Balatlar Kilisesi(Sinop)

Sinop il merkezi, Ada Mahallesi'nde yer alan ve Helenistik Dönem temelleri üzerine inşa edilmiş, Roma İmparatorluk hamamından kiliseye dönüştürülmüş çok dayanaklısal bir mimari komplekstir. Halk arasında ve bazı resmi yayınlarda "Balatlar Kilisesi" veya efsanevi Kral Mithridates'in sarayı olduğu inancıyla " Mithridates Sarayı " olarak da adlandırılmaktadır.^【1】 Sistematik arkeolojik kazılar 2010 yılında Prof. Dr. Gülgün Köroğlu'nun başkanlığında başlamış olup, geçmişte İ.Ö. 6. yüzyıldan 20. yüzyıla kadar uzanan geniş bir zaman dilimine ait buluntular barındırıldığı tespit edilmiştir.^【2】

Kompleksin ana yapısı, MS 2. veya 3. yüzyılda sıralı planlı bir Roma imparatorluğu hamamı (palaestra, frigidarium, tepidarium ve caldarium bölümleriyle) olarak inşa edilmiştir.^【3】Hıristiyanlığın resmi din kabulünün ardından, 4. yüzyıl sonu veya 5. yüzyıl başında yapı hamam işlevi yitirerek dinî koşullarla çalıştırılmaya başlandı. ^【4】Bu dönüşüm sırasında hamamın sıcaklık bölümü ( caldarium ) ana kiliseye, soğukluk bölümü ( frigidarium ) ise mezarlık ve gömü alanı çevrilmiştir.^【5】

Kompleks, Bizans döneminde Osmanlı İmparatorluğu'nun sonuna kadar farklı dini gösteriler görüldü. 13. yüzyıldan 20. yüzyıla kadar Meryem'in Ebedi Uykusu'na ( Koimesis ) adanmış bir manastır kilisesi olarak Rum Ortodoks cemaati tarafından kullanılmış ve 1924 yılındaki nüfus mübadelesine kadar ibadete açık kalmıştır.^【6】

Yapının kapsandığı yer alan eski caldarium (VIII'e bağlı mekan), Latin haçı planlıdır ve orta alan çapraz tonozla, haç kolları beşik tonozla örtülmüştür.

• Apsis ve Bema: 5. yüzyılda kiliseye dönüştürülen caldariumun doğu duvarına kesilerek açılan taşkın, yarım daire planlı bir apsis ve bema eklenmiştir. ^【7】Apsis duvar kağıdı taş ve tuğla sıralarından oluşan almaşık duvar tekniğiyle inşa edilmiştir.
• Synthronon: Apsisin iç kısmında iki basamaklı bir synthronon (din adamlarının yerleşim yeri) yer almaktadır. Basamakların mermer taklidi duvar resimleri tespit edilmiştir.
• Kripta: Haç kollarının birleştiği merkez mekânın (naos) zemininde, altından su veya ısıtma sistemi geçen, üzerinde ahşap bir kapak bulunduğu tahmin edilen kayıtlı bir hücre (kripta) yer almaktadır.

Kompleks, zemin döşemeleri, duvar resimleri ve grafitiler açısından zengin bir ikonografik çeşitlilik sunar.

• Zemin Mozaikleri: Frigidarium ve mezarlık alanında, 2016-2021 yılları arasında ortaya çıkan opus tessellatum tekniğinde mozaik panolar modelinde ortaya çıktı. Bu mozaiklerde kartal, güvercin, keklik, papağan ve leylek gibi kuş figürlerinin yanı sıra "cennette ferahlama" anlamına gelen gelen refrigerium sahneleri ve bağışçı yazıtları yer almaktadır.
• Opus Sectile: Apsis ve bema zemini, 5-6. yüzyıllara tarihlendirilmiş zengin geometrik parçalara sahip mermer plakalarla ( opus sectile ) kaplıdır. Günümüzde büyük oranda sadece yatak harçları ve izine ulaşan bu döşemede kare, altıgen, sekizgen ve üçgen formlar kullanılmıştır..
• Duvar Resimleri ve Grafitiler: Yapının farklı evrelerine ait dini sahneler ve bitkisel desenli freskler mevcuttur. Özellikle kilisenin duvarlarında, denizciler tarafından adaya yapılmaya çalışılan yedi farklı gemi grafitisi (akidographemata) tespit edildi. ^【8】Bu grafitiler arasında Karadeniz ticaretinde kullanılan kadırga ve çektirme tipi gemi tasvirleri dikkat çekmektedir..

Kazılarda ele geçen küçük buluntular, Sinop'un ticari ve dini artışını kanıtlamaktadır.

• Seramik ve Porselen: 11. yüzyıldan 15. yüzyıla kadar uzanan Bizans seramikleri (Zeuxippus ailesi, Beyaz hamurlu mallar, Sgrafitto tekniği vb.) yoğun olarak çalıştırılmıştır.^【9】Ayrıca 19. yüzyılda Avrupa'dan (Sarreguemines fabrikası gibi) Osmanlı pazarı için özel olarak üretilmiş, üzerinde bulunan Osmanlıca ibareler porselenler de gün ışığından çıkarılmıştır..
• Mezar Alanları: Yapının içinde ve çevresinde, Erken Bizans'tan Geç Osmanlı'ya kadar binlerce bireye ait bilgilerin bulunduğu geniş bir Hıristiyan mezarlığı bulunduğunu.

Balatlar Yapı Topluluğu'ndaki yayın çalışmaları Sinop Valiliği, Kültür ve Turizm Bakanlığı ile çeşitli üniversitelerin desteğiyle devam etmektedir. Alan, Karadeniz Bölgesi'nin Erken Bizans ve Roma dönemi mimarisi ile inanç turizmi açısından en önemli arkeolojik noktalardan biri olarak kabul edilmektedir.