Alican Sınır Kapısı

Alican Sınır Kapısı, Türkiye ile Ermenistan arasında uzun yıllardır kapalı tutulan stratejik bir geçiş noktasıdır. Sınırın kapatılmasının temel nedeni Karabağ Savaşı olsa da tarihi anlaşmazlıklar da sürecin uzamasında etkili olmuştur.

Bununla birlikte, 2021 sonrasında başlayan yeni normalleşme süreciyle birlikte kapının altyapı çalışmalarında önemli ilerleme kaydedilmiş ve fiziki hazırlıklar hız kazanmıştır. Ekonomik veriler ise sınırın açılmasının Iğdır, Kars ve çevre illerin yanı sıra Güney Kafkasya genelinde bölgesel kalkınmayı ve ticari dengeleri önemli ölçüde etkileyebileceğini ortaya koymaktadır.

^{Alican sınır kapısı (}AA⁾

Alican Sınır Kapısı, Türkiye ile Ermenistan arasındaki tek kara ulaşımına imkân tanıyan sınır geçiş noktasıdır. Söz konusu kapı, Iğdır iline bağlı Karakoyunlu ilçesinde, Iğdır şehir merkezine yaklaşık 20,4 km uzaklıkta konumlanmaktadır; Ermenistan'ın başkenti Erivan'a olan mesafe ise yaklaşık 53,2 km olarak ölçülmektedir. ^【1】Sınır geçişi, Aras Nehri üzerinde kurulu olan Markara Köprüsü aracılığıyla sağlanmaktadır.

Kapının bulunduğu coğrafya, Doğu Anadolu Bölgesi'nin en doğu ucunda yer almakta; kuzey ve kuzeydoğusunda Ermenistan, doğu ve güneydoğusunda ise Nahçıvan Özerk Bölgesi ile İran ile çevrili olan Iğdır ilinin sınır politikaları açısından ayrıcalıklı bir konuma yerleşmesini sağlamaktadır. Iğdır'da Alican'ın yanı sıra Dilucu (Nahçıvan ile) ve Boralan (İran ile) olmak üzere üç sınır kapısı bulunmakla birlikte yalnızca Dilucu Sınır Kapısı fiilen faaldir; Boralan ve Alican kapıları çeşitli gerekçelerle kapalı durmaktadır.^【2】

Alican Sınır Kapısı, Ermenistan'ın 1991 yılında Sovyetler Birliği'nin dağılmasıyla bağımsızlığını kazanmasının ardından iki ülke arasındaki ilişkilerin olumlu bir seyir izlediği kısa bir dönemin akabinde kapanma sürecine girmiştir. Ermenistan, bağımsızlığını elde ettiği yıl Türkiye tarafından resmen tanınmış; ilk dönemde Türkiye ekonomik güçlükler yaşayan Ermenistan'a çeşitli destek mekanizmaları sağlamış ve ülkeyi Karadeniz Ekonomik İşbirliği Örgütü'ne kurucu üye olarak davet etmiştir.

Ancak ilişkiler, Ermenistan ile Azerbaycan arasında patlak veren Dağlık Karabağ çatışmasıyla köklü biçimde bozulmuştur. Ermenistan kuvvetlerinin Nisan 1993'te Azerbaycan'a ait Kelbecer bölgesini ele geçirmesi üzerine Türkiye, 5 Nisan 1993 tarihinde kara sınırını tek taraflı olarak kapatmış; bu karar Kars'taki demiryolu bağlantısının kesintiye uğratılmasını da kapsamıştır. Söz konusu tarihten itibaren Türkiye ile Ermenistan arasında ne diplomatik ilişki kurulabilmiş ne de ticari ulaşım hatları yeniden işletmeye açılabilmiştir.

Dağlık Karabağ çatışmasının yanı sıra tarihsel şikayetler de ilişkilerin normalleşmesinin önünde ciddi bir engel oluşturmuştur. Soykırım iddiaları ve toprak talepleri gibi hassas başlıklar, Türkiye'nin Ermenistan ile normalleşme sağlayabilmesi için öne sürdüğü ön koşulların temelini oluşturmuştur. Bu tarihsel gerilim ortamında Alican Sınır Kapısı'nın kapatılması salt bir sınır yönetimi kararının ötesine geçerek tüm ikili ilişkilerin dondurulduğunun somut bir göstergesi hâline gelmiştir.

Akademik literatürde Türkiye-Ermenistan sınırı, Soğuk Savaş'ın ardından dünyada kapalı kalan son sınır parçalarından biri olarak nitelendirilmektedir. Bu sınır, Gürcistan-Abhazya veya Güney Osetya sınırlarının aksine geç-Sovyet döneminde yaşanan bir çatışmanın doğrudan ürünü değildir; sınırın 1920'lerden bu yana zaten fiilen kapalı olan Sovyet-Türk hattının devamı niteliğinde olduğu ve Soğuk Savaş sona erdikten sonra da bu koşulun sürdürüldüğü vurgulanmaktadır. Sınırın her iki yakasında ekonomik faaliyetlerin durağan kaldığı, Ani Antik Kenti'nin turizm potansiyelinin değerlendirilemediği ve bölgesel kalkınmanın sekteye uğradığı belgelenmiştir.

Kapalı sınır kapısının Iğdır iline yansımaları, araştırmacılar tarafından kapsamlı biçimde incelenmiştir. Sınır ticaretinin temel amaçları arasında bölge ekonomisinin canlandırılması, refah düzeyinin yükseltilmesi, istihdamın artırılması ve kaçakçılığın önüne geçilmesi sayılmaktadır. Alican Sınır Kapısı'nın kapalı olması bu işlevlerin hiçbirinin yerine getirilememesi anlamına gelmektedir.

Iğdır ilinde yürütülen anket çalışmaları, esnafın yüzde 65'inin sınır kapısının açılmasını desteklediğini ortaya koymaktadır; bu destekçilerin yüzde 27'si kapının açılmasıyla sınır illerinde ekonomik canlanma yaşanacağını öngörmektedir. Sınır kapısının kapalı kalmasının en önemli gerekçesi olarak katılımcıların yüzde 63'ü siyasi nedenleri, yüzde 31'i tarihsel nedenleri ve yüzde 6'sı ise ekonomik nedenleri göstermiştir.^【3】

Bölge açısından en güvenilir ve uzun vadeli ticaret ortağı sorusuna verilen yanıtlarda ise katılımcıların yüzde 45'i İran'ı, yüzde 38'i Azerbaycan'ı (Nahçıvan), yüzde 15'i Ermenistan'ı ve yüzde 2'si Gürcistan'ı işaret etmiştir. Bu bulgular, yerel ekonominin Ermenistan pazarını görece sınırlı bir potansiyele sahip olarak algıladığını; asıl ticari beklentilerin İran ve Nahçıvan ekseninde şekillendiğini göstermektedir.

Sınır kapısının kapalı olduğu Kars ile sınır ticaretinden yararlanan Iğdır arasındaki ekonomik uçurum, dış ticaret istatistikleriyle somutlaşmaktadır. 2015 yılında Iğdır yaklaşık 132 milyon dolar ihracat gerçekleştirirken Kars'ın ihracat değeri sıfır olarak kaydedilmiştir. Kars, kapalı sınır gerekçesiyle Sosyoekonomik Gelişmişlik Endeksi (SEGE) sıralamalarında 1996'daki 62. sıradan 2017'de 69. sıraya gerilemiştir.^【4】

Bu karşılaştırma, sınır kapısının kapalı olmasının doğrudan bir rekabet dezavantajı yarattığını ve ekonomik açıdan geri kalan bir bölgenin süregelen göç sorununu derinleştirdiğini ortaya koymaktadır. Kapının açılması durumunda bölgede özellikle toptan ve perakende ticaret, kara taşımacılığı ile otelcilik ve lokanta işletmeciliği sektörlerinde istihdam artışı beklenmekte; yapılan tahminlere göre TRA2 Bölgesi'nde (Ağrı, Ardahan, Iğdır, Kars) sınırın açık olduğu senaryoda toplam istihdam yaklaşık 12 bin kişi daha fazla olabileceği hesaplanmaktadır.^【5】

Ermenistan, kara sınırının kapalı olması nedeniyle ciddi ulaşım ve dış ticaret maliyetlerine katlanmak durumundadır. Denize kıyısı bulunmayan bir iç ülke olan Ermenistan'ın, batı ve doğu sınırlarının büyük bölümünün kapalı olması transit ülkelere olan bağımlılığını artırmaktadır. Bu çerçevede iki ülke arasındaki bağlantılar Gürcistan ve İran toprakları üzerinden sağlanmakta; bu güzergâhların kullanımı ise taşıma maliyetlerini yükseltmekte ve ticarete konu malların fiyatlarını artırmaktadır.

Ermenistan'ın dış ticaret verileri incelendiğinde ülkenin yapısal bir dış açık içinde bulunduğu görülmektedir: 2020 yılında 2,5 milyar dolar ihracata karşılık 4,5 milyar dolar ithalat gerçekleştirilmiş ve yaklaşık 2 milyar dolar dış açık oluşmuştur. ^【6】Aynı yıl Türkiye, Ermenistan'ın en büyük beş ithalat ortağı arasında yer almış; ancak bu ticaretin Gürcistan ve İran üzerinden dolaylı biçimde yürütülmesi nedeniyle yüksek lojistik maliyetler ortaya çıkmıştır. Kapının açılması durumunda Türkiye'nin Orta Asya ve Kafkaslar'a yönelik ticarette Ermenistan'ı transit ülke olarak kullanabilmesinin de önünün açılacağı öngörülmektedir.^【7】

Türkiye ile Ermenistan arasındaki normalleşme çabalarının en kapsamlı örneği, 10 Ekim 2009 tarihinde iki ülkenin dışişleri bakanlarının Zürih'te imzaladığı çift protokoldür. Diplomatik ilişkilerin yeniden tesisi ve kapalı sınırın açılmasını öngören bu belgeler, kamuoyu önünde ciddi bir adım olarak değerlendirilmiştir. Ancak protokollerin imzalanmasının hemen akabinde dönemin Türkiye Başbakanı Recep Tayyip Erdoğan, Dağlık Karabağ meselesinde somut gelişme sağlanmadığı takdirde belgelerin Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde onaylanmayacağını açıklamış ve Azerbaycan'a güvence vermek amacıyla Bakü'yü ziyaret etmiştir. Sonuç olarak protokoller parlamentoda onaylanamamış ve sınır kapalı kalmaya devam etmiştir.^【8】

^{MHP Genel Başkanı Bahçeli, Alican sınır kapısında (}AA⁾

Bu süreç, Türkiye-Ermenistan normalleşmesinin çözüme kavuşturulamamış Dağlık Karabağ sorunu ile iç içe geçtiğini ve Türkiye-Azerbaycan ilişkilerinin Türkiye-Ermenistan diyaloğu üzerinde belirleyici bir ağırlık taşıdığını açıkça ortaya koymuştur.^【9】

2020 yılında Dağlık Karabağ bölgesinde patlak veren ikinci savaşın Azerbaycan'ın askeri üstünlüğüyle sonuçlanmasının ardından Türkiye ve Ermenistan arasındaki normalleşme çabaları yeniden ivme kazanmıştır. Sınırın açılması meselesi; dış ticaret, bölgesel kalkınma, turizm ve lojistik gibi alanları kapsayan olası sosyoekonomik katkılarla birlikte gündemin üst sıralarına taşınmıştır.

Ermenistan Dışişleri Bakanlığı'nın resmi açıklamalarına göre iki ülkenin özel temsilcileri arasındaki normalleşme görüşmeleri sürmekte olup 30 Temmuz 2024 tarihinde gerçekleştirilen toplantıda ilişkilerin yeniden tesisi yolundaki müzakerelerde somut ilerleme kaydedildiği bildirilmiştir. ^【10】

^{Alican' da altyapı çalışmaları devam ediyor (}AA⁾

Normalleşme görüşmelerinin yanı sıra Alican Sınır Kapısı'nın fiziki altyapısına yönelik yenileme çalışmaları da gündeme gelmiştir. Anadolu Ajansı'nın haberine göre kapıdaki çalışmaların yüzde 90'ı tamamlanmış durumdadır. ^【11】Demirören Haber Ajansı da kapının teknik altyapısının incelendiğini aktarmış; söz konusu inceleme, olası bir açılış öncesinde kapasitenin ve fiziksel donanımın değerlendirilmesi açısından önem taşımaktadır. Bu gelişmeler, tarafların salt diplomatik söylemle sınırlı kalmayıp kapının yeniden işletmeye alınmasına dönük pratik adımlar da attığına işaret etmektedir.