Atlantik deniz papağanı (Fratercula arctica)

Atlantik deniz papağanı (Fratercula arctica), Charadriiformes (Yağmurcunumsular) takımının Alcidae (Dalıcı martıgiller) familyasına mensup, pelajik bir deniz kuşu türüdür. Günümüzde yaşayan üç deniz papağanı türünden biri olup, diğerleri Pasifik bölgesine özgü boynuzlu deniz papağanı (Fratercula corniculata) ve sorguçlu deniz papağanıdır (Fratercula cirrhata). Renkli gaga yapısı sebebiyle bilimsel kaynaklarda ve halk arasında sıklıkla "denizin papağanları" veya "okyanusun palyaçosu" olarak adlandırılan bu tür, yaşamının büyük bir kısmını açık denizlerde geçirirken yalnızca üreme dönemlerinde kayalık kıyılara ve adalara gelmektedir.

Atlantik deniz papağanları, penguenlere benzer şekilde dik bir duruşa sahip olup, kamuflaj sağlayan siyah sırt ve beyaz karın tüyleriyle kaplıdır. Yetişkin bireylerin ortalama boyları 20 ila 33 santimetre, kanat açıklıkları 47 ila 63 santimetre, ağırlıkları ise 310 ila 550 gram arasında değişiklik göstermektedir. Cinsiyetler arası belirgin bir anatomik farklılık olmamakla birlikte, erkek bireylerin dişilere oranla nispeten daha büyük kütleye sahip olduğu tespit edilmiştir. Deniz papağanlarının kuyruk köklerinde yer alan bir bezden salgılanan yağ, kuş tarafından tüylerin üzerine yayılarak su geçirmez bir yalıtım katmanı oluşturur ve soğuk sularda vücut ısısının korunmasını sağlar. Uçma yeteneğine sahip olan tür, havada kanatlarını dakikada 300 ila 400 kez çırparak saatte yaklaşık 64 kilometre hıza ulaşabilmektedir. Üreme mevsiminde kuşun gagası sarı, kırmızı ve turuncu renklerin bileşimiyle oldukça parlak bir form alırken, kış aylarında keratin tabakaların dökülmesiyle birlikte gaga ve yüz çevresi daha mat ve gri bir renk almaktadır.

^{Atlantik deniz papağanı (Fratercula arctica) (}pexels⁾

Kuzey Atlantik Okyanusu ekosistemine endemik olan tür, oldukça geniş bir alana dağılış gösterir. Küresel popülasyonun yaklaşık yüzde sekseni İzlanda ve Norveç kıyılarında üremektedir; geri kalan popülasyon ise Birleşik Krallık, İrlanda, Fransa, Grönland, Kanada (özellikle Newfoundland) ve Amerika Birleşik Devletleri'nin doğu sahillerinde (Maine) gözlemlenmektedir. Deniz papağanları, yaz aylarındaki üreme sezonunda avcılardan korunmak amacıyla kayalık uçurumlarda ve kıyı adalarındaki toprak oyuklarında koloni halinde yuva yaparlar. Üreme dönemi dışında kalan aylarında ise karadan tamamen uzaklaşarak Atlantik Okyanusu'nun açık sularında pelajik bir yaşam sürerler ve bu kış göçü sırasında Avrupa popülasyonları İspanya'ya ve hatta Akdeniz'in batısına, Kuzey Amerika popülasyonları ise güneyde Maryland kıyılarına kadar inebilmektedir.

Deniz papağanları etçil (piskivor) bir beslenme rejimine sahiptir ve diyetlerinin büyük bölümünü okyanuslarda yaşayan küçük balık türleri oluşturur. Besin kaynakları arasında kum yılanbalığı, ringa balığı, kapelin, çaça balığı ve morinanın yanı sıra bazı krustaseler (kabuklular) ve yumuşakçalar yer almaktadır. Avlanma stratejileri, havadan suya dalış yaparak su altında kanatlarını birer yüzgeç gibi kullanmak esasına dayanır. Çoğunlukla su yüzeyinin 15 metre derinliğinde avlansalar da, saptanan maksimum dalış derinlikleri 60 metreyi bulabilmektedir. Üst gaga yapısında bulunan ve geriye dönük tırtıklı dokular, kuşun avladığı kaygan balıkları düşürmeden tutmasına ve aynı anda çok sayıda balığı yuvasına taşımasına olanak sağlar; bilimsel kayıtlara göre bir bireyin gagasında aynı anda 83 adet küçük kum yılanbalığı taşıdığı raporlanmıştır. Ayrıca açık denizde su ihtiyaçlarını karşılamak üzere tuzlu okyanus suyunu içebilme adaptasyonları mevcuttur.

Monogam (tek eşli) bir üreme modeline sahip olan deniz papağanları, hayatları boyunca genellikle aynı eşle ürer ve her yıl aynı yuva alanına geri dönerler. Bireylerin cinsel olgunluğa erişmesi ortalama 3 ila 6 yıl sürmektedir. Üreme dönemlerinde bir araya gelen çiftler, gaga tokuşturma davranışıyla bağlarını tazelerler ve ebeveynlerin her ikisi de yuva inşasına katılır. Dişi kuş, toprağa kazılan 70 ila 110 santimetre uzunluğundaki yuvaya yılda sadece bir adet yumurta bırakır. Ebeveynlerin sırayla kuluçkaya yattığı 39 ila 45 günlük sürecin ardından yavrular (puffling) yumurtadan çıkar. Yavru kuşlar, anne ve baba tarafından getirilen balıklarla beslendikleri 38 ila 50 günlük periyodun ardından tam bağımsızlıklarını kazanarak, avcılardan korunmak amacıyla gece saatlerinde yuvayı terk edip okyanusa açılırlar. Vahşi doğada ortalama yaşam süreleri 20 yıl civarındadır; fakat halkalama çalışmalarıyla vahşi doğada 41 yıl, esaret koşullarında ise 36 yıl yaşadığı belgelenen bireyler bulunmaktadır.

^{Atlantik deniz papağanı (Fratercula arctica) (}pexels⁾

Dünya Doğa ve Doğayı Koruma Birliği (IUCN) Kırmızı Listesi'nde Atlantik deniz papağanı "Hassas" (Vulnerable) statüsünde listelenmektedir. Tarihsel süreçte tüy, et ve yumurta temini amacıyla insan faktörü tarafından yoğun şekilde avlanan tür, popülasyonlarında kritik düşüşler yaşamıştır ve günümüzde 1918 tarihli Göçmen Kuşlar Antlaşması Yasası gibi ulusal ve uluslararası mevzuatlarla koruma altındadır. Mevcut küresel popülasyonu tehdit eden çağdaş sorunların başında iklim değişikliği ve okyanus sularının ısınması gelmektedir; bu durum balık sürülerinin yer değiştirmesine yol açarak yavru kuşların açlıktan ölmesine neden olabilmektedir. Bunun yanı sıra okyanustaki plastik atıkların yutulması, balıkçılık ağlarına kazara takılma ve deniz kirliliğine bağlı olarak vücutlarında cıva ve arsenik gibi ağır metallerin birikmesi türün maruz kaldığı ekolojik stres faktörlerindendir. Son olarak, yuva alanlarına insan vasıtasıyla giren kedi, köpek, sıçan, weasel ve kızıl tilki gibi invaziv yırtıcılar ile büyük kara sırtlı martı gibi doğal avcılar, yumurta ve yavruların hayatta kalma oranlarını ciddi ölçüde düşürmektedir.