Adıyaman Ulu Cami

Adıyaman Ulu Cami, Türk-İslam memarlığının Anadolu’dakı önəmli nümunələrindən biridir. Cami, 16-cı əsrin əvvəllərində Dulkadiroğulları Bəyliyinin son hökmdarı Alaüddevlə Bozkurtun oğlu Durak Bəy tərəfindən 1506-1515-ci illərdə inşa etdirilmişdir. Adıyaman şəhər mərkəzində yerləşən bu bina, Osmanlı və Dulkadiroğulları dövrü memarlıq elementlərini bir araya gətirən bir plan və bəzək düzəninə sahibdir.

^{Adıyaman Ulu Cami (Mənbə:} Kültür Portalı⁾

Adıyaman Ulu Cami, tarix boyunca bir neçə dəfə təmir edilmiş və yenilənmişdir. İlk inşası, 16-cı əsrin əvvəllərində, 1506-1515-ci illərdə, Dulkadiroğulları Bəyliyinin son hökmdarı Alaüddevlə Bozkurtun oğlu Durak Bəy tərəfindən həyata keçirilmişdir. Lakin müxtəlif səbəblərlə cami xarab olmuş və 19-cu əsrdə yenidən inşa edilmişdir. Şərq qapısında olan kitabəyə görə, 1832-1833-cü illərdə cami yenidən bərpa edilmişdir. 1895-1896-cı illərdə isə Kolağası Mustafa Ağa tərəfindən cami və minarəsi təkrar təmir edilmişdir.

Adıyaman Ulu Cami, həm Osmanlı, həm də Dulkadiroğulları memarlığından izlər daşıyan bir tikilidir və klassik Osmanlı cami memarlığının əsas xüsusiyyətlərini əks etdirir. Caminin harim hissəsi, dörd ədəd səkkizbucaqlı kəsitli payələr üzərində oturan mərkəzi bir kubbe ilə örtülmüşdür. Mərkəzi kubbeni dəstəkləyən dörd yarım kubbe, məkana genişlik və rahatlıq qatır. Dörd küncdə, yarım kubbələri tamamlayan kiçik kubbələr yerləşir. Bu düzən, klassik Osmanlı memarlığında tez-tez rast gəlinən bir plan şeması ortaya qoyur.

Harimin şimal fasadında, altı ədəd çapraz tonozla örtülmüş bir son cəmət yeri mövcuddur. Tonozlar, simmetrik bir düzülüşlə sıralanmışdır və 19-cu əsrdə edilən yeniləmələr zamanı bir qədər dəyişikliklərə uğramışdır. Caminin şərq, qərb və şimal fasadlarında üç əsas giriş qapısı yerləşir. Bu qapılar, xüsusilə taxta işçiliyi baxımından diqqət çəkir. Caminin şimal-şərq küncündə isə kvadrat baza üzərində dayanan, silindrik gövdəli və tək şərəfəli bir minarə yerləşir. Minarə, Selçuklu memarlığına aid elementlər daşıyır və caminin ümumi estetik quruluşu ilə uyum içindedir.

Caminin şərq və şimal fasadlarındakı giriş qapıları, Türk taxta işçiliyinin incəliklərini əks etdirən detallara sahibdir. Ceviz ağacından hazırlanan qapılar, 19-cu əsrin sonlarında yenidən tərtib edilmişdir. Hər bir qapı, üçer lövhədən ibarət qanadları ilə diqqət çəkir. Bu lövhələrdə geometrik naxışlar, bitki motivləri və yazılar birləşdirilmişdir. Qapıların ən mühüm bəzək elementlərindən biri, S və C əyilmələri ilə yaradılmış kompozisiyalardır. Bu motivlər, 18-ci əsrin sonlarından etibarən Türk taxta işçiliyində yaygın olaraq istifadə olunan barok və rokoko təsirlərini əks etdirir.

Şərq qapısında, Bahâytarzadə Ömər el-Şəhîr oğlu Mustafa adlı bir ustanın 1900-ci ildə etdiyi bir kitabə yer alır. Şimal qapısının kitabələrinə görə, bu qapı 1900-1902-ci illər arasında Şambayatlı Hacı Mehmet tərəfindən inşa edilmişdir. Qapılardakı bəzəklərdə rumi və palmet motivləri diqqət çəkir. Həmçinin dəmir tökmə texnikası ilə hazırlanmış estetik qapı döymələri, həm funksional, həm də bəzəkli bir element olaraq əhəmiyyət kəsb edir.

^{Adıyaman Ulu Cami (Mənbə:} Kültür Portalı⁾

Adıyaman Ulu Cami'nin memarlığı, Qərbləşmə dövrü Türk memarlığının təsirlərini daşıyır. Bəzəklərdə istifadə olunan natüralist və anti-natüralist bitki motivləri, dövrün sənət anlayışına uyğun şəkildə tətbiq edilmişdir. Qapı qanadlarında yer alan geometrik naxışlar və yazılar, yüksək rölyef texnikası ilə işlənmiş və ətraflı bir işçilik ortaya qoyulmuşdur. Bu elementlər, Osmanlı taxta işçiliyinin son dövr nümunələrindən biri olaraq camini sənətkarlıq baxımından da önəmli bir mövqeyə gətirir.

Adıyaman Ulu Cami, tarix boyunca təbii fəlakətlərdən təsirlənmişdir. 2023-cü ildə meydana gələn Kahramanmaraş mərkəzli zəlzələlərdə ağır ziyan almış, yanındakı bir binanın üzərinə çökməsi nəticəsində böyük ölçüdə zədələnmişdir. Lakin caminin daşıdığı tarixi və memarlıq dəyəri səbəbilə Vakıflar Ümumi Müdirliyi tərəfindən başlatılan təmir işləri, binanın orijinal xüsusiyyətlərini qoruyaraq yenidən ayağa qaldırılmasını hədəfləyir. Bu təmir prosesində, caminin tarixi elementlərinə uyğun material və texnikalar istifadə olunur.

^{Depremde Hasar Alan Adıyaman Ulu Cami (Mənbə:} AA⁾