Afife Hatun Tekkesi

Afife Hatun Tekkesi, İstanbul’un Eyüpsultan ilçesinde, Zal Paşa Caddesi ile Balcı Yokuşu’nun kesiştiği noktada konumlanan, 19. yüzyılda inşa edilmiş bir yapıdır.^【1】Kaynaklarda Balcı Dergâhı, Abdünnâfî Tekkesi, Nâfî Efendi Tekkesi ve Balcı Yokuşu Tekkesi isimleriyle de anılmaktadır.^【2】

Yapı, 1844 (Hicri 1260) yılında Mehmed Abdünnâfî (Nâfî) Efendi tarafından annesi Afife Hatun adına inşa ettirilmiştir. Afife Hatun 1834 yılında vefat etmiş ve kabri tekke yakınındaki Baba Geylâni Mezarlığı’na defnedilmiştir.

Vakfiyesinde "Kalenderân-ı Özbekiyye’ye mensub" bir zaviye olarak tescil edilen tekke, Orta Asya’dan gelen misafir dervişlerin konaklaması amacıyla küçük ölçekli bir yapı olarak kurgulanmıştır.^【3】

Tekke, kuruluş döneminde Kalenderhâne Tekkesi Şeyhi Mehmed Efendi’ye ihale edilmiş ve meşihatın Özbekiyye’den bir kimseye verilmesi şartı konulmuştur. Vakfiyede belirtilen ayin günleri başlangıçta cuma ve pazartesi iken, ilerleyen dönemde yalnızca cuma gününe inmiştir;^【4】 ancak Mecmua-i Tekâya kayıtlarında ayin günü perşembe olarak geçmekte ve yapının bir Nakşibendi tekkesi olduğu belirtilmektedir.^【5】

^{İç Kısım} (Eyüpsultan Belediyesi)

Tekkenin kurucusu Nâfî Efendi 1857 yılında vefat ederek tekke haziresine defnedilmiştir. Nâfî Efendi’den sonra sırasıyla büyük oğlu Mahmud Akif Efendi, ikinci oğlu Ahmed Es’ad Bey ve ardından Akif Bey’in oğlu İsmail Halid Bey (ö. 1928) şeyhlik görevini yürütmüştür.^【6】

Günümüze ağırlıklı olarak semâhâne kütlesi ulaşmış olan yapı, iki katlı, ahşap çatılı ve yığma moloz taş tekniğiyle inşa edilmiştir. Plan şemasında zemin kat; giriş holü, merdiven, mutfak, şeyh odası, sanduka odası ve su haznesinden oluşmaktadır.

Üst katta ise tevhidhane ile birlikte şerbethane, abdesthane ve harem birimleri bulunmaktadır. Tekkenin mülkiyet sınırları içerisinde, 1851 yılında Nâfî Efendi tarafından annesinin ruhu için onartılan ve hazne ilave edilen Sokullu Mehmed Paşa Çeşmesi yer almaktadır. Yapının minaresi ve kapısı üzerindeki kitabesi harf devrimi döneminde ortadan kaldırılmıştır.^【7】

^{İç Kısım} (Eyüpsultan Belediyesi)

Tekkenin arka tarafında bulunan hazire, yapının kimliğini tamamlayan ana bileşenlerden biridir. Haziredeki kabir taşlarının önemli bir bölümü zamanla kaybolmuş veya tahrip olmuştur.

Hazirede defnedilen bazı önemli şahıslar arasında Hacı İsmail Paşa hazinedarı Mustafa Efendi (ö. 1800), Rumeli valisi Osman Paşa'nın kızı Hayriye Hanım (ö. 1870), Osman Nuri Paşa'nın kayınvalidesi Ümmü Gülsüm Hanım (ö. 1875) ve Mirliva Süleyman Paşa (ö. 1900) bulunmaktadır. Ayrıca 1956-1957 yıllarındaki yol çalışmaları sırasında şehirde yıkılan diğer tarihi eserlerin mezar taşları da bu bölgedeki yamaca nakledilmiştir.^【8】

Tekke ve zaviyelerin kapatılmasıyla işlevini yitiren yapı, Eyüp Belediyesi tarafından yürütülen restorasyon çalışmaları neticesinde "Afife Hatun Kültür Evi" olarak kullanılmaya başlanmıştır. Orijinal külliyeden günümüze semâhâne binası ve hazire kısmı kalmıştır.^【9】