12 Heyvanlı Türk Təqvimi

On iki heyvanlı türk təqvimi türk boylarının təbiət, heyvan və zaman anlayışına əsaslanan, hər ili bir heyvanla simvollaşdıran və 12 illik dövrlərdən (müçel) ibarət ənənəvi zaman ölçmə sistemidir. Bu sistem sadəcə bir təqvim deyil; O, həm də dünyagörüşü, mifologiya, peyğəmbərlik aləti və şəxsiyyətin işarəsi kimi təsvir edilmişdir.

12 heyvanlı türk təqviminin doğum hekayəsi haqqında sənədli film (TRT2)

Orxon Yazıtlarındakı ifadələrdən bu təqvimin Göytürklər dövründə geniş və təsirli şəkildə istifadə olunduğu anlaşılır:

“Kül Tigin qoyun ilində on yeddinci gündə vəfat etdi. Doqquzuncu ayın iyirmi yeddinci günündə yas mərasimi təşkil etdik. Türbəsini, rəsmini, kitabə daşını meymun ilində, yeddinci ayın iyirmi yeddinci günündə tamamlamağa nail olduq.”

“Bu qədər uğur qazandıqdan sonra atam xaqan, it ilində, onuncu ayın iyirmi altısında dünyasını dəyişdi. Donuz ilində, beşinci ayın iyirmi yeddinci günündə yas mərasimi keçirdim.”

Yazıtlardan sonra bu təqvimdən bəhs edən ən qədim mənbə Kaşğarlı Mahmudun “Divanü Lüğat-it-Türk” əsəridir. Kaşğarlı Mahmud bu təqvimin mənşəyi ilə bağlı bir rəvayət nəql edir. Rəvayətə görə, bir türk xaqanı əvvəlki döyüşün hansı ildə baş verdiyini soruşur. Lakin məsləhətçilər ili xatırlaya bilmirlər. Xaqan bunun üzərinə hər ilə bir heyvan adı verilməsini əmr edir. Ilısu çayı ətrafında ov təşkil olunur. Çaya doğru qovulan heyvanlardan suya ilk atlan və qarşıya keçən ilk on iki heyvanın adları illərə verilir. Suya birinci atılan siçan olduğu üçün təqvim onunla başlayır.

İlk ilin siçan ili olmasına və türk tayfaları arasında dəyərli və əziz sayılan dəvənin bu təqvimdə olmamasına dair Qazaxlar arasında belə bir əfsanə nəql olunur:

"Mal-qara insanlara südünü, ətini və dərisini verdiyi üçün ilk ilin öz adı ilə adlandırılmasını istəyir. Yılqı (at) isə deyir: “Sənin verdiklərini mən də verirəm. Üstəlik insanlar mənim üzərimə minib yol qət edirlər.” Dəvə isə atı belə cavablandırır: “Sən çox zərifsən, amma gücüm səninlə müqayisə olunmaz. Mənim daşıdığım yükün yarısını belə daşıya bilməzsən. Üstəlik sən xüsusi biçilən otlar, yulaf, arpa kimi yemlər yeyirsən, bulaq suyu içirsən. Mən isə susuzluğa tab gətirirəm, hər cür tikan və kol yeyirəm, südüm dadlıdır, ətim və dərim faydalıdır.

Daha sonra qoyun gəlir və belə deyir: “Mən olmasam nə olacaq? Hər hansı bir qazax, mənim yunumsuz çadırını, isti kürkünü necə düzəldəcək? Mənim kimi yağlı qoyun ətindən daha dadlı ət varmı? Mən insanlara süd və pendir də verirəm.” İlk ilin adının “qoyun ili” olmasını istəyir. İt gəlir və deyir: “Siz boş-boş danışırsınız. Mən olmasam, çoxdan sizi canavarlar yeyərdi,” – deyə ilk ilin öz adına verilməsini iddia edir. Bu mübahisə gecə yarısına qədər davam edir və yalnız siçan səssizcə qulaq asır. Nəhayət deyir: “Boşuna çəkişməyin. Kim səhər günəşini ilk görərsə, ilk ilin adı ona verilsin.” Digər heyvanlar, xüsusilə dəvə, boyunun uzunluğuna güvənərək bu təklifi qəbul edirlər.

Sonda siçan dəvənin üstünə çıxaraq günəşi ilk görür və beləliklə on iki hissəli sistemdə ilk ilin adı "siçan ili" olur.

Bu təqvim yalnız simvolik deyil, həm də astronomik bir sistemdir. Günəş və Ayın hərəkətləri, bürclər və mövsüm dövrləri əsas götürülərək tərtib olunmuşdur. Türk xalqı göyü böyük bir qübbə kimi qəbul edir və bu qübbənin qütb ulduzu ətrafında döndüyünə inanırdı. Bu kosmoloji modeldə 12 rəqəmi mərkəzi rol oynayırdı – 12 ay, 12 bürc, 12 istiqamət və 12 dövr kimi bölünmələr təqvimin quruluşunu müəyyənləşdirirdi.

12 heyvanlı Türk təqvimində siçan, öküz (sığır), pars, dovşan, əjdaha, ilan, at, qoyun, meymun, toyuq, it, donuz kimi heyvanlar yer alır.

Siçan İli: Qışlar uzun və soyuq keçir. Yağışın çox olması səbəbilə taxıl və meyvə bol olur. Lakin siçanlar taxılı talan etdiyindən, xalq arasında qarışıqlıq və münaqişələrin baş verəcəyinə inanılır.

İllər: 1900, 1912, 1924, 1936, 1948, 1960, 1972, 1984, 1996, 2008, 2020, 2032, 2044

Öküz (Sığır) İli: Qış sərt və soyuq keçir. Öküzlərin təbiətcə bir-birilə vuruşması səbəbilə bu il müharibələrlə keçər. Xalq arasında fitnə və qarışıqlıq çox olar. Həm insanlar, həm də heyvanlar üçün xəstəlik və ölümlər artar.

İllər: 1901, 1913, 1925, 1937, 1949, 1961, 1973, 1985, 1997, 2009, 2021, 2033, 2045

Pars İli: Qışlar qısa və soyuq, yay isə uzun və isti olur. Ölkələr arasında qarışıqlıq, xalq arasında ixtilaf baş verər. Qida az olar, zəlzələlər çoxalar.

İllər: 1902, 1914, 1926, 1938, 1950, 1962, 1974, 1986, 1998, 2010, 2022, 2034, 2046

Dovşan İli: Fəsillər nizamlı keçir. Yağışlar bol, su bolluğu yaşanır. Meyvə və tərəvəz bol olur. Xalq arasında ədalət və sakitlik hökm sürər.

İllər: 1903, 1915, 1927, 1939, 1951, 1963, 1975, 1987, 1999, 2011, 2023, 2035, 2047

Əjdaha İli: Yağmurlar çox yağar, bolluq və bərəkət olar. Qışda qar çox yağar. Xalq arasında fitnə və qarışıqlıq baş qaldırar.

İllər: 1904, 1916, 1928, 1940, 1952, 1964, 1976, 1988, 2000, 2012, 2024, 2036, 2048

İlan İli: Qış soyuq və uzun keçər. Yağış az olduğuna görə quraqlıq yaşanır. Taxıl və meyvələr az olar, qıtlıq artır. Xəstəlik və ölüm çoxalar. Xalq arasında fitnə, hiylə və qarışıqlıq artar.

İllər: 1905, 1917, 1929, 1941, 1953, 1965, 1977, 1989, 2001, 2013, 2025, 2037, 2049

At İli: Qış sərt keçir. Xalq arasında qarışıqlıq yaşanır. Bu ildə dördayaqlı heyvanlar arasında xəstəliklər və ölüm halları çoxalar.

İllər: 1906, 1918, 1930, 1942, 1954, 1966, 1978, 1990, 2002, 2014, 2026, 2038, 2050

Qoyun İli: Qış mülayim keçər. Yağışlar bol olduğu üçün su qıtlığı olmaz. Meyvə və taxıl bolluğu yaşanır. Xalq arasında baş verən qarışıqlıqlar ədalət və sülhlə sona çatar.

İllər: 1907, 1919, 1931, 1943, 1955, 1967, 1979, 1991, 2003, 2015, 2027, 2039, 2051

Meymun İli: Qış qısa, lakin çox soyuq keçər. Xalq arasında fitnə, hiylə və oğurluq çox olar. Meyvələr təbii fəlakətlər nəticəsində məhv olar. Xüsusilə at və dəvə növləri arasında xəstəlik yayılaraq artar.

İllər: 1908, 1920, 1932, 1944, 1956, 1968, 1980, 1992, 2004, 2016, 2028, 2040, 2052

Toyuq İli: Qış uzun sürər. Qida bolluğu yaşanar. Toyuqlar yem axtararkən ətrafı qarışdırdığı üçün xalq arasında qarışıqlıq baş verər. Bu ildə müharibələr, zəlzələlər və xəstəliklər çox olar.

İllər: 1909, 1921, 1933, 1945, 1957, 1969, 1981, 1993, 2005, 2017, 2029, 2041, 2053

İt İli: Qış soyuq keçir. Xalq arasında narahatlıq və qarışıqlıqlar yaşanar. İnsanlar və heyvanlar arasında xəstəlik və ölümlər çoxalar.

İllər: 1910, 1922, 1934, 1946, 1958, 1970, 1982, 1994, 2006, 2018, 2030, 2042, 2054

Donuz İli: Qışda qar çox olar. Xalq arasında düşmənçilik və nifrət artar. İnsanlar və heyvanlar arasında xəstəliklər yayılıb artır. Bu il oğurluqlar da çox olar.

İllər: 1911, 1923, 1935, 1947, 1959, 1971, 1983, 1995, 2007, 2019, 2031, 2043, 2055

Hər 12 illik dövrə "müçəl", "müşəl", "müçöl" və ya "müçə" adı verilir. Hər il bir heyvanın adı ilə adlanır və bu sıra dövrü şəkildə təkrar olunur.

Gün 12 hissəyə bölünür və hər hissə "çağ" adını alır.

Aylar sadəcə sıra nömrələri ilə adlandırılır:

1. Aram ay (Birinci ay)
2. İkinci ay
3. Üçüncü ay
4. Dördüncü ay (Törtinç ay)
5. Beşinci ay
6. Altıncı ay
7. Yeddinci ay (Yitinç ay)
8. Səkkizinci ay (Sekizinç ay)
9. Doqquzuncu ay (Dokuzunç ay)
10. Onuncu ay (Onunç ay)
11. On birinci ay (Bir yirminç ay)
12. On ikinci ay / Oruc ayı (Çakşaput ay)

Təqvimin sosial təsirlərindən biri də yaş hesablama sistemidir. İnsan ömrü zamanla ölçülür:

(Recep Külcü)

12 Heyvanlı Türk Təqvimi bu gün də müxtəlif türk boyları arasında istifadə olunur. İslam-türk alimləri bu on iki illik sistemi “Türk tarixi”, “Türk tarixi”, “Xita tarixi”, “Uyğur” və ya “Sal-i Türkan”, yəni “Türk ili” adlandırırlar. Türk tayfalarında Göktürklərdə istifadə: Yazılarda bu təqvim sistemi ilə bağlı ifadələr var. Kül Tigin kitabəsindəki “Qoyun ilinin on yeddinci günündə öldü” kimi ifadələr buna misaldır.

Uyğurlar: Qanuni sənədlərdə və vəsiyyətnamələrdə ilin adı ilə tarix göstərilir. Bu təqvim yalnız tarixləri qeyd etmək üçün deyil, həm də qanuni əməliyyatları sənədləşdirmək, nikah bağlamaq və əmlakın verilməsini göstərmək üçün istifadə edilmişdir.

Qızıl Orda və İlxanlıq: Yarlıqlarda tarix diapazonları verilərkən bu təqvimdən istifadə olunur. İlxanlılar dövründə yazılan kitablarda (Câmi'üt-Tevarih) il adları türkcə yazılmışdır. Bu vəziyyət türk təqviminin təkcə ictimaiyyət arasında deyil, rəsmi dövlət sənədlərində də keçərli olduğunu göstərir.

Noqaylar: Bu təqvimlə tarix vermək adəti noqaylar arasında uzun müddətdir ki, davam edir. Bununla belə, yazılı sənədlərin nümunələri azdır. İnformasiya daha çox şifahi mədəniyyətdən ötürülən məlumatlar vasitəsilə canlı saxlanılmışdır. Noqaylarda 12 heyvanın adı belədir: Şışkan (siçovul), Sıyır (mal-qara), Bars (bəbir), Koyan (dovşan), Ulu~Balık (əjdaha/balıq), Cılan (ilan), Yılkı (at), Koy (qoyun), Biçin (meymun), Tavuk, İt (it), Tonguz (donuz).

Xakas: Xakaslar təqvimi “pükül” (60 illik dövr), 12 illik bölüyü isə “müçe” adlandırırlar. Digər türk toplumlarından fərqli olaraq bu ili əjdaha ili əvəzinə kərtənkələ ili, meymun ili əvəzinə insan ili adlandırırlar. Xakaslarda 12 heyvanın adları belədir: Küske çılı (Sıçan ili), İnək çılı (İnək ili), Tülgü çılı (Tülkü ili), Hozan çılı (Dovşan ili), Kileski çılı (Kərtənkələ ili), Çılan çılı (Hoşçaq ili), Çılan çılı (Hırlıike) çılı (Qoyun ili), Kizi çılı (İnsan ili), Tanah çılı (Toyuq ili), Aday çılı (it ili), Soşa çılı (donuz ili).

Xakas inancında doğulduğunuz ilin xüsusiyyətlərinin insana təsir edəcəyinə dair bir inanc var.

Xakaslar bu təqvimdən şəxsiyyət təhlilində, evlilik vaxtının seçilməsində, bəxtli/bəxtsiz vaxtların müəyyən edilməsində istifadə edirdilər.

Qazaxlar 12 illik dövrü “müşel” adlandırırlar. Təqvimdəki heyvanları “halal” və “haram” olaraq iki yerə bölürlər.

Haram olan şeylərin (donuz kimi) olduğu illərdə fəlakət və qıtlıq olacağına inanılır. Qazaxlar doğulduqları ilin heyvanını kəsmirlər, öldürmürlər. Bu təqvimin qeydə alındığı Altay qazaxları arasında bir xalq mahnısında deyilir: “Mənim iyirmi yaşım var, ilim Meşindir (meymun).

Həmçinin qazaxlar arasında “Qoyun ili” məhsuldar, “Pars ili” isə qeyri-müəyyəndir; "Siçovul ili" qarın çox olması ilə tanınır.

Qırğız: 12 illik dövrəyə “müçöl” deyirlər. Bu anlayış xalq şeirlərində, laylalarında və “Manas” dastanında yer alır. Qırğız dilində 12 heyvan adı belədir: Çıçkan (siçovul), Uy (mal-qara), Bars (bəbir), Koyon (dovşan), Uluu (əjdaha), Cılan (ilan), Cılkı (at), Koy, Meçin (meymun), Took (toyuq), İt, Donguz (donuz).

Qırğız laylasında müçöl belə qeyd olunur:

Ömrün uzun olsun

Laylan gözəl olsun

Nəslin çoxalsın

Qohumların qanad olsun

Yeddi “müçöl” yaşa.