Akçaağaç Türleri

Akçaağaçlar, Sapindaceae familyası içindeki Acer cinsine bağlı odunsu bitkilerdir. Cinsin üyeleri çoğunlukla kışın yaprağını döken ağaçlar, bir bölümü ise boylu çalılar hâlindedir. Acer, Kuzey Amerika, Avrupa, Kuzey Afrika ve Asya’da tropik bölgeler dışında geniş bir yayılış gösterir. Türkiye’de doğal yayılış gösteren tek Sapindaceae cinsi Acer’dir. Türkiye’ye ilişkin sistematik revizyonda cins, 12 tür ve toplam 20 taksonla düzenlenmiştir.

^{Akçaağaç Görünümü} (Orman Genel Müdürlüğü)

Türkiye’deki akçaağaçların sınıflandırılması, yeni revizyon çalışmalarıyla yeniden ele alınmıştır. Bu çerçevede Acer cappadocicum subsp. divergens ile Acer hyrcanum subsp. tauricolum tür düzeyine yükseltilmiş, 2014’te yeni tür olarak yayımlanan Acer orthocampestre ise Acer campestre subsp. leiocarpum’un sinonimi kabul edilmiştir. Ayrıca daha önce Kahramanmaraş, Adana ve Hatay çevresiyle sınırlı bilinen Acer monspessulanum subsp. oksalianum için Van’dan da kayıt verilmiştir. Bu düzenleme sonucunda, Türkiye Florası’nda 22 takson ve 7 endemik taksonla temsil edilen çerçeve, 20 takson ve 2 endemik takson biçiminde yeniden kurulmuştur.

^{Akçaağaç Türü Görseli} (Orman Genel Müdürlüğü)

Akçaağaç türlerinin ayırt edilmesinde yaprak, meyve, tohum ve tomurcuk karakterleri temel ölçütlerdir. Türkiye’deki taksonlar üzerinde yapılan çalışmalarda yaprak ayası boyu ve eni, yaprak sapı uzunluğu, meyve kanat boyu ve eni, meyve kanat açısı, tohum boyu ve eni ile tomurcuk ölçülerinin karşılaştırmalı biçimde değerlendirildiği görülür. Sonraki araştırmalar, bu ölçümlere meyve sapı ile meyve kanadının baş, orta ve uç bölümlerine ilişkin ölçüleri de eklemiştir. Tür ayrımında yalnız dış morfoloji değil, polen ve mikromorfolojik veriler de kullanılır. Polen şekli ve yüzey ornamentasyonu ayırt edici niteliktedir; yaprak, meyve ve tohum üzerinde stoma varlığı, trikom yapısı ve epikutikular vaks özellikleri de takson tanısında önem taşır. Morfolojik tanıya odun anatomisi de eşlik eder; odun örneklerinde trahe çapı, trahe sayısı, özışını ve lif ölçüleri türlerin karşılaştırılmasında kullanılır.

• Acer negundo L.; fidan kalite özellikleri ile kuraklık ve UV-B stresi bağlamında ele alınmıştır.
• Acer pseudoplatanus L.; fidan kalitesi, stres etkileri ve tohum çimlenmesi bağlamında incelenmiştir.
• Acer trautvetteri Medvedev; tohumla üretim ve odunun teknolojik özellikleriyle ilişkilendirilmiştir.
• Acer cappadocicum Gleditsch; tohumla üretim araştırması kapsamında değerlendirilmiştir.

^{Akçaağaç Örneği} (Orman Genel Müdürlüğü)

Akçaağaçlar Türkiye’nin hemen hemen bütün ormanlık bölgelerinde, deniz seviyesinden orman sınırına kadar farklı toprak ve iklim koşullarında yetişebilir. Yapraklı ormanlara, karışık meşcerelere ve bazı saf iğne yapraklı ormanlara tek tek ya da küçük gruplar hâlinde katılırlar. Batı ve Doğu Karadeniz ormanları, tür zenginliği bakımından öne çıkan alanlardandır. Türkiye’de geniş alanlı saf akçaağaç ormanları yaygın değildir; birçok tür küçük meşcereler, gruplar ya da münferit bireyler hâlinde bulunur. Bu durum doğal ortamdan tohum toplamayı ve tohum kaynağı yönetimini güçleştirir.

Akçaağaç tohumları, türlere göre değişen çimlenme engelleri gösterir. Acer trautvetteri ve Acer cappadocicum üzerinde yapılan deneylerde, katlama uygulaması çimlenme yüzdesini belirgin biçimde artırmıştır. Buna karşılık aynı deney düzeneklerinde GA3 uygulamasının etkisi istatistiksel olarak anlamlı bulunmamıştır. Farklı yıllarda toplanıp saklanan tohumlarda, çimlenme değerlerinin yıllara göre anlamlı biçimde değişmemesi, bu iki türde saklama sonrasında da yaşama yeteneğinin korunabildiğini göstermiştir.

Fidan yetiştirme çalışmalarında ekim ve yetiştirme sıklığı belirleyici bir etkendir. Acer pseudoplatanus için Eğirdir Orman Fidanlığı koşullarında metrekareye 50 gram tohum uygulaması, kök boğazı çapı, fidan boyu ve kök gelişme potansiyeli bakımından daha iyi sonuç vermiş; bu işlemde elde edilen fidanların yüzde 91,1’i Türk Standartları Enstitüsünün kalite sınıflamasında I. ve II. kalite sınıfında yer almıştır. Acer negundo ve Acer pseudoplatanus üzerinde yapılan başka bir çalışmada ise seyreltme ile birlikte çap, taze ve kuru ağırlıklar, yan kök ve tomurcuk sayıları artmış; kalite indisi yükselmiştir. Aynı çalışmada repikaj uygulaması çıplak köklü kontrole göre belirgin bir üstünlük göstermemiştir.

Kuraklık ve UV-B stresi, akçaağaç fidanlarının anatomik, morfolojik ve fizyolojik özelliklerini değiştirebilir. Acer negundo ve Acer pseudoplatanus üzerinde yapılan doktora çalışmasında, şiddetli kuraklığın her iki türde de kök boğazı çapını önemli ölçüde azalttığı belirlenmiştir. Aynı çalışma, fotosentetik ve gaz değişimiyle ilişkili bazı değişkenlerde de uygulamalar arasında istatistiksel olarak anlamlı farklar bulunduğunu göstermiştir. Bu sonuçlar, akçaağaç türlerinin çevresel baskılara verdikleri tepkilerin tür ve uygulama düzeyinde incelenmesi gerektiğini ortaya koyar.

Akçaağaç türleri, odun anatomisi ve teknolojik özellikleri bakımından da araştırılmıştır. Karadeniz Bölgesi’nde doğal olarak yetişen taksonlar üzerinde yapılan çalışmada 10 akçaağaç taksonundan 141 odun örneği toplanmış; bu örneklerde trahe çapı, trahe sayısı, özışını özellikleri ve lif ölçüleri değerlendirilmiştir. Acer trautvetteri odunu üzerine yapılan araştırma ise bölge farklılığının makroskopik, fiziksel ve mekanik özellikler üzerinde anlamlı etkiler oluşturduğunu göstermiştir. Aynı türde kabuk yüzdesi, yoğunluk, daralma ve genişleme değerleri ile basınç direnci gibi özellikler bölgelere göre değişmektedir.

Akçaağaç odunu Türkiye’de ve başka ülkelerde mobilya, kaplama ve kontrplak, parke, müzik aletleri, spor aletleri, tüfek kundağı, tornacılık, alet sapları ve çeşitli süs eşyalarının yapımında kullanılır. Bunun yanında bazı akçaağaç türleri güzel yaprak, çiçek ve meyve özellikleri nedeniyle park, bahçe, yol ve kent ağaçlandırmalarında değerlendirilir. Akçaağaçların biyolojik çeşitlilik, kırsal peyzaj ve kent ağaçlandırmaları bakımından taşıdığı önem, doğal türlerin fidanlık koşullarında kitlesel üretimine yönelik araştırmaların artmasına yol açmıştır.