3008 Sayılı İş Kanunu

Türkiye’de işçi-işveren ilişkilerini düzenleyen ve işçilerin haklarını yasal güvenceye alan ilk kapsamlı mevzuat, 15 Haziran 1936 tarihinde Resmi Gazete’de yayımlanan ve 15 Haziran 1937’de yürürlüğe giren 3008 sayılı İş Kanunu’dur. İşçiyi işveren karşısında koruma ilkesini benimseyen bu kanun, sosyal sigortaların kuruluşunu öngörmüş, çalışma süreleri, ücret, kıdem tazminatı, iş sağlığı ve güvenliği gibi alanlarda emredici kurallar getirmiştir. En az 10 işçi çalıştıran işyerlerini kapsayan 148 maddelik kanun, iş uyuşmazlıklarının çözümünden sosyal yardımlara kadar geniş bir çerçeve sunarken, grev ve lokavt yasağı ile sendikal hakların düzenlenmemesi gibi eksiklikler taşımaktadır. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan süreçte, sınırlı ve çoğunlukla bölgesel işçi düzenlemelerinin ardından sanayileşmenin artmasıyla ortaya çıkan ihtiyaçlara yanıt veren bu kanun, 1950, 1952 ve 1959’daki değişikliklerle geliştirilmiştir. İşyeri tanımı, haklı fesih sebepleri ve sosyal sigorta ilkeleri gibi düzenlemeleriyle modern iş mevzuatının oluşumuna zemin hazırlayan 3008 sayılı İş Kanunu, Türkiye’de iş güvencesinin gelişiminde köşe taşı niteliğindedir.

Osmanlı döneminde işçi haklarına yönelik düzenlemeler, belirli sektörler ve bölgelerle sınırlı kalmıştır. İlk önemli adım, 1865 tarihli Dilaver Paşa Nizamnamesi ile atılmış; Ereğli Kömür Havzasında maden işçilerinin ücret ve çalışma süreleri düzenlenmiştir. 1869’daki Maadin Nizamnamesi, iş sağlığı ve güvenliği eksikliklerini gidermiş; 1877’de yürürlüğe giren Mecelle ise iş ilişkilerini kira sözleşmesi çerçevesinde ele alarak işçiyi “nefsini kiraya veren” olarak tanımlamış ve sözleşme serbestisine dayalı bir yaklaşım benimsemiştir. Emredici kuralların bulunmaması, işçilerin korunmasını zayıf bırakmıştır.

Cumhuriyet öncesi dönemde, özellikle Zonguldak ve Ereğli’de işçilerin ağır çalışma koşullarını hafifletmek amacıyla 1921’de iki kanun çıkarılmıştır. 114 sayılı Kanun, kömür tozu satış gelirlerinin işçiler yararına kullanılmasını; 151 sayılı Kanun ise günlük 8 saatlik çalışma süresi ve 18 yaş asgari çalışma sınırı getirmiştir. Cumhuriyetin ilk yıllarında, 1924 tarihli 394 sayılı Hafta Tatili Kanunu, 10.000’den fazla nüfuslu kentlerde haftada bir gün tatil hakkı tanımış; 1935’te tatil günü Cuma’dan Pazara kaydırılmıştır. 1926’daki 818 sayılı Borçlar Kanunu, hizmet sözleşmelerini düzenlemiş ancak sözleşme serbestisi ve tarafların eşit sayılması nedeniyle işçiyi yeterince koruyamamıştır. 1930’daki 1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu, çocuk, genç ve gebe kadın işçilere yönelik koruyucu hükümler içermiştir. Sanayileşmenin hızlanmasıyla, işçi-işveren ilişkilerini kapsamlı şekilde düzenleyecek bir kanuna duyulan ihtiyaç artmış ve 3008 sayılı İş Kanunu bu boşluğu doldurmuştur.

3008 sayılı İş Kanunu, en az 10 işçi çalıştıran işyerlerini kapsar ve tarım, deniz, hava işleri ile aile içi işleri dışarıda tutar (Madde 2). Kanun, 148 maddeden oluşur ve şu bölümleri içerir: Umumi Hükümler, İş Akdi, İşin Tanzimi, İşçilerin Sağlığını Koruma ve İş Emniyeti, İş ve İşçi Bulma, Grev ve Lokavt Yasaklığı ve İş İhtilaflarının Halli, İş Hayatının Murakabesi ve Teftişi, Sosyal Yardımlar, Ceza Hükümleri, Teşkilat ve Son Hükümler. İşçi, işveren, işyeri, işveren vekilliği ve aracı kavramları tanımlanmıştır; fikir işçileri kapsam dışı bırakılmıştır (Madde 1). Kanun, işçiyi koruma ilkesini benimseyerek, işçi-işveren eşitliğini reddetmiş ve devletin iş ilişkilerine emredici müdahalesini sağlamıştır.

Madde 1 (kısmen): “Bir iş mukavelesi dolayısı ile başka bir şahsın iş yerinde bedenen veyahut bedenen ve fikren çalışan kimseye işçi, kendi iş yerinde başka bir kimseyi bedenen veyahut bedenen ve fikren çalıştıran şahsa ise iş veren denileceği...”

Bu tanım, bedeni ve fikri işçiler arasında ayrım yapmış; işyeri ise “işçinin işini görmekte olduğu yer” ve bağlı alanlar olarak genişletilmiştir.

Kanun, iş sözleşmelerinin türlerini, kurulmasını ve sona ermesini ayrıntılı şekilde düzenlemiştir:

• Deneme Süresi (Madde 12): Bedeni işçiler için en fazla 1 ay, fikri işçiler için taraflarca serbestçe belirlenir. Deneme süresinde taraflar, tazminatsız ve ihbarsız fesih hakkına sahiptir, ancak işçinin çalıştığı günlerin ücreti ödenir. Madde 12 (kısmen): “Sürekli iş akitlerinde, yaptığı iş itibarile bedenen çalışması fikren çalışmasına galip olan işçiler için tecrübe müddeti en çok bir aydır.”
• Sözleşme Türleri (Madde 9, 13): Belirli ve belirsiz süreli sözleşmelere izin verilir. Belirsiz süreli sözleşmelerde fesih için ihbar süreleri öngörülmüştür:
• • Bedeni işçiler için: 6 aydan az çalışmada 1 hafta, 6 ay-1,5 yıl için 2 hafta, 1,5-3 yıl için 3 hafta, 3-5 yıl için 4 hafta.
  • Bedenen ve fikren çalışanlar için bu süreler iki katıdır.
  • İhbar süresine uymayan taraf, ilgili süreye ait ücret ve hakim takdiriyle tazminat öder.
• Kıdem Tazminatı (Madde 13): 5 yıldan fazla çalışanlara, her tam yıl için 15 günlük ücret ödenir. Bu, Türkiye’de kıdem tazminatının başlangıcıdır. Madde 13 (kısmen): “Bilûmum işçiler hakkındaki fesihlerde, beş seneden fazla olan her bir tam iş senesi için ayrıca on beş günlük ücret tutarında tazminat dahi verilir.”
• Haklı Fesih (Madde 15-16): Sağlık, ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık veya zorlayıcı sebeplerle derhal fesih hakkı tanınır. Örneğin, işçinin bulaşıcı hastalığa yakalanması, işverenin ahlaka aykırı davranışları veya işçinin işverene karşı sadakatsizliği fesih gerekçelerindendir. Madde 16 (kısmen): “Sıhhî sebepler... İşçinin bulaşıcı veya istikrah verici bir hastalığa musap olduğu anlaşılırsa... Ahlâk ve hüsnü niyet kaidelerine uymayan haller... İşçi, iş verenin emniyetini suiistimal etmek, hırsızlıkta bulunmak...”
• Fesih Süresi (Madde 17): Ahlak ve iyi niyet ihlallerinde fesih hakkı, olayın öğrenilmesinden itibaren 6 iş günü içinde kullanılmalıdır. Madde 17: “... ahlâk veya hüsnü niyet kaidelerine uymayan haller dolayısıyla... akdi derhal feshetmek salâhiyeti... altı iş günü geçtikten sonra kullanılamaz.”

1950 Değişiklikleri (5518 sayılı Kanun): İhbar süreleri 2-8 haftaya uzatılmış, sendika üyeliği veya işçi temsilciliği nedeniyle fesihte 3 kat tazminat öngörülmüş, kıdem tazminatı 3 yıl üzeri çalışanlara genişletilmiştir. Toplu işten çıkarmada Çalışma Bakanlığı’na bildirim zorunluluğu getirilmiştir.

1952 Değişiklikleri (5868 sayılı Kanun): Kıdem tazminatı, askerlik ve emeklilik hallerini kapsayacak şekilde genişletilmiştir.

1959 Değişiklikleri (7285 sayılı Kanun): İşçi temsilcilerinin işten çıkarılması durumunda yıllık ücret tutarında tazminat ödenmesi hükmü eklenmiştir.

Kanun, çalışma sürelerini düzenleyerek işçilerin korunmasını güçlendirmiştir (Madde 35-53):

• Haftalık çalışma süresi 48 saat, günlük fazla mesai 3 saat, yıllık fazla mesai 90 iş günü ile sınırlıdır.
• Fazla mesai ücreti, normal ücretin %25-50 fazlasıdır.
• Ara dinlenme süreleri, çalışma süresine göre belirlenmiştir. Madde 35 (kısmen): “Haftalık çalışma süresi kırk sekiz saat... fazla çalışma ücretinin... normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde yirmi beşten yüzde elliye kadar yükseltilmesi suretiyle ödeneceği...”

İşveren, işçilerin sağlığını ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür (Madde 54-62). İşyerlerinde gerekli önlemlerin alınmaması halinde cezai ve idari yaptırımlar uygulanır; işçiler de bu önlemlere uymak zorundadır. Bu düzenlemeler, sanayileşme sürecinde artan iş kazalarına karşı önemli bir adım olmuştur.

Kanun, sosyal sigortaların temelini atmış; iş kazası, meslek hastalığı, analık, ihtiyarlık, hastalık ve ölüm hallerinde yardımları düzenlemiştir (Madde 100-107). İşçi Sigorta İdaresi kurulması öngörülmüş, zorunlu sigortalılık esası kabul edilmiştir. İşçilerin sigortalılıktan doğan haklarından vazgeçemeyeceği ve bu hakların devredilemeyeceği belirtilmiştir.

• Gebe ve Hasta İşçiler (Madde 25): Gebe kadınlar, doğumdan 3 hafta önce ve sonra çalıştırılamaz; bu süre tıbbi gerekçelerle 12 haftaya uzatılabilir. İşveren, bu sürelerde yarım ücret öder. Hasta işçiler için tedavi ve yarım ücret ödeme zorunluluğu getirilmiştir. Madde 25 (kısmen): “Kadın işçilerden gebe olanların... doğumun vuku bulması muhtemel görülen tarihten üç hafta evvel ve doğumdan sonra üç hafta müddetle çalışmaları yasaktır.”
• İş Kazası (Madde 26): İş kazası sonrası işçinin sözleşmesi, kaza tarihinden itibaren 30 iş günü korunur.

Sigorta düzenlemeleri, kanunun yürürlüğe girmesinden 6 ay içinde tamamlanması öngörülmüşse de, bu süreç 1945’teki İşçi Sigortaları Kurumu Kanunu ile sonuçlanmıştır.

Askeri manevra veya görevle silah altına alınan işçilerin sözleşmeleri, en az 1 yıl çalışmışlarsa işten ayrıldıktan 2 ay sonra feshedilebilir (Madde 24). Her fazla ay için 2 gün eklenir, ancak süre 90 günü geçemez.

Madde 24 (kısmen): “Mecburi askerlik hizmetinden başka manevra veya her hangi bir sebeple silâh altına alınan işçinin... iş mukavelesi, işinden ayrıldığı günden itibaren iki ay sonra münfesih sayılabilir.”

1950 Değişiklikleri (5518 sayılı Kanun): Kanuni çalış mükellefiyetleri eklenmiş; işçilerin, görevden dönüşte 2 ay içinde başvurması halinde işe alınma önceliği tanınmıştır.

Grev ve Lokavt Yasağı ile Uyuşmazlık Çözümü

Kanun, grev ve lokavtı yasaklamış, iş uyuşmazlıklarının devlet tarafından çözülmesini öngörmüştür (Madde 72-90). İşçi temsilcileri, işçi sayısına göre belirlenerek uyuşmazlıkların çözümünde uzlaştırıcı rol üstlenmiştir. Sendika ve toplu iş sözleşmesi düzenlemelerinin bulunmaması, kanunun toplu iş ilişkileri açısından eksikliğini ortaya koyar.

3008 sayılı İş Kanunu, işçi-işveren ilişkilerinde işçiyi koruma ilkesini yerleştirerek Türkiye’de iş hukukunun gelişimini hızlandırmıştır. Kıdem tazminatı, sosyal sigortalar ve iş güvencesi gibi kavramları ilk kez düzenleyen kanun, modern iş mevzuatının temelini oluşturmuştur. 1950’de 5518 sayılı Kanun ile ihbar süreleri, tazminatlar ve toplu işten çıkarma bildirimleri güçlendirilmiş; 1952 ve 1959’da yapılan düzenlemeler, kıdem tazminatı kapsamını genişletmiştir. Kanun, 1967’de 931 sayılı Kanun’a kadar yürürlükte kalmış; işyeri tanımı, haklı fesih sebepleri ve sosyal sigorta ilkeleri gibi hükümleri, günümüz 4857 sayılı İş Kanunu’nda da etkisini sürdürmektedir. Grev ve lokavt yasağı ile sendikal hakların eksikliği, kanunun sınırlılıklarını oluştursa da, sanayileşme sürecinde işçilerin korunması için attığı adımlar, dönemin sosyo-ekonomik koşullarında çığır açıcı niteliktedir.