--- title: Tutmak slug: tutmak-d36dc url: /detay/tutmak-d36dc type: dictionary language: Türkçe entity: primary: Tutmak type: dictionary disambiguation: Tutmak fiilinin kökeni, anlamları ve kullanım alanları. Eski Türkçeden günümüze gelen zengin bir fiil. categories: - name: Genel Kültür slug: genel-kultur url: /kategori/genel-kultur - name: Diller Ve Dil Bilim slug: diller-ve-dilbilim url: /kategori/diller-ve-dilbilim - name: Edebiyat slug: edebiyat url: /kategori/edebiyat tags: - Tutmak author: Abdulkadir Işık created_at: 2025-07-12T11:37:44.548575+03:00 updated_at: 2025-07-12T12:43:15.490578+03:00 --- # Tutmak ## Article Content ### **Köken** *Tutmak* fiili, Türkçeye Eski Türkçedeki *tut-* biçiminden geçmiştir ve “yakalamak, elde etmek, sahip çıkmak, engellemek” gibi temel anlamlara gelir. Bu fiilin daha erken bir biçimi olarak, yazılı örneği bulunmamakla birlikte, *turt-* (“[durdurmak](/tr/detay/durmak-a0ed9/llms.txt), engellemek”) biçiminin varlığı varsayılmaktadır. Bu biçim, Eski Türkçede “durmak” anlamına gelen *tur-* fiiline, ettirgenlik bildiren *+It-* eki getirilerek türetilmiş olabilir. Böylece *tur-* (durmak) → *turt-* (durdurmak) → *tut-* (yakalamak, engellemek) biçimsel ve anlamsal [evrim](/tr/detay/evrim-2/llms.txt) zinciriyle açıklanır. Zaman içinde bu fiil, doğal ses değişimiyle Anadolu’nun birçok ağzında *dut-* biçimini almış; ön seste /d/ sesi özellikle Batı Anadolu ağızlarında korunmuştur (“dutıverdi”, “dutulu kaldı” gibi). Ancak İstanbul Türkçesinde bu ses değişimi geri çevrilmiş ve *tut-* biçimi standart hal olarak benimsenmiştir. Bu evrimsel süreç, hem fonetik hem de anlam bakımından fiilin geçişlilik kazanmasıyla bağlantılıdır; *tur-* (durmak) eylemi edilgen bir durumu ifade ederken, *tut-* artık nesneye yönelen aktif bir eylem halini almıştır. ### **Kullanım Alanları** - **Fiziksel eylem**: “Elini tutmak”, “kapıyı tutmak”, “yakalamak” anlamında temel bir fiildir. - **Soyut ve mecazî anlamlar**: “Söz tutmak”, “tutku duymak”, “yeri tutulmak” gibi ifadelerde farklı anlam alanlarına yayılmıştır. - **Gramer ve türevsel üretkenlik**: “Tutanak”, “tutucu”, “tutulum”, “tutuklamak” gibi çok sayıda türev sözcüğün çekirdeğidir. - **Ağızlar ve tarihsel söylem**: Bazı Anadolu ağızlarında *dut-* biçimi hala yaşarken, tarihi metinlerde fiilin geçişli/ettirgen işlevine dair örnekler bulunur. ## Academic Sources and References 1. “Tutmak”. Kubbealtı Lugatı. Erişim Tarihi: 12 Temmuz 2025. https://lugatim.com/s/TUTMAK.“Tutmak”. Nişanyan Etimolojik Sözlük. Erişim Tarihi: 12 Temmuz 2025. https://www.nisanyansozluk.com/kelime/tutmak.“Tutmak”. Türk Dil Kurumu Sözlüğü. Erişim Tarihi: 12 Temmuz 2025. https://sozluk.gov.tr/?ara=tutmak.