2. Qarabağ Hərəkatında PUA-ların Rolu

^{Azərbaycan Coğrafi Xəritə Göstəricisi} [1]

1991-ci ildə qurulan Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyəti 1920-ci ildə Sovet İttifaqının tərkibinə daxil olmuşdur. 1991-ci ildə Sovet İttifaqının dağılması ilə Azərbaycan müstəqilliyinə qovuşmuşdur. 1992-ci ildə Dağlıq Qarabağ Cümhuriyyəti yalnızca ermənilərin qatıldığı referendumla müstəqilliyini elan etmişdir. Lakin heç bir ölkə Dağlıq Qarabağ Cümhuriyyətinin müstəqilliyini tanımamışdır. Rəsmi olaraq Azərbaycana bağlı olan bölgə və ətrafında yerləşən 7 şəhər I Qarabağ müharibəsi ilə Ermənistan tərəfindən işğal edilmişdir. İşğaldan sonra iki dövlət arasında Qarabağ problemi meydana çıxmışdır. Azərbaycanın ərazilərinin 20%-ni əhatə edən bu bölgədə yaşanan məsələlər Azərbaycan xarici siyasətində təsirli faktorlar arasında yer almışdır. 1992-ci ildən bəri davam edən Azərbaycan və Ermənistan arasındakı Qarabağ problemi 2020-ci ildə Azərbaycanın bölgəyə müharibə elan etməsi ilə yeni bir mərhələyə qədəm qoymuşdur. Türkiyənin açıq dəstəyi ilə [2] 27 sentyabr 2020-ci ildə başlayan II Dağlıq Qarabağ Müharibəsində Azərbaycan Respublikasının insansız hava vasitələri sahədə aktiv olaraq istifadə olunmuş və 44 gün davam edən müharibə 10 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycanın qələbəsi ilə başa çatmışdır.

Bir çox mənbələrdə Azərbaycanın zəfərinin arxasında insansız hava vasitələrinin önə çıxdığı bildirilir. Azərbaycanın Türkiyə ilə birlikdə apardığı müdafiə sənayesi sahəsindəki əməkdaşlıqlar II Dağlıq Qarabağ Müharibəsində döyüş sahəsində ən effektiv şəkildə öz təsirini sübut etmişdir. 2020-ci ildə Azərbaycan Müdafiə Naziri Zakir Həsənov verdiyi müsahibədə Türkiyədən insansız hava vasitələri almağa çalışdıqlarını bildirmişdir. "Bu istiqamətdə işlərimiz davam edir. İndi nəticə əldə etdik." ifadələrini istifadə etmişdir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev 2020-ci ildə France 24 kanalına verdiyi müsahibədə, jurnalistin "Neçə Türk İHA-nız var?" sualına qarşı gülərək, "Yeterincə var." cavabını vermiş və dünya gündəmində diqqət çəkməyi bacarmışdır. Müsahibənin davamında isə Türk İHA-larının münaqişə sahəsində fərq yaratdığını və İHA-ların erməni qüvvələrinə məxsus 1 milyard dollarlıq hərbi texnikanı məhv etdiyini bildirmişdir.[3]

27 sentyabr 2020-ci ildə başlayan II Dağlıq Qarabağ Müharibəsi ümumilikdə 44 gün davam etmiş və 10 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycanın qələbəsi ilə nəticələnmişdir. Azərbaycanın inventarına baxıldığında, sahədə 2 fərqli insansız hava vasitəsi istifadə edildiyi görünür. Bunlardan ilki İsrail istehsalı olan Kamikaze IAI Harop PUA-larıdır. Lakin ümumilikdə raporlar araşdırıldığında, hədəfi görüntüləyən kamikaze insansız hava vasitələrindən danışarkən, hədəfi məhv edən, sahə kəşfiyyatı aparan, görüntüləmə edən və sahədə rol dəyişdirici olan Türk istehsalı Bayraktar TB2 insansız hava vasitələri önə çıxır.

II Dağlıq Qarabağ müharibəsi araşdırıldığında, Azərbaycanın insansız hava vasitələrini inventarına əlavə etməsi sahədə onun qələbəsini gətirən əsas amillərdən biri olaraq önə çıxır. Beləliklə, Azərbaycan sahədə Ermənistan üzərində üstünlüyü rahatlıqla əldə edib. "Insight Turkey" tərəfindən nəşr olunan məqalədə, 44 gün davam edən müharibədə Türkiyənin müttəfiqi olan Azərbaycana tədarük etdiyi insansız hava vasitələrinin bölgədə rol dəyişdirici olduğu və Azərbaycanın zəfərində mühüm töhfə verdiyi bildirilməkdədir. [4]

Nazirlik müharibə dövrü ərzində insansız hava vasitələrinin məhv etdiyi karvan və hərbi texnikanın görüntülərini ictimaiyyətə açıq şəkildə yayımlamışdır. [5] X sosial media platformasında “Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi” (25/10/2020) paylaşımı ilə "Düşmənin 6 ədəd D-30 və 1 ədəd D-1 obüsü, 2 ədəd BMP piyada döyüş maşını, 1 ədəd avtomobil və çox sayda sursat məhv edilib." ifadələrinə qarşılıq video paylaşılmışdır. [6] Ekspertlər paylaşılan görüntülərin əksəriyyətinin Bayraktar TB2 ilə çəkildiyi fikrindədirlər. [7]

^{Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinin X Platformasında Yayımladığı Paylaşım}

Nazirlik müharibə dövrü ərzində insansız hava vasitələrinin məhv etdiyi karvan və hərbi texnikanın görüntülərini ictimaiyyətə açıq şəkildə yayımlamışdır.[8] Forbes jurnalında yayımlanan dəyərləndirmədə, müharibənin başladığı 27 sentyabr 2020-ci il tarixindən etibarən, müharibədə 200 tank və zırhlı maşın, 300 zırhsız maşın, radar sistemi və raket atış sisteminin məhv edildiyi qeyd olunmuşdur. 44 gün davam edən müharibədə bu qədər texnikanın və dəmirbaşın məhv edilməsi, yeni müharibə sistemlərində insansız hava vasitələrinin ənənəvi müharibə strukturunu köklü şəkildə dəyişdirdiyini vurğulayır.[9]

İlham Əliyev açıqlamasında, təxminən 250 tank, 50 piyada döyüş maşını və dörd rus istehsalı S-300 raket müdafiə sistemi ilə 198 yük maşını və 17 döyüşçü motorlu topçu birliyi daxil olmaqla məhv edilən erməni texnikası haqqında danışmışdır.[10] Həmçinin ORYX tərəfindən Azərbaycan və Ermənistanın təxmini itkiləri ilə bağlı bir məqalə nəşr edilmişdir. Məqalə araşdırıldığında, Türk istehsalı Bayraktar TB2 tərəfindən çox sayda məhv edilən texnikanın olduğu görünür.[11] Qeydlərə görə, 185 T-72 tankı; 90 zırhlı döyüş maşını; 182 top; 73 çox namlulu raket atarı; Tor sistemi və beş S-300 daxil olmaqla 26 yerə-hava raket sistemi; 14 radar və ya siqnal kəsici; bir SU-25 döyüş təyyarəsi; dörd insansız hava vasitəsi və 451 hərbi maşın məhv edilmişdir.[12] "Sputnik Azərbaycan" nəşr etdiyi hesabatda Ermənistanın itkilərini aşağıdakı şəkildə ümumiləşdirmişdir.

[13] [14]

Ermənistan Müdafiə Siyasəti Planlaşdırma Birliyinin rəhbəri Zhirayr Amirkhanyanın sözlərinə görə, müharibədə Azərbaycanın Ermənistan üzərində texnoloji üstünlüyü olduğu və xüsusilə sahədə istifadə olunan insansız hava vasitələrinin ilk baxışdan erməni texnikasına itki verilməsində mühüm rol oynadığı bildirilib.[15] Ermənistanın sahib olduğu köhnə Rus donanımları qarşısında, Azərbaycanın istifadə etdiyi Türk insansız hava vasitələri və digər IAI Harop kamikaze insansız hava vasitələri erməni ordusunu tədricən məhv etmişdir.[16] IAI Harop PUA-larından fərqli olaraq Bayraktar TB2 insansız hava vasitəsi sistemi bir neçə dəfə istifadə oluna bildiyi üçün müharibə sahəsində daha çox effektivlik təmin etdiyi görünür. "Foreign Affairs" jurnalında yayımlanan məqalədə, insansız hava vasitələrinin silahlı münaqişələri 'cazibədar və ucuz' hala gətirdiyi bildirilməkdədir.[17]

Azərbaycanın Türkiyədən aldığı Bayraktar TB2-lər sayəsində, qarşıda yerləşən tanklara və yer-hava raketlərinə qarşı effektiv şəkildə istifadə edilmişdir. Çox sayda qarşı mövqeyi məhv etmiş və Azərbaycanın üstünlüyü əlinə keçirməsində açar rol oynamışdır.[18]

CSIS-də[19] yayımlanan Shaan Shaikh və Wes Rumbaugh-un hesabatında, insansız hava vasitələrinin döyüş qaydalarını dəyişdirdiyi ifadələrinə yer verilmişdir. Ümumi müharibə strukturu araşdırıldıqda, insansız hava vasitələrinin texnologiyasının inkişafı ilə tank dövrünün sona çatması sualı meydana çıxır. İnsansız hava vasitələri sahədə göstərdiyi yüksək performans ilə Qarabağda yerləşən hava müdafiə sistemlərinin insansız hava vasitələrinə qarşı müdafiə olunmasının mümkün olmadığını göstərmişdir.[20]

Müharibə dövrü araşdırıldıqda, İHA və SİHA sistemlərinin bu qədər önə çıxması, hücum tapşırıqlarında göstərdiyi yüksək performansdan qaynaqlanır. Müharibə sahəsində bu sistemlərin məhv etdiyi texnikalar arasında xüsusilə ‘Ballistik Raket Atış Vasitəsi’ olduğu vurğulanır. Gerçəkləşən bu hadisə, bir insansız hava vasitəsinin ballistik raketə qarşı həyata keçirdiyi ilk sənədləşdirilmiş nəticə olaraq qeydə alınmışdır.

II Dağlıq Qarabağ Müharibəsi araşdırıldıqda, Azərbaycanın düşmənlərinə qarşı texniki avadanlıq baxımından daha inkişaf etmiş olduğu görünür. Mənbələrdə, Dağlıq Qarabağ bölgəsində olan hava müdafiə sisteminin Ermənistanındakından daha zəif olduğu qeyd olunur. Köhnə sistemlərin güclü radar quruluşu olmadığı üçün bölgədə uçan insansız hava vasitələrini sistem görə bilmir. Rus hərbi mütəxəssisi Viktor Murakhıvsky etdiyi açıqlamada Azərbaycanın döyüş təyyarəsi istifadə etmədiyini bildirib. Sahədə, döyüş təyyarəsi istifadə etmədən insansız hava vasitələri ilə Azərbaycanın əldə etdiyi uğur ictimaiyyətdə diqqət çəkmişdir. Müharibə sonrasında ABŞ ordusunun strateqləri üçün dəqiqləşən bir həqiqət vardır, o da əsgərləri ovlamağın əvvəlkindən daha asan və ucuz olmasıdır.[21] İnsansız hava vasitələrinin uğurundan sonra dünya üzrə müharibəyə qarşı baxış bucaqları dəyişmiş və daha kasıb ölkələr üçün özlərinə hazır hava qüvvələri almaq daha asan olmuşdur.[22]

İnsansız hava vasitələrinin sahədə olması yeni müharibə düzənini ortaya qoymuşdur. Bu insansız hava vasitələrinin maliyyət baxımından münasib olması və sahədə göstərdiyi yüksək performans sayəsində yeni müharibə anlayışında strateji bir inqilab etdiyini göstərir. Azərbaycanın zəif hava qüvvələrinə sahib olmasına baxmayaraq, insansız hava vasitələrinin istifadəsi ordu üçün radikal bir inkişaf olmuşdur.[23]

İnsansız hava vasitələri, II Dağlıq Qarabağ Müharibəsində göstərdiyi üstün uğur sayəsində dünya gündəmində ənənəvi müharibəyə qarşı olan baxışları dəyişdirmişdir. İnkişaf edən texnologiyanın müharibə sahəsində yaratdığı təsir ilə, hava müdafiəsi inkişaf etməmiş bir ölkənin belə insansız hava vasitəsi texnologiyası ilə necə önə çıxabileceyi sübut olunmuşdur. II Dağlıq Qarabağ Müharibəsində Azərbaycanın zəfərinin ən böyük səbəbi insansız hava vasitəsi sistemlərinə aiddir. Belə ki, müharibənin ardından Avropa Xarici Əlaqələr Şurasının üzvü Gustov Gresssel, orduların İHA sistemlərinə qarşı zəifliklərinə diqqət çəkərək, müasir müharibədə erməni ordusunun başına gələnlər qədər pis bir vəziyyətə düşəcəklərini ifadə etmişdir.[25]

Məqalələr araşdırıldıqda, Türk insansız hava vasitələri sahədə rol dəyişdirici olaraq qiymətləndirilir. “The Jamestown Foundation”da yayımlanan məqalədə, Türkiyənin insansız hava vasitəsi axınının artıq Azərbaycana keçdiyi və Qarabağda taktiki oyun dəyişdiricisi olduğu qeyd olunur. Müdafiə iqtisadiyyatı baxımından, Baykarın Bayraktar TB2-si, indiyə qədər İsrailin hakimiyyətində olan Azərbaycan silah bazarında möhkəm bir yer əldə edir." ifadələri yer alır.[26]