nəticəsində alüvionlarla dolaraq genişlənmiş və bölgənin ən məhsuldar kənd təsərrüfatı torpaqlarından birinə çevrilmişdir.

Bartın Çayı, tektonik hərəkətlərin yaratdığı qırılma zonaları və qıvrım quruluşları boyunca istiqamətlənmiş bir akarsu sistemini nümayiş etdirir. Havzanın yuxarı hissəsində dar və dərin vadilər üstünlük təşkil edərkən, orta və alt havzalarda daha geniş və az meylli vadilər diqqət çəkir. Bu fərqlər, bölgədəki qırılma xətlərinin və çat sistemlərinin aktiv rola malik olduğunu göstərir. Bundan əlavə, çayın Qaradənizə töküldüyü Boğaz məntəqəsində çayın gətirdiyi alüvionların formalaşdırdığı sahil düzənliklərinə rast gəlinir.

^{Bartın Çayı (Foto: Anadolu Agentliyi)}

Axın rejimi, bölgənin iqlim xüsusiyyətləri, geomorfoloji quruluş və mövsümi yağıntı dəyişiklikləri ilə müəyyənləşir. Ilgaz Dağları’ndan doğan çay, şimala doğru axaraq Bartın şəhər mərkəzindən keçir və Boğaz məntəqəsində Qaradənizə tökülür. Akarsu rejimi, yağıntının mövsümi paylanması və su toplama hövzəsindəki hidroloji proseslərdən asılıdır.

Bartın Çayı’nın axın rejimi, yaz və payız aylarında artım nümayiş etdirərkən, yay aylarında azalır. Qış və yaz mövsümlərində, xüsusilə Oktyabr-Aprel ayları arasında yağıntının artması və qar əriməsi səbəbilə akarsuyun debisi yüksəlir. Bu dövrdə çayın debisi maksimum səviyyəyə çatır və daşqın riski artır. Xüsusilə şiddətli leysan yağışları Bartın şəhər mərkəzi və ətraf düzənliklərdə su daşqınlarına gətirib çıxarır.

Yay aylarında (İyun-Avqust), Bartın Çayı’nda su səviyyəsi nəzərəçarpan dərəcədə azalır. Bölgədə yayda yağıntının nisbətən az olması və buxarlanmanın artması, axın rejiminin enməsinə səbəb olur. Bu hal, kənd təsərrüfatının suvarma tələbatı və su ehtiyatlarının istifadəsi baxımından əhəmiyyət daşıyır. Ancaq həddindən artıq quraq illərdə çayın bəzi hissələrində su miqdarında daha kəskin azalmalar müşahidə edilə bilər.

Çayın axın rejiminə, havzadakı geoloji quruluş və alüvial vadi dibləri də təsir göstərir. Xüsusilə Bartın Ovalığında, çayın alüvial yığıntılar üzərində axması bəzi bölgələrdə suyun göllənməsinə və yatağın dəyişməsinə səbəb ola bilər. Bundan əlavə, Kocaçay və Kocanaz Çayı kimi qolların qidalandırıcı rolu Bartın Çayı’nın ümumi debisinə əsaslı təsir göstərən vacib amillər sırasındadır. Ümumilikdə, Bartın Çayı iqlim və geomorfoloji faktorlarla əlaqəli olaraq nisbətən nizamsız bir axın rejiminə malikdir. Mövsümi dəyişikliklərə həssas olan çayın debisi yaz və payız aylarında yüksəlir, yayda isə azalır. Regionda iqlim dəyişiklikləri ssenariləri nəzərə alınarsa, gələcəkdə çayın axın rejiminin daha çox dəyişə biləcəyi, yay quraqlıqlarının güclənə biləcəyi və daşqın hadisələrinin tezliyinin arta biləcəyi proqnozlaşdırılır.

^{Bartın Çayı (Foto:} Batı Karadeniz⁾