1918 Grip Salgını

1918 Grip Salgını (H1N1), modern dünya tarihinin hem demografik hem de bilimsel açıdan en sarsıcı kırılma noktalarından biridir. 1918 yılının başından 1920'nin sonuna kadar geçen süreçte küreyi üç büyük dalga halinde etkileyen bu mikroskobik katil, o dönemki dünya nüfusunun yaklaşık üçte birini enfekte etmiş ve tahmini 50 ila 100 milyon insanın ölümüne yol açmıştır.^【1】 Salgının şiddeti, normal bir grip sezonunda beklenen mortalite oranının 20 katından fazladır ve modern virolojinin akademik bir disiplin olarak doğuşuna zemin hazırlamıştır.^【2】

"İspanyol Nezlesi" (Spanish Flu) isimlendirmesi, virüsün biyolojik kökeninden ziyade I. Dünya Savaşı'nın yarattığı jeopolitik atmosferin ve enformasyon kısıtlamalarının bir ürünüdür.^【3】 Savaşan taraflar olan İtilaf ve İttifak devletleri, askeri operasyonların gizliliğini korumak, ordu morallerini yüksek tutmak ve düşman karşısında zafiyet göstermemek adına kendi topraklarındaki salgın haberlerine çok sıkı bir askeri sansür uygulamıştır. Tarafsız bir ülke olan İspanya'da ise basın, Mayıs ve Haziran 1918'de milyonlarca vatandaşın ve hatta Kral XIII. Alfonso'nun hastalandığını açıkça raporlamıştır.^【4】 Bu haberlerin uluslararası basında kontrolsüzce yankı bulmasıyla birlikte, virüsün İspanya menşeli olduğu yönünde kalıcı ancak hatalı bir algı oluşmuştur. İspanya ise bu duruma itiraz ederek, hastalığın Fransa cephesinden rüzgâr yoluyla Pirene Dağları'nı aştığını savunsa da "İspanyol Hanımı" (Spanish Lady) lakabı literatürde kalıcı hale gelmiştir.^【5】

1918 pandemisine neden olan patojen, influenza A (H1N1) virüsüdür. Bu virüsün sıra dışı virülansı (öldürücülüğü), antijenik sapma (antigenic shift) adı verilen ve insan bağışıklık sisteminin daha önce hiç karşılaşmadığı radikal bir genetik değişimden kaynaklanmaktadır.^【6】 Bu mutasyonel sıçrama, virüsün insan dokularına sızma hızını artırmış ve vücudun doğal savunma mekanizmalarını tamamen hazırlıksız yakalamıştır.

Hastalık klinik olarak boğaz ağrısı, şiddetli titreme ve yüksek ateş gibi standart grip belirtileriyle başlasa da, çok kısa sürede akciğerleri tahrip eden öldürücü bir faza evrilmektedir. Virüs, kurbanın akciğer dokusunu öylesine agresif bir şekilde istila eder ki, normalde hava ile dolu olması gereken alveoller (hava keseleri) hızla enfeksiyon sıvısı, kan ve hücresel döküntülerle dolmaktadır. Bu durum, tıp literatüründe akut pulmoner ödem ve tam solunum yetmezliği olarak tanımlanmaktadır.^【7】

^{H1N1 İnfluenza Virüsü -} Flickr

Patolojik süreçte "Mor Ölüm" (Purple Death) olarak tanımlanan evre, hastaların elmacık kemikleri üzerinde beliren ve "maun lekeleri" olarak adlandırılan koyu renkli noktalarla başlar. Dakikalar veya saatler içinde hastanın tüm vücudu, kandaki oksijenin tükenmesine (siyanoz) bağlı olarak mavi-siyah bir renge bürünmektedir. Otopsi bulguları, sertleşmiş, kıpkırmızı ve tamamen sıvıya doymuş akciğer yapıları ortaya koymuştur; kurbanlar kelimenin tam anlamıyla kendi vücut sıvılarında boğularak hayatlarını kaybetmişlerdir.^【8】 Hemşirelerin triyaj yaparken hastaların ayaklarına baktığı, ayakları siyahlaşmış olanları "kurtarılamaz" olarak işaretleyip ölüme terk ettiği tarihi kayıtlara geçmiştir.^【9】

Genellikle influenza virüsleri "U-tipi" bir ölüm eğrisi çizer; yani en çok yaşlıları ve çok küçük çocukları etkiler.^【10】 Ancak 1918 virüsü "W-tipi" bir eğri çizerek bu kalıbı bozmuştur. En yüksek ölüm oranları 20-40 yaş arası sağlıklı genç yetişkinlerde ve özellikle hamile kadınlarda görülmüştür.^【11】 Bu durumun, gençlerin güçlü bağışıklık sistemlerinin virüse verdiği kontrolsüz ve aşırı tepkiden (sitokin fırtınası benzeri bir reaksiyon) kaynaklandığı düşünülmektedir.^【12】 Hamile kadınlar arasında maternal mortalite ve düşük oranları o denli yüksek seviyelere ulaşmıştır ki, bu durum milyonlarca çocuğun yetim kalmasına ve nesiller boyu sürecek bir sosyal travmaya yol açmıştır.^【13】

Virüsün kesin çıkış noktası hala bilimsel bir tartışma konusu olsa da, en güçlü kanıtlar ilk resmi vakaların 11 Mart 1918'de ABD'nin Kansas eyaletindeki Fort Riley askeri eğitim kampında ortaya çıktığını göstermektedir.^【14】 Kamptaki aşırı kalabalık, yetersiz havalandırma ve sıhhi olmayan yaşam koşulları, virüsün askeri personel arasında mutasyona uğraması için ideal bir kuluçka ortamı yaratmıştır. Bir hafta içinde 522 askerin ağır belirtilerle hastaneye yatırılmasıyla başlayan süreç, Amerika'nın diğer askeri üslerine (Virginia, Güney Karolina, Georgia, Florida) hızla yayılmıştır.^【15】

^{1918–1919 yılları arasında grip kaynaklı ölüm oranlarının dalgalar hâlindeki seyri -} Picryl

I. Dünya Savaşı'nın son evresindeki devasa kıtalararası asker sevkiyatları, virüsün küresel bir taşıyıcı bant üzerinde ilerlemesine neden olmuştur. Fort Riley'den yola çıkan ve kuluçka dönemindeki virüsü taşıyan Amerikan birlikleri, Atlantik'i geçerek Fransa kıyılarına ulaştıklarında virüsün Avrupa'da infilak etmesine yol açmışlardır. Siperlerdeki sağlıksız koşullar, yetersiz beslenme ve savaşın yarattığı fiziksel bitkinlik, virüsün hem müttefik hem de merkezi güçler arasında ayrım gözetmeksizin yayılmasını sağlamıştır. Alman ordularında bu durum "Blitzkatarrh" (şimşek nezlesi) olarak adlandırılmış ve savaşın gidişatını etkileyen bir faktör haline gelmiştir.^【16】

Virüs; demiryolları, donanma gemileri ve ticari filolar aracılığıyla dört ay içinde dünyanın en ücra köşelerine kadar sızmıştır. Kuzeyde Norveç'ten doğuda Çin'e, güneydoğuda Hindistan'dan en güneydeki Yeni Zelanda'ya kadar her yer etkilenmiştir.

^{1918 yılında İsveç'te bulunan bir askeri hastane -} Picryl

Adalar bile bu istiladan kaçamamıştır; Hawaii, Filipinler ve Karayipler kısa sürede salgının pençesine düşmüştür. İlginç bir şekilde, o dönem dünyanın kavşak noktası sayılan Panama Kanal Bölgesi salgından nispeten az etkilenirken, Alaska'nın izole yerli köylerinde durum tam bir yıkıma dönüşmüştür. Bazı köylerde yetişkin nüfusun tamamı ölmüş, köpek kızaklarıyla cenaze taşınması günlük rutin haline gelmiştir.

1918 pandemisi sadece biyolojik bir felaket değil, aynı zamanda toplumların ekonomik ve sosyal genetiğini değiştiren devasa bir laboratuvardır. Bu etkiler kısa, orta ve uzun vadeli olarak incelenmektedir.

42 ülkeyi kapsayan panel veri analizleri, pandeminin reel kişi başına GSYH'de ortalama %6, reel özel tüketimde ise %8 oranında bir azalmaya neden olduğunu göstermektedir.^【17】 Ayrıca enflasyon oranlarında ortalama 20 puanlık bir artış saptanmıştır.^【18】 ABD'de sanayi üretimi 1918'in son çeyreğinde iş gücü kıtlığı ve fabrikaların kapatılması nedeniyle %20 oranında daralmıştır.^【19】 Philadelphia gibi büyük şehirlerde morglar kapasitesini aşmış, tabut stokları tükenmiş ve belediyeler sokak arabalarını geçici cenaze nakil araçlarına dönüştürmek zorunda kalmıştır. Cenaze levazımatçılarının fiyatları %600 artırdığı ve mezarlık görevlilerinin ailelerden kendi mezarlarını kazmalarını istediği durumlar yaşanmıştır.^【20】

Gelişmekte olan agrarian (tarıma dayalı) ekonomilerde, pandeminin yarattığı iş gücü şoku farklı sonuçlar doğurmuştur. Hindistan örneğinde Theodore Schultz tarafından yapılan çalışmalar, tarımsal iş gücünün %8 azalmasının ekili alanlarda ciddi daralmaya yol açtığını savunarak "artık iş gücü" (surplus labour) teorisini sorgulamıştır.^【21】 Ancak Amartya Sen gibi ekonomistler, bu daralmanın sadece nüfus kaybından değil, pazarın ve aile yapısının ani dağılmasından kaynaklandığını savunmuştur.^【22】 Cava (Endonezya) ve Afrika'nın bazı bölgelerinde ise iş gücü darlığı, üretim kompozisyonunun değişmesine yol açmıştır. Çiftçiler, yüksek emek isteyen ürünler yerine (yam gibi), daha dayanıklı ve az iş gücüyle hasat edilebilen manyok (cassava) gibi ürünlere yönelmiştir.

Salgının en trajik ve bilimsel açıdan şaşırtıcı mirası, anne karnında virüse maruz kalan bireyler üzerinde yapılan uzun soluklu araştırmalarla (1960-1980 verileri) ortaya çıkmıştır. "Fetal Köken" çalışmaları, 1918-1919 pandemisinin zirve yaptığı dönemde ana rahminde olan bebeklerin, yaşlılık dönemlerinde bile bu maruziyetin izlerini taşıdığını göstermiştir:

• Eğitim ve Gelir: Bu kohortta yer alan bireylerin, çevre yıllarda doğanlara göre ortalama eğitim süresi daha kısadır ve yıllık gelir düzeyleri %10-15 daha düşüktür.^【23】
• Fiziksel Sağlık: Diyabet, inme ve kronik solunum yolu hastalıklarına yakalanma riski bu grupta anlamlı derecede yüksektir. İşitme, konuşma ve yürüme gibi fonksiyonel sınırlamalar %17-35 oranında daha fazla rapor edilmiştir.^【24】
• Nesiller Arası Aktarım: Cook ve arkadaşlarının yaptığı çalışmalar, bu dezavantajlı durumun sadece maruz kalan bebeklerle sınırlı kalmadığını; onların çocuklarında (2. nesil) ve torunlarında (3. nesil) bile eğitim ve sosyo-ekonomik statü kaybı olarak devam ettiğini (multigenerational effects) kanıtlamıştır.^【25】

1918 felaketi, tıp dünyası için bir "uyandırma servisi" görevi görmüş ve o güne kadar bakteriyoloji gölgesinde kalan virolojiyi ön plana çıkarmıştır. Pandemi öncesinde influenza, tıbbi çevrelerde "flippant" (hafif/ciddiyetsiz) bir tavırla ele alınan, çiçek veya tifüs kadar korkulmayan bir hastalıktı. Ancak 1918, bu gribin ne kadar yıkıcı olabileceğini göstermiştir.

1927 yılında Kermack ve McKendrik tarafından önerilen SIR (Susceptible-Infected-Recovered) modeli, bulaşıcı hastalıkların matematiksel teorisini kurmuştur.^【26】 Bu model, bugün bile COVID-19 gibi pandemilerin yayılım hızını ve toplumdaki "duyarlı" nüfusun oranını hesaplamak için temel araç olarak kullanılmaktadır.^【27】 Salgın, aynı zamanda kamu sağlığı reformlarını tetiklemiş; 1920'lerde pek çok Batılı hükümet "sosyalleşmiş sağlık hizmetleri" ve epidemik hazırlık veri sistemlerini kurmaya başlamıştır.^【28】

Gribin bir virüs olduğu 1933 yılında keşfedilse de, 1918 virüsünün genetik yapısının tam olarak çözülmesi yaklaşık 80 yıl sürmüştür.^【29】 1996-2005 yılları arasında Jeffrey Taubenberger liderliğindeki bir ekip, permafrost (donmuş toprak) altındaki kurbanların akciğer dokularından ve arşivlenmiş otopsi örneklerinden alınan RNA parçalarıyla virüsün gen haritasını çıkarmayı başarmıştır.^【30】 2005 yılında ise virüs, laboratuvar ortamında "rekonstrüksiyon" yoluyla yeniden canlandırılmıştır.

^{1918 grip virüsünün yeniden oluşturulmuş hemaglutinin proteininin grafiksel gösterimi -} Flickr

Bu çalışmalar, virüsün polimeraz genlerinin olağanüstü verimli bir replikasyon (çoğalma) yeteneğine sahip olduğunu ve virülansının bu genetik "motor" tarafından desteklendiğini ortaya koymuştur. Bu bilgi, bugün kullanılan yeni nesil antiviral ilaçların (polimeraz inhibitörleri) geliştirilmesinde hedef noktayı belirlemiştir.^【31】

1918 virüsünün yeniden oluşturulması, bilim dünyasında "Select Agent" (özel denetime tabi patojen) kategorisinde en üst düzey güvenlik önlemlerini beraberinde getirmiştir. CDC bünyesinde yürütülen bu çalışmalar, "BSL-3 Enhanced" (Geliştirilmiş Biyogüvenlik Seviyesi 3) protokolleri altında gerçekleştirilmiştir.

• Birincil Bariyerler: Araştırmacılar, dış dünya ile teması tamamen kesen HEPA filtreli respiratörler (PAPR) ve tüm vücudu kaplayan özel tulumlar kullanmıştır.
• İkincil Bariyerler: Laboratuvar binasının mimari yapısı negatif basınçlıdır; yani içerideki hava dışarı sızamaz, sadece HEPA filtrelerinden süzülerek tahliye edilir.
• Personel Protokolleri: Laboratuvardan ayrılan her çalışan, kimyasal dezenfektanlarla duş almak ve kıyafetlerini tamamen değiştirmek zorundadır.
• Etik ve Güvenlik: Bu çalışmaların biyolojik silah sözleşmelerini ihlal edip etmediği tartışılmış, ancak CDC bu araştırmaların "prophylactic" (koruyucu) ve gelecekteki doğal pandemilere hazırlık amaçlı olduğunu belirterek uluslararası denetimlerden geçmiştir.^【32】

1918 pandemisi, insanlığın "infectious disease unification" (enfeksiyon hastalıkları ile birleşme) sürecinin en dramatik örneğidir. Bugün anlıyoruz ki, 1918 virüsü aslında bir "foundation virus" (kurucu virüs) niteliğindedir. 1957, 1968 ve 2009'da yaşanan büyük grip pandemilerinin tamamı, 1918 virüsünün genetik torunları veya güncellemeleri tarafından tetiklenmiştir.^【33】

1918'den kalan en önemli politika dersi, farmasötik dışı müdahalelerin (NPI - sosyal mesafe, maske, kısıtlamalar) ekonomik maliyeti üzerine yapılan çalışmalardır. Correia ve arkadaşlarının analizleri, erken ve agresif kısıtlama uygulayan şehirlerin hem daha az ölüm verdiğini hem de pandemi bittikten sonra inovasyon (patent sayıları) ve ekonomik büyüme açısından çok daha hızlı toparlandığını göstermiştir.^【34】 Yani hayat kurtarmak ile ekonomiyi kurtarmak arasında bir "takas" (trade-off) olmadığı, aksine sağlığın ekonominin ön koşulu olduğu bilimsel bir gerçeklik olarak tescillenmiştir.

Günümüzde, 1918'deki gibi gemilerle değil uçaklarla seyahat ettiğimiz bir dünyada, bir virüsün kıtalar arası yolculuğu saatlerle ölçülmektedir. Ancak 1918'in aksine, bugün elimizde antiviral ilaçlar, hızlı tanı kitleri, gelişmiş yoğun bakım üniteleri ve bir yıldan kısa sürede aşı geliştirme kapasitesi bulunmaktadır. 1918 Grip Salgını, bir pandeminin nihai etkisinin sadece virüsün biyolojik gücüyle değil, aynı zamanda toplumun sosyo-ekonomik adaleti, devletin organizasyon kabiliyeti ve bilimsel şeffaflığıyla sınırlı olduğunu kanıtlamaya devam etmektedir.