--- title: Urfa Ulu Camii slug: urfa-ulu-camii-651c8 url: /detay/urfa-ulu-camii-651c8 type: article language: Türkçe entity: primary: Urfa Ulu Camii type: article disambiguation: Urfa Ulu Camii: Şanlıurfa'nın tarihi Ulu Camii'nin mimarisi ve tarihçesi. Zengiler dönemi eseri. categories: - name: Mimari slug: mimari url: /kategori/mimari - name: Seyahat Ve Turizm slug: seyahat-ve-turizm url: /kategori/seyahat-ve-turizm - name: Tarih slug: tarih url: /kategori/tarih tags: - Urfa Ulu Camii - Mimari Plan - Restorasyon - Zengiler - Şanlıurfa author: Nazlı Kubacık created_at: 2025-07-15T11:16:18.675053+03:00 updated_at: 2025-07-15T14:31:13.390925+03:00 image: https://cdn.t3pedia.org/media/uploads/2025/07/15/vxDd0kBjVsWVxoVlYnRto9aqfwL4dHUV.jpeg --- # Urfa Ulu Camii ## KURE Information Cards ### KURE Information Card: Urfa Ulu Camii ![20170331143026079_20 .SR.jpg](https://cdn.t3pedia.org/media/uploads/2025/07/15/qMk2z976pPiD176GqxwuL1aaYOmSA6Ds.jpg) *Urfa Ulu Camii (Türkiye Kültür portalı)* | Field | Value | |-------|-------| | Yapım Tarihi Öncesi Kullanımlar | St. Stephanos Kilisesi (M.S. 435–436, Piskopos Rabula tarafından), “Kızıl Kilise” adıyla anılmıştır (kırmızı mermer sütunlar nedeniyle) | | İnşa Dönemi (Tahmini) | 1145–1190 (Zengîler Dönemi) Medrese kitabesi: H.587 / 1191 | | Ana Yapı Elemanları | Harim: 3 sahın, 14 ayak, haç tonoz örtü, mihrap önü kubbesi Son Cemaat Mahalli: 11 birim, 10 ayak, Anadolu’da ilk örnek Avlu: Geniş planlı, doğuda medrese, kuzeybatıda hazire Minare: Eski çan kulesi, sekizgen plan, aynı zamanda saat kulesi | | Konum | Şanlıurfa ili,Haşimiye ve Sarayönü Caddeleri arası,Camii Kebir Mahallesi | ## Article Content **Urfa Ulu Camii**, [Şanlıurfa](/tr/detay/sanliurfa-2/llms.txt) kent merkezinde, [Camii Kebir](/tr/detay/cami-kebir-kayseri-ulu-cami-68953/llms.txt) Mahallesi sınırlarında, Haşimiye ile Sarayönü caddeleri arasında konumlanan tarihî bir ibadet yapısıdır. Yerleşim yeri, Urfa'nın tarih boyunca dinî ve sosyal merkezlerinden biri olarak işlev gören eski şehir çekirdeğinde yer almaktadır. Çok katmanlı tarihi, mimari plan özellikleri, malzeme kullanımı ve geçirdiği evrimle hem geç antik dönemden hem de İslam mimarîsinin ilk dönemlerinden izler taşımaktadır. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2026/02/11/urfa-ulu-camii-651c8-20170331143026079_20%20.SR.jpg) *Urfa Ulu Camii(Türkiye Kültür Portalı)* ### **Tarihsel Süreç ve Katmanlar** [Urfa Ulu Camii](/tr/detay/sanliurfa-ulu-cami-ec836/llms.txt)’nin bulunduğu alan, erken dönemlerden itibaren kutsal yapıların inşa edildiği bir bölge olmuştur. Yapının ilk işlevi bir **sinagog** olarak başlamış, ardından M.S. 435–436 yıllarında ölen Urfalı piskopos **Rabula** tarafından **St. Stephanos Kilisesi’ne** dönüştürülmüştür. Kilise yapısında kullanılan çok sayıdaki kırmızı mermer sütun, yapının halk arasında “Kızıl Kilise” (Mescidü’l-Hamra / Câmiu’l-Ahmer) olarak anılmasına neden olmuştur. Urfa'nın 1144 yılında Haçlı egemenliğinden [Zengîler](/tr/detay/zengiler-2/llms.txt)’in hâkimiyetine geçmesinin ardından caminin inşa edildiği tahmin edilmektedir. Camiye ait herhangi bir inşa kitabesi bulunmamakla birlikte, doğu cephesine bitişik **Eyyûbî Medresesi’nin 1191 (H.587)** tarihli kitabesi, Ulu Camii'nin bu tarihten önce inşa edilmiş olduğunu gösteren en önemli veridir. Dolayısıyla caminin **1145–1190 yılları arasında**, muhtemelen **12. yüzyılın üçüncü çeyreğinde**, Zengîler döneminde inşa edildiği kabul edilmektedir. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/07/15/s32BMdd7hGy4pI7f1f5MhEIZWbL8pqRd.png) *Urfa Ulu Camii(Şanlıurfa Büyükşehir Belediyesei Kültür ve Sosyal işler Müdürlüğü Kültür Yayınları No: 2-Bilim 2.)* ### **Mimari Plan ve Yapı Elemanları** Urfa Ulu Camii, tipolojik olarak “çok ayaklı camiler” grubunda yer almaktadır. [Cami](/tr/detay/cami-7/llms.txt); **harim**, **son cemaat mahalli** ve **avlu** olmak üzere üç temel birimden oluşmaktadır. Yapının doğu cephesine, doğrudan bitişik şekilde konumlanan **Eyyûbî Medresesi**, cami ile mimari bir bütünlük oluşturmaktadır. ### Harim Harim, enine üç sahından (salın) meydana gelir. Her sahın, doğu-batı doğrultusunda yerleştirilmiş 14 adet kareye yakın dikdörtgen ayakla sınırlandırılmıştır. Sahınlar, **haç tonozlarla** örtülüdür. Yapının ortasında, mihrap eksenine denk gelen birim **mihrap önü kubbesi** ile vurgulanmıştır. Kubbe, tromplarla geçilen sekizgen kasnak üzerine oturtulmuştur. Kasnakta dört cephede sivri kemerli pencereler ve üst kısmında yatay bir **mukarnas sırası** yer almaktadır. Mihrabın sağında taş bir minber bulunmaktadır, ancak bu minber özgün değildir. Harimde taşıyıcı unsur olarak çok sayıda pâye kullanılması mekânsal bütünlüğü sınırlarken, tavan yüksekliğinin düşüklüğü mekânda basık bir atmosfer oluşturmaktadır. ### Son Cemaat Mahalli Harimin kuzeyinde, doğu-batı doğrultusunda sıralanmış 10 adet dikdörtgen ayakla tanımlanan **son cemaat mahalli**, on bir adet haç tonozlu birimden oluşur. Bu kısım, Anadolu camilerinde ilk defa Urfa Ulu Camii’nde uygulanan mimari düzenleme olarak değerlendirilmektedir. Son cemaat mahallinden harime beş farklı kapı açılmaktadır. Bu kapıların üst kısımlarında, bazen iki sıra pencere, bazı birimlerde ise mihrabiye uygulamaları dikkat çeker. ### Avlu Son cemaat mahallinin kuzeyinde, doğu, batı ve kuzeyden kapılarla sınırlanmış **geniş bir iç avlu** yer almaktadır. Avlunun doğusunda medreseye açılan bir geçit, kuzeybatısında ise bir **hazire** alanı bulunmaktadır. Hazirede, Halidî Tarikatı'nın kurucusu Hâlid el-Bağdâdî'nin oğlu **Şehâbeddin Ahmed**’in türbesi ile bazı [Selçuklu](/tr/detay/selcuklular/llms.txt) komutanlarına ait olduğu rivayet edilen mezarlar yer alır. Avlu ortasında, on altıgen planlı şadırvan, sekiz sütun üzerine oturtulmuş yuvarlak kemerli bir kasnakla örtülmüştür. ### Minare Avlunun kuzeydoğu köşesinde yer alan sekizgen gövdeli **minare**, orijinal olarak kilise yapısına ait bir çan kulesi olup, günümüzde caminin minaresi ve aynı zamanda **şehrin ilk saat kulesi** işlevini görmektedir. Gövdesinde dört sıra yatay silme ve şerefe seviyesinde sütunçelerle desteklenmiş pencere açıklıkları yer almaktadır ### **Mimari Malzeme ve Süsleme** Yapının inşasında esas olarak **ince yonu kesme taş** kullanılmıştır. Harimde ve cephelerde taş yüzeyler, düzgün işçilikle örülmüştür. Devşirme yapı elemanları, özellikle **kırmızı renkli mermer sütunlar** olarak hem harim hem de avluda mevcuttur. Bu sütunlar, önceki yapıya —muhtemelen kiliseye— ait unsurlar olarak değerlendirilir. Süsleme unsurları sınırlı olmakla birlikte, mihrap önü kubbesine geçişi sağlayan **tromp kemerleri**, kasnaktaki **mukarnas sırası** ve bazı kapı-pencere çerçevelerindeki taş işçiliği öne çıkar. Harim içerisinde yer yer **ikincil mihrabiyeler**, bazı pencerelerde ise geometrik düzenlemeler gözlemlenir. ### **Kitabeler ve Restorasyon Süreci** Yapıda **inşa kitabesi** bulunmamakla birlikte, çeşitli dönemlerde yapılmış **onarım kitabeleri** mevcuttur: - **1684 (H.1096)**: Avlu kapısı üzerindeki kitabe, Ali Paşa tarafından yapılan onarımı bildirir. - **1779 (H.1193)** ve **1780 (H.1194)**: Hacı Fîrûz Bey’in yaptırdığı tamirler. - **1870 (H.1287)**: Avludaki çeşmeye dair kitabe, Mustafa Efendi adına düzenlenmiştir. Yapı, **2010–2011** yıllarında Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından kapsamlı bir restorasyon sürecinden geçirilmiştir. Taş yüzeyler temizlenmiş, sıvalar yenilenmiş ve kubbe örtüsü yeniden düzenlenmiştir. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2026/02/11/urfa-ulu-camii-651c8-thumbs_b_c_9cca9c376650710ea5e665ca413b0639.jpg) *Urfa Ulu Camii(AA)* ### **2023 Depremi ve Yeni Restorasyon** 6 Şubat 2023’te meydana gelen [Kahramanmaraş](/tr/detay/kahramanmaras-2/llms.txt) merkezli depremlerde cami çeşitli derecelerde hasar almıştır. Bu kapsamda Vakıflar Genel Müdürlüğü’nce zemin etüdü, **jeoradar taramaları**, çatlak gözlemleri ve malzeme testleri gerçekleştirilmiştir. Ardından bilim kurulu onayıyla onarım projeleri hayata geçirilmiş; söküm işlemleri ve çatlak kontrolü gibi ilk adımlar tamamlanmıştır. Caminin restorasyonunun 2025 yılı içinde tamamlanması ve ibadete açılması planlanmaktadır. ### **Mimari Değerlendirme ve Dönemsel Konumlandırma** Urfa Ulu Camii, plan tipi bakımından **enine sahın düzenine sahip**, çok ayaklı bir yapıdır. Mihrap önü kubbesi, üç sahınlı haç tonoz örtüsü, son cemaat mahalli uygulaması ve avlulu düzeniyle **12. yüzyıl Anadolu Türk camileri** arasında özgün bir örnek teşkil eder. Özellikle [Halep Ulu Camii](/tr/detay/halep-ulucamii/llms.txt) ile gösterdiği plan benzerliği, yapının Zengîler dönemine ait mimari anlayışla bağlantısını göstermektedir. ## Academic Sources and References 1. Caymaz, Cebrail. “Depremde Hasar Gören Şanlıurfa’daki Tarihi Ulu Cami Onarılıyor.” Anadolu Ajansı, 1 Mart 2024. https://www.aa.com.tr/tr/kultur/depremde-hasar-goren-sanliurfadaki-tarihi-ulu-cami-onariliyor/3151961. 2. Güler, Mustafa. “Urfa Ulu Camii.” In İslam Tarihi ve Medeniyetinde Şanlıurfa Sempozyumu - II: Tebliğler, edited by Mehmet Şeker, 198–208. Şanlıurfa: İslam Tarihçileri Derneği Şanlıurfa Şubesi ve Şanlıurfa İl Müftülüğü, 2016. https://isamveri.org/pdfdrg/D256876/2016/2016\_GULERM.pdf. 3. Kuş, Fatma. “Ulucami.” In Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, vol. 42, 118–119. İstanbul: TDV Yayınları, 2012. https://islamansiklopedisi.org.tr/ulucami#48-urfa-ulucamii. 4. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. “Ulu Camii – Şanlıurfa.” Kültür Portalı. Eklenme tarihi: 31 Mart 2017. Güncellenme tarihi: 1 Nisan 2021. https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/sanliurfa/gezilecekyer/ulu-camii-1. 5. Şanlıurfa Büyükşehir Belediyesi. “İnanç Turizmi.” sanliurfa.bel.tr. Eklenme tarihi: 3 Şubat 2017. Güncellenme tarihi: 26 Mayıs 2025. https://www.sanliurfa.bel.tr/icerik/68/6/inanc-turizmi. ## Related Articles - [Adana Ulu Camii](//detay/adana-ulu-camii-d3047/llms.txt) - [Afyonkarahisar Ulu Camii ](//detay/afyonkarahisar-ulu-camii-d42c6/llms.txt) - [Aksaray Ulu Camii (Karamanoğlu Mehmed Bey Camii) ](//detay/aksaray-ulu-camii-karamanoglu-mehmed-bey-camii-b17/llms.txt)