Araban (Rayon)

Araban Qaziantepin şimal-şərqində Araban düzünün ortasında yerləşən bir rayondur. Qaziantep-Besni-Adıyaman avtomobil yolunun üzərində, şəhər mərkəzindən 67 km məsafədə yerləşən rayon 542 km² sahəyə və 700 metr yüksəkliyə malikdir. 2016-cı il Ünvan Əsaslı Əhalinin Qeydiyyatı Sisteminin məlumatlarına əsasən əhalinin ümumi sayı 31987 nəfərdir. Cənubda Karadağ və Yavuzeli rayonları, şimalda Şanlıurfanın Halfeti və Bozova rayonları, qərbdə isə Kahramanmaraşın Pazarcık rayonları yerləşir. Rayonun tarixi e.ə. 2000-ci illərə təsadüf edir və zəngin mədəni irsi və kənd təsərrüfatına əsaslanan iqtisadiyyatı ilə diqqəti cəlb edir.

Arabanın tarixi qədim dövrlərə gedib çıxır. Beştəpə dağının yamaclarında və Fıstıklıdağ məhəlləsində Karacaören məhəlləsində, Fərat çayının sahillərində isə Habeş çayında qədim yaşayış məskənlərinə aid mağaralar var. Bu mağaralarda müxtəlif fiqurlar da var. Bölgə ilk dəfə eramızdan əvvəl 1000-ci ildə ziyarət edilmişdir. 1600-cü illərdə Xet Dövlətinin hakim olduğu məlumdur. Daha sonra Mitannilər, Kommageniya Krallığı, Farslar, Romalılar, Bizanslılar, Sasanilər, Ərəblər və nəhayət, bölgədə türklər hakim oldular. Roma-Bizans dövründə “Raban”, Ərəblər dövründə isə “Qızıl Qala” mənasını verən “Kale-i Zerrin” adlanan mahal “Kala” və “Altıntaş” adları ilə də tanınırdı. Cümhuriyyət dövründə Altıntaş adlı qəsəbə olan Araban 1957-ci ildə rayon statusu alıb.Bundan əlavə, rayon mərkəzində 1977-ci ildə tikilmiş valilik binası üçmərtəbəli tikili ilə ədliyyə binası, Əmlak idarəsi, Əhali idarəsi və rayon qubernatorluğunun yerləşdiyi binadır.

Araban Araban düzünün mərkəzində yerləşir və dağlıq ərazilərlə əhatə olunub. Cənubdan Karadağ, Pazarcık dağlıq bölgəsi, şimaldan Halfeti və Bozova rayonları ilə əhatə olunub. Rayonun hündürlüyü 700 metrdir və Karasu çayı kimi su ehtiyatları bölgəyə həyat verir. Araban qalasının kurqanvari quruluşu şəhərin mərkəzində coğrafi simvol kimi seçilir.

Arabanın iqlimi və bitki örtüyü haqqında birbaşa məlumat olmasa da, Qaziantep bölgəsinin ümumi xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq, rayonda kontinental iqlimin hakim olduğunu söyləmək olar. Bu iqlim isti yay və soyuq qış ilə xarakterizə olunur. Bitki örtüyü çöl xüsusiyyətlərinə malikdir; Kənd təsərrüfatı sahələri ilə yanaşı üzümçülük və püstə becərilməsi üçün də əlverişli şərait yaradır.

Araban köklü bir tarixə malik olsa da, ictimai quruluşu haqqında ətraflı məlumat məhduddur. Bununla belə, rayonun mədəni irsi və kənd təsərrüfatına əsaslanan həyat tərzi cəmiyyətin ənənəvi dəyərlər ətrafında qurulduğunu göstərir. Kurqanlar, monumental türbələr, körpülər kimi tarixi elementlər ictimai həyatın bu irs ətrafında formalaşdığını göstərir.

Rayonun iqtisadiyyatı əsasən əkinçilik və heyvandarlıq üzərində qurulub. Qarpız, pambıq, buğda, arpa, mərcimək, noxud, üzümçülük və püstəçilik arabanın əsas kənd təsərrüfatı məhsullarıdır. Bu məhsullar həm yerli istehlak, həm də region iqtisadiyyatı üçün vacibdir. Heyvandarlıq da əkinçiliyin tamamlayıcısı kimi iqtisadi strukturda öz yerini tutur.

Araban zəngin tarixi və mədəni irsi ilə mühüm turizm potensialına malikdir. Rayon ərazisində qeydə alınmış 9 kurqan, 1 qaya qəbir, 1 sarkofaq, 3 monumental türbə, 1 körpü, 1 kilsə mozaikası, 1 qala və 1 arxeoloji obyekt var. Əsas turist elementləri bunlardır:

• Araban qalası: Şəhər mərkəzində kurqan üzərində yerləşir. Hündürlüyü 20 metr olan kurqan geniş əraziyə yayılır və qalaya şərqdən şimala doğru uzanan eni 6 metr olan enişlə çatılır.
• Septimius Severus körpüsü: Gümüşpınar kəndindən 5 km cənubda, Karasu çayı üzərində yerləşir. Yerli əhali onu “Sultan Murat körpüsü” də adlandırır.
• Hisar Abidə Türbəsi: Hisar kəndində yonma daşdan tikilmiş möhkəm tikilidir.
• Elif Abidə Türbəsi: Elif kənd orta məktəbinin bağçasında yonma daşdan tikilmiş tağlı və çarpaz damlı tikilidir.
• Həsənoğlu Abidə Türbəsi: Həsənoğlu kəndində yerləşir və digər monumental türbələrə nisbətən daha çox dağıntıya məruz qalmışdır.
• Tağlı Qaya Türbəsi: Fıstıklıdağ kəndinin qərbində, əhəngdaşı qayaya oyulmuş tabutlardan ibarətdir.
• Başpınar, Aşağıkaravaiz, Sarıkaya, Ardıl (Alacahöyük), Şelveran, Gecə, Muratlı, Eskialtıntaş və İçkinaz kurqanları: Tunc, Dəmir, Ellinistik və Roma dövrlərinə aid keramika qalıqları ilə diqqət çəkir.
• Bundan əlavə, dini turizm baxımından Səd-Bin Əbu Vəqqas Hz. Onun məzarının mühüm yeri var.

2016-cı il Ünvan Əsaslı Əhalinin Qeydiyyatı Sisteminə əsasən, Araban şəhərinin əhalisi 31,987 nəfərdir. Rayonun demoqrafik strukturu əkinçilik və heyvandarlığa əsaslanan həyat tərzi ilə formalaşmışdır. Əhali rayon mərkəzi ilə ətraf kəndlər arasında bölüşdürülüb.

Araban tarixi zənginlikləri, təbii gözəllikləri və kənd təsərrüfatı istehsalı ilə Qaziantepin əhəmiyyətli rayonlarından biridir. Həm arxeoloji, həm də mədəni baxımdan diqqəti cəlb edən bu bölgə keçmişdən bu günə bir körpüdür.