Amal Bayramı (Görüşme Günü)

Amal Bayramı / Görüşme Günü (Amal Merekesi / Körisüv Küni), Kazak kültüründe baharın gelişini simgeleyen, yılın ilk günlerini işaret eden geleneksel bir bayramdır. Özellikle Kazakistan’ın batı bölgelerinde kutlanan bu gün, eski Kazak takvimine göre yeni yılın başlangıcına denk gelmektedir ve Nevruz’dan bir hafta önce kutlanır. Amal, halk arasında hem doğanın uyanışını hem de insanların birbiriyle buluşmasını temsil eder. Bu nedenle halk arasında "Körisüv Küni" yani "Görüşme Günü" olarak da adlandırılır.

"Amal" sözcüğü, Arapça ḥamel (حمل) kelimesinden türemiştir. Arap takviminde 21 Mart–20 Nisan tarihleri arasında güneşin Koç burcunda olduğu dönem ile ilişkilidir. Bu sözcük Farsçaya, oradan da Kazakçaya geçmiştir. Kazakçada "hamal ~ amal" sözü, eski Türk takviminde Koç (Toktı) takımyıldızının adıdır. Bahar ekinoksunda gün ve gece eşitlenir ve Amal döneminde Toktı takımyıldızı görünür. Böylece Kazaklar, yerde güneş ve Amal takımyıldızını birbiriyle ilişkilendirirler.

^{Nevruz (Amal) Bayramı (}Anadolu Ajansı⁾

Kazak Dilindeki Arap, Fars Sözlerinin Anlatmalı Sözlüğü’ne göre amal ~ hämäl kelimesi üç anlam taşır: İran takvimindeki birinci ay 22 Mart–21 Nisan, Koç takımyıldızı ve kuzu. Kazak Edebî Dilinin Sözlüğü’nde ise amal, eski Kazak takvimindeki Navrız ayına denk gelen ay adı olarak belirtilmiştir. Bu takvimde yılın başı 1 Navrız yani 1 Amal olarak kabul edilmiştir ve günümüzden yaklaşık iki bin yıl önce ilkbahar ekinoksu Toktı (Koç) yıldızında gerçekleşmiştir.^【1】

Türk toplulukları baharın gelişini yılın başlangıcı olarak kabul etmiş ve bu dönemi çeşitli törenlerle kutlamıştır. Çin kaynakları, Hunlar ve Kök Türkler gibi erken Türk topluluklarının yıl başında dinî ibadetler ve kurban törenleri gerçekleştirdiğini kaydeder. Benzer biçimde Kırgızlar da yılın ilk ayını Amal olarak adlandırmış ve zamanı on iki hayvanlı takvime göre hesaplamıştır. Amal geleneği, Moğol halklarının ilkbahar bayramlarıyla da benzerlik gösterir. Moğollarda sekiz gün boyunca kutlanan Zolgoh Bayramı, eski halk takvimine göre ilkbaharın başlangıcını simgeler. Buryat ve Tuva topluluklarında Çolukşuur adıyla bilinen benzer kutlamalar da toplumsal görüşmeyi, saygıyı ve birlik duygusunu pekiştirmeyi amaçlar.

Amal Merekesi aynı zamanda çeşitli dinî rivayetlerle ilişkilendirilir. Rivayetlerden birinde İbrahim peygamberin ilkbaharda halkı bir araya çağırarak büyük bir sofra kurdurduğu ve bu buluşmanın insanlar arasındaki kırgınlıkları giderdiği anlatılır. Bir başka rivayette ise Nuh peygamberin gemisinin Kazığurt Dağı’nda durduğu günün güneşin Hamel kuşağına girdiği zamana denk geldiği ve bu günün yılın başlangıcı kabul edildiği aktarılır.^【2】

Bu gelenek, geçmişte Kazakistan’ın geniş bir coğrafyasında kutlanan bir bayramdı. Ancak Sovyetler Birliği döneminde Kazak halkına ait pek çok millî unsur yasaklanmış ve geleneksel kültürel uygulamalar sınırlandırılmıştır. Bu süreçte Amal Merekesi de yaygınlığını kaybetmiştir. Bayram, ülkenin büyük bölümünde unutulmuş ve yalnızca Körisüv Küni adıyla Kazakistan’ın batı bölgelerinde varlığını korumuştur. Bağımsızlık sonrasında ise bu gelenek yeniden canlandırılarak Kazakistan’ın farklı bölgelerinde tekrar kutlanmaya başlanmıştır.

^{Kazakistan'da 14 Mart'ta Başlayan Nevruz (Amal) Kutlamaları (}Anadolu Ajansı⁾

Eski Kazak takvimine göre yeni yıl, günümüzde 14 Mart’a denk gelir. 13 Mart’ta eski yıl tamamlanır ve halk arasında "Amal geldi, yıl geldi!" ifadesi kullanılır. Bu tarih, Baybaktı Kazıbek takvimine göre Navrız’ın birinci günü olup kışın sona erip doğanın uyanışını simgeler. Geleneksel olarak eski yılın kapanışı ve yeni yılın başlangıcı, eski ve yeni Navrız sistemine göre belirlenmiştir. 1917 Ekim Devrimi sonrası Gregoryen takvimi uygulanmaya başlanmış olsa da Batı Kazakistan’da Amal Merekesi 14 Mart’ta kutlanmaya devam etmiştir.^【3】

Amal veya Körisüw, halk arasında yılbaşı öncesi bir görüşme ve helalleşme günü olarak kabul edilir. Bayramda insanlar birbirini selamlar, öfke ve kırgınlıkları unutup barışır ve iyi dileklerde bulunur. Yaşı küçükler, büyükleri selamlamaya gider, büyükler de batarını verir. Her evin kapısı sabah ezanından itibaren açık olur ve misafirlere yöresel yiyecekler ikram edilir. Bunlar arasında bavırsak, kurt, irimşik, sarı may, kımız ve şubat gibi geleneksel Kazak yiyecekleri yer alır. Navrızköje, bayramın temel yemeklerinden biridir ve kışın saklanan malzemelerle ilkbaharın ürünlerinin birleştirilmesiyle hazırlanır.

Kutlamalar sırasında kişiler birbirleriyle kucaklaşır ve iyi dileklerde bulunurlar. Sıklıkla söylenen sözler şunlardır:

Jasın kuttı bolsın — Yaşın kutlu olsun
Ömir janın uzak bolsın — Ömrün uzun olsun
Ulıs baktı bolsun — Ulus bahtlı olsun
Tört tülik aktı bolsun — Dört çeşit malınız çok olsun
Ulıs berekete bersin — Nevruz bereket versin
Lele-jala çerge ensin — Laleler, sümbüller açsın
Ulustın ulı küni kuttı bolsın — Ulusun ulu günü kutlu olsun
Navrızınız kuttu bolsun — Nevruzunuz kutlu olsun
Kızır koldasın — Hızır yoldaşınız olsun
Tenir jalğasın — Tanrı korusun^【4】

Manğıstav bölgesinde Otpan Dağı’nda yapılan kutlamalarda birlik ateşi yakılmakta ve geleneksel kiyiz üy çadırları kurulmaktadır. Bayram, geçmişte olduğu gibi günümüzde de birden fazla gün boyunca kutlanabilmektedir. Modern teknolojinin etkisiyle telefon ve internet üzerinden kutlamalar yaygınlaşmıştır.

Amal Körisüv Merekesi, Kazak toplumu için hem toplumsal hem de kültürel açıdan önemli işlevler taşır. Bayram, insanlar arasında barışı ve birlikteliği güçlendirir, kırgınlıklar unutulur, küsler barışır. Kültürel ögelerin yaşatılmasını ve geleneklerin sürdürülmesini teşvik eder. 2018’den itibaren resmî kutlamalara dahil edilerek Manevî Uyanış kapsamında değerlendirilmektedir. Gençler bu vesileyle ulusal gelenekler ve yemekler hakkında bilgilendirilir, şiir ve edebî ürünlerle kültürel değerler aktarılır. Ayrıca, bayram bireylerin psikolojik olarak rahatlamasını sağlar, sosyal dayanışmayı güçlendirir ve toplumsal huzuru pekiştirir. Böylece Amal Merekesi, hem kültürel mirası koruyan hem de toplumu birleştiren çok katmanlı bir gelenek olarak öne çıkar.