Avrupa Birliği'nin Yeni Göç ve İltica Reformu

Avrupa Birliği'nin göç ve iltica sisteminde son yılların en kapsamlı reformu olarak değerlendirilen Göç ve İltica Paktı, 12 Haziran 2026 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Yaklaşık on yıldır devam eden siyasi müzakerelerin ardından kabul edilen düzenlemeler, 2015-2016 yıllarında yaşanan ve bir milyondan fazla sığınmacının Avrupa'ya ulaşmasıyla sonuçlanan göç krizinin ardından ortaya çıkan yapısal sorunlara çözüm üretmeyi amaçlamaktadır. Reform paketi, Avrupa Birliği'nin dış sınırlarının daha sıkı kontrol edilmesini, iltica süreçlerinin hızlandırılmasını ve üye devletler arasında göç yükünün daha dengeli paylaşılmasını öngörmektedir. 

Yeni sistem kapsamında Avrupa Birliği'ne düzensiz yollarla giriş yapan göçmenler, ilk aşamada güvenlik, kimlik ve sağlık kontrollerini içeren kapsamlı bir tarama sürecinden geçirilecektir. Bu süreç yedi güne kadar sürebilecek ve göçmenlerin parmak izi, yüz biyometrisi ve kimlik bilgileri Avrupa Birliği'nin yeni nesil veri tabanı sistemine kaydedilecektir.

Yapılan değerlendirmeler sonucunda kişilerin hangi iltica prosedürüne tabi tutulacağı veya geri gönderme sürecine yönlendirilip yönlendirilmeyeceği belirlenecektir. Reformun temel hedeflerinden biri, Avrupa Birliği topraklarına giren kişilerin kimlik bilgilerinin daha etkin biçimde kayıt altına alınması ve Birlik içerisindeki hareketlerinin takip edilebilmesidir. 

Paktın en dikkat çekici unsurlarından biri, belirli başvuru sahipleri için hızlandırılmış iltica prosedürlerinin getirilmesidir. Güvenlik riski taşıdığı değerlendirilen kişiler veya iltica başvurularının kabul edilme olasılığı düşük görülen ülkelerden gelen göçmenler, Avrupa Birliği'nin dış sınırlarında kurulan merkezlerde özel bir inceleme sürecine tabi tutulacaktır.

Bu kapsamda başvuruların en fazla 12 hafta içerisinde sonuçlandırılması hedeflenmektedir. Avrupa Birliği yetkilileri bu uygulamanın iltica sistemindeki yığılmaları azaltacağını savunurken, insan hakları kuruluşları söz konusu sürecin gözaltı sürelerini uzatabileceği ve başvuruların yeterince incelenmeden sonuçlandırılabileceği uyarısında bulunmaktadır. 

Reform kapsamında Eurodac isimli biyometrik kayıt sistemi de kapsamlı biçimde yenilenmiştir. Avrupa Komisyonu tarafından "paktın dijital omurgası" olarak tanımlanan sistem sayesinde sığınmacıların seyahat belgeleri, biyometrik verileri ve hareketleri merkezi bir veri tabanında toplanacaktır. Böylece bir kişinin farklı ülkelerde birden fazla iltica başvurusu yapmasının veya kayıt dışı şekilde başka üye ülkelere geçmesinin önüne geçilmesi amaçlanmaktadır. Avrupa Birliği, bu sistemin hem güvenlik hem de göç yönetimi açısından daha etkin bir denetim sağlayacağını savunmaktadır. 

Paktın ikinci temel ayağını üye devletler arasındaki sorumluluk paylaşımı oluşturmaktadır. Mevcut sistemde düzensiz göçmenlerin ilk giriş yaptığı ülke, iltica başvurularından büyük ölçüde sorumlu tutulurken bu durum özellikle İtalya, Yunanistan, Malta, İspanya ve Kıbrıs gibi sınır ülkeleri üzerinde ciddi baskı yaratmaktadır. Yeni düzenleme ile diğer üye devletlerin de bu yükü paylaşması amaçlanmaktadır.

Buna göre ülkeler, belirli sayıda sığınmacıyı kabul edebilecek, mali katkı sağlayabilecek veya operasyonel destek sunabilecektir. İlk uygulama döneminde yaklaşık 30 bin sığınmacının yeniden yerleştirilmesi öngörülmektedir. Ancak bazı ülkelerin göçmen kabul etmeye yanaşmaması, mekanizmanın uygulanabilirliği konusunda tartışmaların sürmesine neden olmaktadır. 

Yeni pakt, Avrupa Birliği'nin ani ve yoğun göç hareketleri karşısında kullanabileceği kriz araçlarını da içermektedir. Düzenlemeler, 2015 göç krizine benzer durumlarda veya göç hareketlerinin siyasi baskı aracı olarak kullanıldığı iddia edilen senaryolarda üye devletlere ilave yetkiler tanımaktadır.

Bu kapsamda sınır bölgelerinde daha uzun gözaltı süreleri uygulanabilmekte ve iltica prosedürlerinde bazı istisnai tedbirler devreye sokulabilmektedir. Avrupa Birliği, özellikle Belarus ve Rusya gibi ülkelerin göçmen akınlarını siyasi baskı unsuru olarak kullandığı yönündeki değerlendirmeleri dikkate alarak bu mekanizmaları sisteme dahil etmiştir. 

Göç ve İltica Paktı, Avrupa Birliği kurumları tarafından göç yönetiminde tarihi bir adım olarak sunulsa da insan hakları örgütleri tarafından yoğun şekilde eleştirilmektedir. Eleştiriler, yeni düzenlemelerin sığınma hakkına erişimi zorlaştırabileceği, sınır bölgelerinde fiili gözaltı uygulamalarını yaygınlaştırabileceği ve özellikle çocuklar ile kırılgan grupların haklarını olumsuz etkileyebileceği yönünde yoğunlaşmaktadır. İnsan hakları savunucuları, reformun insani koruma mekanizmalarından çok sınır güvenliği ve göçün engellenmesi yaklaşımına ağırlık verdiğini savunmaktadır.