Amerika Birleşik Devletleri Kongresi

Amerika Birleşik Devletleri, gücün yasama, yürütme ve yargı organları arasında paylaştırıldığı, "kontrol ve denge" (checks and balances) mekanizmasına dayalı bir federal cumhuriyettir. Bu kuvvetler ayrılığı rejiminde federal yasama erki, kaynağını ABD Anayasası'nın 1. Maddesi'nden alan ve Senato ile Temsilciler Meclisi'nden müteşekkil olan ABD Kongresi'ne aittir.

Kongre'nin mevcut yapısı, zayıf bir merkezi idare öngören ve vergi toplama ya da ticareti düzenleme yetkisi bulunmayan 1781 tarihli Konfederasyon Maddeleri'nin (Articles of Confederation) yetersizlikleri sonucunda şekillenmiştir. Siyaset bilimci Julian E. Zelizer, Kongre'nin evrimini dört ana döneme ayırmaktadır:

• Biçimlendirici Dönem (1780'ler-1820'ler): Büyük ve küçük eyaletler arasındaki temsil eşitsizliği, nüfusa dayalı temsil ile eşit temsili harmanlayan "Connecticut Uzlaşması" ile çözülmüş ve çift meclisli (bikameral) yapı kurulmuştur.
• Partizan Dönemi (1830'lar-1900'ler): Siyasi partilerin güçlendiği, İç Savaş ile ulusun federal otorite altında birleştiği ve demiryolu/gümrük tarifeleri üzerinden lobicilik faaliyetlerinin kurumsallaştığı dönemdir.
• Komite Dönemi (1910'lar-1960'lar): Kıdem sisteminin yerleştiği, komitelerin güç kazandığı evredir. 1913'teki 17. Anayasa Değişikliği (17th Amendment) ile senatörlerin eyalet meclisleri yerine doğrudan halk tarafından seçilmesi usulüne geçilmiştir.
• Çağdaş Dönem (1970-Günümüz): Watergate skandalının ardından Kongre'nin yürütme üzerindeki denetim reflekslerinin uyandığı; Siyasi Eylem Komiteleri (PAC) aracılığıyla kampanya finansmanının ve lobiciliğin devasa boyutlara ulaştığı dönemdir.

ABD Kongresi, aralarında altlık-üstlük hiyerarşisi bulunmayan, yasama faaliyetinde tamamen eşit iki meclisten oluşur.

1. Temsilciler Meclisi (House of Representatives) Halkın doğrudan ve nüfus yoğunluğuna göre temsil edildiği 435 üyeli kanattır.

• Temsil Dağılımı: Eyaletlerin üye sayısı her 10 yılda bir yapılan nüfus sayımına göre güncellenir. Anayasal güvence gereği, nüfusu ne olursa olsun her eyalet en az 1 temsilciye sahiptir (Örn; California'nın 57 temsilcisine karşılık Alaska, Delaware, Montana gibi eyaletlerin 1'er temsilcisi vardır). Nüfus başına temsilci oranı yaklaşık 600.000 kişiye 1 vekil şeklindedir.
• Özel Statülü Bölgeler: Başkent Washington D.C. ve ABD'nin denizaşırı toprakları, mecliste yalnızca "delege" düzeyinde temsil edilir. Bu delegeler komite çalışmalarına katılıp söz alabilseler de kanunların nihai onayında oy hakları yoktur.
• Seçilme Şartları ve Görev Süresi: Adayların en az 25 yaşında, asgari 7 yıldır ABD vatandaşı olması ve seçildikleri eyalette ikamet etmeleri şarttır. Görev süreleri 2 yıldır ve her çift rakamlı yılda meclisin tamamı yenilenir. Meclis Başkanı (Speaker) çoğunluk partisi tarafından seçilir ve devlet protokolünde 3. sıradadır.

2. Senato (Senate) Eyaletlerin eşitlik ilkesi çerçevesinde temsil edildiği 100 üyeli üst kanattır.

• Temsil Dağılımı: Nüfus büyüklüğünden bağımsız olarak 50 eyaletin her biri 2 senatör gönderir. Washington D.C. ve diğer bölgelerin Senato'da temsil hakkı bulunmaz.
• Seçilme Şartları ve Görev Süresi: Adayların asgari 30 yaşında, 9 yıldır ABD vatandaşı olması ve temsil edeceği eyalette yaşaması şarttır. Görev süreleri 6 yıldır. Yasama hafızasını ve kurumsal istikrarı korumak adına, her 2 yılda bir Senato'nun yalnızca üçte biri yenilenir.
• Yönetim: Anayasa'ya göre Senato'nun başkanı ABD Başkan Yardımcısı'dır; ancak sadece oylamalarda eşitlik olması durumunda kilit bozucu oy kullanabilir. Fiilî yönetimi çoğunluk partisinin kıdemli üyesi olan "Senato geçici başkanı" (president pro tempore) üstlenir.

Türkiyeveya Avrupa'daki parlamenter sistemlerin aksine, ABD Kongresi'nde katı bir parti disiplini yoktur. Kongre üyeleri mevkilerini parti genel merkezlerine değil, yerel seçmenlerine borçludur. Bu durum, yasama faaliyetlerinde üyelerin şahsi ve bağımsız hareket etmelerine zemin hazırlar. Amerikan Kongresi bir amir-memur hiyerarşisi değil, "meslektaşlar topluluğu"dur. Kanunlaştırma süreçlerinde partilerin blok halinde oy kullanması nadirdir; koalisyonlar kanunun niteliğine göre şekillenir.

Hiçbir kanun, Kongre'nin her iki kanadından da aynı metinle geçmeden ve Başkan'ın onayından geçmeden yürürlüğe giremez. Yasa yapım süreci şu aşamalardan oluşur:

1. Teklif ve Numaralandırma: Kongre üyesi teklifini yazılı hale getirerek "hopper" adı verilen sandığa atar. Temsilciler Meclisi'ndeki tasarılar "HR", Senato'dakiler "S" kodu ile numaralandırılıp üyelere dağıtılır.
2. Komite İncelemesi (Hearings): Tasarı ilgili sürekli komiteye havale edilir. Komiteler, uzmanların ve vatandaşların katıldığı halka açık oturumlar (hearing) düzenler. Komite onayı almayan bir tasarının genel kurula inmesi neredeyse imkânsızdır.
3. Genel Kurul ve Tartışma Kuralları:
4. • Temsilciler Meclisi'nde: Üye sayısının fazlalığı nedeniyle "İç Tüzük Komitesi" (Rules Committee) tartışma süresini ve şeklini katı kurallara bağlar.
   • Senato'da: Tartışma süreleri kural olarak sınırsızdır. Yasama eylemini tıkamaya yönelik süresiz konuşma taktiğine kürsü işgali (filibuster) denir. Bunu sonlandırmak (cloture) için 100 senatörden 60'ının onayı gerekir.
4. Müzakere (Uzlaşma) Komitesi: Tasarı iki meclisten farklı şekillerde geçerse, her iki tarafın üyelerinden oluşan karma bir "Konferans Komitesi" devreye girerek metni tek tipleştirir ve meclislere nihai oylama için geri gönderir.
5. Başkanlık Onayı ve Veto: Onaylanan metin başkana sunulur. Başkan imzalarsa yasalaşır. Başkan tasarıyı veto ederse, Kongre'nin her iki mecliste üçte iki (2/3) çoğunluk sağlayarak vetoyu aşma yetkisi vardır. Başkan yollanan tasarıyı 10 gün boyunca imzasız bekletirse, tasarı başkaca bir işleme gerek kalmaksızın yasalaşır.

1789'da başlayan komite usulü, günümüzde yasama faaliyetlerinin kalbini oluşturur. Örneğin 112. Kongre döneminde Senato'da 16, Temsilciler Meclisi'nde 21 ana komite ve 150 civarında alt komite görev yapmıştır. Komiteler sadece yasa yapmakla kalmaz, yürütmeyi soruşturma yetkisine de sahiptir. Kongre, karmaşık yasama işlerinde bağımsız kurumlardan destek alır:

• Kongre Araştırma Hizmeti (CRS): Üyelere tarafsız araştırma sunan düşünce kuruluşudur.
• Kongre Bütçe Ofisi (CBO): Bütçeleme süreci ve vergi tahminleri için bağımsız ekonomik veriler sağlar.

Kuvvetler ayrılığının korunması için Kongre ve diğer erkler birbirini denetler:

• Senato'nun "Danışma ve Onama" Yetkisi: Üst düzey bürokratların (bakanlar, büyükelçiler, Yüksek Mahkeme yargıçları) atanması basit çoğunlukla, uluslararası antlaşmalar ise 2/3 çoğunlukla yalnızca Senato tarafından onaylanır.
• Görevden Alma (Impeachment): Temsilciler Meclisi suçlama (itham) yetkisine sahipken, davayı görme ve mahkûm etme yetkisi 2/3 çoğunluk şartıyla Senato'nundur.
• Savaş Yetkileri Kararı (1973): Başkan'ın ülkeyi silahlı çatışmaya sokma yetkisi sınırlandırılmış, askeri müdahaleler Kongre onayına bağlanmıştır.
• Yargısal Denetim: 1803 tarihli Marbury v. Madison içtihadı ile yerleşen kural gereği, ABD Yüksek Mahkemesi (Supreme Court), Kongre'nin çıkardığı yasaları anayasaya aykırılık gerekçesiyle iptal edebilir.
• Anayasa Değişikliği Şartları: Kongre'nin anayasayı değiştirebilmesi için her iki kanadın 2/3'ünün onayı ve ek olarak 50 eyaletin dörtte üçünün (38 eyalet) meclislerince tasdik edilmesi şarttır. Ayrıca 1. Değişiklik (First Amendment) uyarınca Kongre; ifade hürriyetini kısıtlayıcı, geçmişe yürüyen cezai yasa veya yargısız mahkûmiyet içeren yasalar çıkaramaz.

ABD Kongresi, faaliyetlerini Washington D.C.'de Capitol Hill bölgesinde bulunan "U.S. Capitol" (Kongre Binası) adlı tarihi yapıda yürütür. Binanın inşası için 1792'de dönemin Dışişleri Bakanı Thomas Jefferson öncülüğünde bir mimari yarışma düzenlenmiş, amatör mimar William Thornton'un tasarımı 1793'te George Washington tarafından onaylanarak bugünkü sembolik yapının inşasına başlanmıştır.