AV-8B Harrier II (AZ)

AV-8B Harrier II, şaquli və ya qısa qalxış və eniş (V/STOL) bacarığına malik, tək mühərrikli hücum təyyarəsidir və Harrier ailəsinin ikinci nəslini təmsil edir. Bu təyyarə əsasən quru qoşunlarına yaxın hava dəstəyi təmin etmək və silahlı kəşfiyyat vəzifələrini yerinə yetirmək üçün dizayn edilmişdir. Əsas istifadəçiləri arasında ABŞ Dəniz Piyadəsi (USMC), İspaniya Donanması və İtaliya Donanması var.

AV-8 Harrier II, müasir hava döyüşündə inqilab xarakterli texnoloji bir irəliləyişi təmsil edir. Bu təyyarə, dünya üzrə ilk dəfə şaquli qalxış və eniş (VTOL) edə bilən sabit qanadlı təyyarə dizaynını uğurla operativ hala gətirən Harrier seriyasının bir təkamülüdür. 1960-cı illərdəki ilk model olan Hawker Siddeley Harrier'ın çatışmazlıqlarını aradan qaldırmaq və müasir döyüş şərtlərinə uyğunlaşmaq məqsədilə inkişaf etdirilmişdir. AV-8 Harrier II, xüsusilə məhdud pist tutumuna malik gəmilərdən qalxa bilmək bacarığı ilə seçilir.

AV-8B Harrier II-nin inkişaf prosesi 1970-ci illərin əvvəlində ABŞ və Böyük Britaniyanın birgə səyləri ilə başladı. İlk işlər Harrier-in qabiliyyətlərini əhəmiyyətli dərəcədə artırmaq üçün daha böyük və güclü bir Pegasus mühərriki inkişaf etdirməyə yönəldi. Lakin, büdcə məhdudiyyətlərinə görə Böyük Britaniya 1975-ci ildə layihədən çəkildi.

Böyük Britaniyanın çəkilməsinin ardından McDonnell Douglas şirkəti əvvəlki AV-8A Harrier-i geniş şəkildə yenidən dizayn edərək AV-8B-ni yaratdı. Əvvəlki dizaynın ümumi quruluşunu qoruyarkən, təyyarə yeni və daha böyük kompozit qanad, hər iki tərəfdə əlavə bir silah stansiyası, yüksəldilmiş kokpit, yenidən dizayn edilmiş gövdə və digər struktur və aerodinamik təkmilləşdirmələrə malik idi. Təyyarə təkmilləşdirilmiş Pegasus mühərriki ilə gücləndirildi.

AV-8B-nin ilk uçuşu noyabr 1981-ci ildə baş tutdu və 1985-ci ilin yanvarında USMC xidmətinə daxil oldu. Sonrakı yeniləmələr gecə hücum qabiliyyəti və radar əlavə edilməsini əhatə etdi və bu, müvafiq olaraq AV-8B (NA) və AV-8B Harrier II Plus versiyalarının ortaya çıxmasını təmin etdi. Daha böyük bir versiya olan Harrier III də araşdırıldı, lakin həyata keçirilmədi. Böyük Britaniya, British Aerospace vasitəsilə, 1981-ci ildə təkmilləşdirilmiş Harrier layihəsinə yenidən qatıldı və layihədə mühüm bir iş payı aldı.

Soyuq Müharibə dövrünün təsiri altında qalan hərbi strategiyalarda Harrier II, NATO üçün əhəmiyyətli bir çəkindirici amil olmuşdur. ABŞ və Böyük Britaniya arasındakı bu birgə inkişaf iki tərəfin texniki biliklərini birləşdirərək həm çoxşaxəlilik, həm də effektivlik təmin etmişdir.

^{AV-8B Harrier II şaquli enişi (Mənbə: YouTube.com)}

AV-8B Harrier II-nin inkişafı zamanı iki ədəd YAV-8B prototipi istehsal edildi. Bu prototiplər tam miqyaslı külək tuneli testləri və uçuş ilə struktur testlərinin doğrulanması məqsədilə istifadə edildi. Bu testlərin uğurla tamamlanmasının ardından AV-8B Harrier II-nin seriya istehsalına başlandı. İlk AV-8B filosu 1985-ci ildə fəaliyyətə keçdi.

İstehsalında önə çıxan bir neçə beynəlxalq iştirakçı var. British Aerospace təyyarənin aerodinamik dizaynı və struktur bölmələrini inkişaf etdirərkən, McDonnell Douglas təyyarə gövdəsinin modul dizaynı və ABŞ standartlarına inteqrasiyasını təmin etmişdir. Bu əməkdaşlıq təyyarənin həm Böyük Britaniya, həm də ABŞ ordusunun müxtəlif ehtiyaclarını qarşılayacaq şəkildə uyğunlaşdırılmasına imkan vermişdir.

Harrier II-nin gövdəsi, çəkini azaltmaq və dayanıqlığı artırmaq üçün geniş miqyasda kompozit materiallarla yenidən dizayn edilmişdir. Xüsusilə karbon-fiber əsaslı kompozitlər, metal komponentləri əvəz edərək həm korroziyanı önləmiş, həm də texniki qulluq xərclərini azaltmışdır. Kompozit material istifadəsi ümumi çəkini 25% azaldıb.

AV-8B-nin qanad quruluşu isə, aerodinamik effektivliyi və silah tutumunu artırmaq üçün yenidən dizayn edilmişdir. Daha böyük və genişləndirilmiş qanadlar sayəsində təyyarə daha çox yük daşıya bilər və aşağı sürətlərdə daha yaxşı manevr edə bilər. Bundan əlavə, hər iki tərəfə əlavə olunan bir silah stansiyası ümumilikdə daha çox sursat daşınmasına imkan verir.

^{AV-8B Harrier II alt gövdə görünüşü (Şəkil: David Álvarez López, flickr.com)}

Rolls-Royce tərəfindən inkişaf etdirilən Pegasus mühərriki, təyyarənin şaquli qalxış və eniş bacarığının mərkəzində yer alır. Mühərrikin döner burunları təyyarənin həm irəli uçuş, həm də şaquli hərəkət qabiliyyətini təmin edir. Pegasus 11 seriyası mühərrik, əvvəlki AV-8A Harrier-in mühərriklərinə nisbətən daha yüksək güc hasil etmə qabiliyyətinə malikdir.

Kokpit, erqonomiya və pilotun situasiya fərqindəliyini artıracaq şəkildə yenidən tərtib edilmişdir. Yenidən dizayn edilmiş kabin geniş bir görünüş sahəsi təqdim edir və gecə əməliyyatlarına uyğun gecə görmə sistemləri ilə təchiz edilmişdir. Toplamda təxminən 337 ədəd Harrier II istehsal olunmuşdur və onların böyük bir qismi ABŞ Dəniz Piyadəsi tərəfindən aktiv olaraq istifadə edilməkdədir.

^{AV-8B Harrier II texniki çertyoju (Mənbə: drawingdatabase.com)}

AV-8B Harrier II, şaquli qalxış və eniş bacarığını təmin etmək üçün uğurlu bir hava dinamik quruluşa malikdir. Pegasus mühərrikinin dörd yönlü hərəkət edə bilən burunlara sahib olması, təyyarəyə həm çoxşaxəlilik, həm də effektiv bir manevr qabiliyyəti qazandırır. Bu burunlar hava axınını şaquli, üfüqi və ya qarışıq istiqamətlərdə yönləndirə bilir. Qalxış zamanı mühərrik gücü burunlar vasitəsilə yerə doğru yönəldilərək şaquli qaldırma qüvvəsi yaradır. İrəli uçuş zamanı isə burunlar hava axınını üfüqi istiqamətə yönəldərək sürətlənmə təmin edir. Eyni sistem eniş zamanı da nəzarəti dəstəkləyir və təyyarənin sabit bir nöqtəyə enməsinə imkan verir. Qanadları, gövdəyə nisbətən daha qısa olmasına baxmayaraq, uçuş stabilliyini təmin etmək üçün xüsusi olaraq optimallaşdırılmışdır. Qanad altında daşıya biləcəyi müxtəlif silah və yanacaq qutuları sayəsində Harrier II, çoxşaxəli bir döyüş təyyarəsi olaraq qəbul edilir.

^{Mühərrik gücünün nozzle-lər vasitəsilə şaquli qaldırma prosesi (Mənbə: YouTube.com)}

^{AV-8B Harrier II nozzellərinin yaxından görünüşü (Şəkil: Chad Horwedel, flickr.com)}

AV-8B Harrier II, həm dəniz üzərində, həm də quru döyüş meydanlarında mübarizə aparmışdır. Falkland Müharibəsində göstərdiyi əhəmiyyətli performans Harrier II üçün bir dövr nöqtəsi olmuş, təkmilləşdirilmiş modellər bu irsi daha da irəliyə aparmışdır. Harrier II, müxtəlif səviyyələrdəki hava təhdidlərinə qarşı effektiv ola bilən AIM-9 Sidewinder raketləri ilə təchiz edilmişdir. Quru hədəflərinə qarşı AGM-65 Maverick raketləri və lazerlə idarə olunan bombalar kimi sistemlər isə bu təyyarəni sərhədləri aşan bir silah platformasına çevirmişdir.

AV-8B Harrier II, xüsusilə Dörd Göz Əməliyyatı və Çöl Fırtınası hərəkatlarında geniş şəkildə istifadə edilmiş, hər iki əməliyyatda da quru qoşunlarının yaxın hava dəstəyi ehtiyacını təmin etmişdir. Bu əməliyyatlarda Harrier II-nin həm şaquli qalxış və eniş qabiliyyətləri, həm də çoxşaxəli silah yükü onu müxtəlif ssenarilərdə üstünlük təşkil edən bir təyyarə etmişdir.

^{AV-8B Harrier II (Şəkil: Coque Photography, flickr.com)}

Harrier II yaxşı bir dizayna malik olmasına baxmayaraq, bəzi xroniki problemlərlə üzləşmişdir. Pegasus mühərrikinin mürəkkəbliyi və texniki xidmət xərcləri bu təyyarənin əməliyyat effektivliyinə təsir edən əsas amillər arasında yer alır. Eyni zamanda mühərrikin bu mürəkkəbliyindən qaynaqlanan sürət məhsuldarlığı isə olduqca aşağı olur. Şaquli qalxış və eniş manevrləri zamanı həddindən artıq yanacaq sərfi, təyyarənin əməliyyat sahəsindəki məsafəsini məhdudlaşdıran digər bir əhəmiyyətli çatışmazlıqdır. Bundan əlavə, şaquli uçuş zamanı burunlardan gələn həddindən artıq istilik həm uçuş-enmə zolağı avadanlıqlarında, həm də əməliyyat sahəsindəki ətraf mühit elementlərində zərərə səbəb ola bilmişdir.

Pilotların hesabatlarına görə, Harrier II-nin aşağı sürətlərdə və şaquli uçuş rejimində stabillik problemləri yaşadığı qeyd edilmişdir. Bu vəziyyət, xüsusilə təcili eniş manevrlərində təyyarənin idarəolunanlığını çətinləşdirmişdir. Bundan əlavə, radar və aviyonik sistemlərinin 1990-cı illərin sonrasında inkişaf edən təhdidlərə nisbətdə kifayət etmədiyi məlumdur.

AV-8B Harrier II, istifadəçi pilotlar arasında həm heyranlıq oyatmış, həm də diqqət tələb edən bir təyyarə kimi tanınmışdır. Təyyarənin manevr qabiliyyəti və şaquli qalxış-enmə xüsusiyyətləri bir çox pilot tərəfindən "helikopterin elastikliyi ilə jetin gücü" kimi təsvir edilmişdir. Bununla birlikdə, təyyarənin mürəkkəb uçuş nəzarətləri, xüsusilə yeni pilotlar üçün çətinliklər yaratmışdır.

Böyük Britaniya Kral Hava Qüvvələrində xidmət etmiş bir pilot, Harrier II-nin ən böyük üstünlüyünü belə ifadə etmişdir: "Harrier yalnız pistdən deyil, demək olar ki, hər hansı bir düzənlikdən qalxa bilər. Bu xüsusiyyəti döyüş mühitində bizə inanılmaz bir elastiklik təmin etdi." Bununla belə, yanacaq sərfi və texniki qulluq tələbləri tez-tez tənqid edilmişdir.

Harrier II-nin döyüş strategiyaları təyyarənin şaquli qalxış və eniş xüsusiyyətləri ətrafında formalaşmışdır. Təyyarə xüsusilə ön cəbhələrə yaxın əməliyyatlarda istifadə olunmuş və sürətli müdaxilə qabiliyyəti ilə diqqət çəkmişdir. Pilotlar, düşmən radarlarının aşkar etmə imkanlarını azaltmaq üçün aşağı yüksəkliklərdə uçmağı üstün tutmuş və təyyarənin manevr qabiliyyətini üstünlüyə çevirmişdir.

Qalxış və eniş üçün pist tələbinin aşağı olması, Harrier II-ni nizamsız ərazi şəraitində vəzifə icra edə bilən ideal bir platform halına gətirmişdir. Çöl Fırtınası Əməliyyatı zamanı Harrier II quru qoşunlarına yaxın hava dəstəyi təmin etmək üçün effektiv şəkildə istifadə olunmuşdur. Pilotlar düşmən hədəflərinə lazerlə idarə olunan bombalar və AGM-65 Maverick raketləri ilə dəqiq hücumlar həyata keçirmişdir.