--- title: Peçenekçe (Peçenek Dili) slug: pecenekce-pecenek-dili url: /detay/pecenekce-pecenek-dili type: article language: Türkçe entity: primary: Peçenekçe (Peçenek Dili) type: article disambiguation: Peçenekçe: Orta Asya kökenli, günümüzde kayıp olan bir Türk dili. Dilbilimsel izler ve tarihsel kaynaklarla inceleniyor. categories: - name: Diller Ve Dil Bilim slug: diller-ve-dilbilim url: /kategori/diller-ve-dilbilim - name: Edebiyat slug: edebiyat url: /kategori/edebiyat - name: Tarih slug: tarih url: /kategori/tarih tags: - Turçe - Peçenekçe - Peçenek Dili - Türk dili author: Orhun Kutlu created_at: 2025-02-14T19:36:11.369214+03:00 updated_at: 2025-04-17T12:02:40.470493+03:00 --- # Peçenekçe (Peçenek Dili) ## KURE Information Cards | Field | Value | |-------|-------| | Dil Kodu | Glottolog pech1242,IETF xpc,LINGUIST List xpc,ISO 639-3 xpc,ISO 639-2,ISO 639-1 | ## Article Content Peçenekçe, Orta [Asya](/tr/detay/asya-2/llms.txt) kökenli [Türk](/tr/detay/turk/llms.txt) halklarından biri olan [Peçenekler](/tr/detay/pecenekler-2/llms.txt) tarafından konuşulan, ancak günümüzde konuşuru kalmamış olan bir Türk dilidir. 10. yüzyıl ile 12. yüzyıl arasında özellikle Orta [Doğu](/tr/detay/dogu-751789/llms.txt) [Avrupa](/tr/detay/avrupa-2/llms.txt), Bizans İmparatorluğu ve Rus topraklarında etkili olmuş olan Peçenekler, kendi dillerini de bu geniş coğrafyada kullanmışlardır. Ancak, dilin günümüze ulaşan bir kaynağı yoktur ve [sadece](/tr/detay/sadece-e8b50/llms.txt) dilbilimsel izler ve [tarihsel](/tr/detay/tarihsel-2/llms.txt) kaynaklar üzerinden bu dilin özelliklerine dair [bilgi](/tr/detay/bilgi-4/llms.txt) edinilmektedir. ### **Peçenekçe’nin Kökeni ve Dilsel Ailesi** Peçenekçe, Türk dilleri ailesinin Oğuz grubuna ait bir dil olarak kabul edilmektedir. Türk dillerinin, Orta Asya’dan başlayarak çeşitli coğrafyalara yayıldığı ve zamanla farklı lehçelere ve dillere dönüştüğü bilinmektedir. Peçenekler, özellikle 9. yüzyıldan itibaren Orta Asya’dan batıya doğru [göç](/tr/detay/goc-2/llms.txt) etmiş ve bu süreçte Peçenekçe de farklı bölgelere yayılmıştır. Dilbilimsel açıdan Peçenekçe, Türk dil ailesi içinde, Oğuz Türkçesi ile daha [yakın](/tr/detay/yakin-750943/llms.txt) bir ilişki içindedir. Ancak, Peçenekçe'nin başka Türk boylarının dillerinden de etkilenmiş olduğu ve özellikle batıya göç ettikçe farklı Türk dilleriyle etkileşime girdiği görülmüştür. ### **Peçenekçe’nin Yazılı Kaynakları** Peçenekçe’nin yazılı eserleri günümüze ulaşmamıştır. Ancak, dilin izleri, Bizans, [Arap](/tr/detay/arap/llms.txt), Rus ve diğer bölgesel kaynaklarda [yer](/tr/detay/yer-2/llms.txt) alan birkaç [kelime](/tr/detay/kelime-750412/llms.txt), isim ve yer adı aracılığıyla belirlenebilmiştir. Özellikle Bizans İmparatorluğu ile olan ilişkilerinde, Peçenekler bazen paralı asker olarak görev almış ve bu dönemde peçeneklerin dilinden bazı kelimeler Bizans kayıtlara girmiştir. Daha ileri bir dilbilimsel incelemede, Peçenekçe’nin izleri, Rus, [Bulgar](/tr/detay/bulgar/llms.txt) ve Hazar kaynaklarında da yer bulmuş, bu kelimeler sayesinde Peçenekçe’nin yapısal özellikleri hakkında bazı tahminlerde bulunulabilmiştir. ### **Peçenekçe’nin Dilsel Özellikleri** Peçenekçe hakkında kesin bir dilbilgisel analiz [yapmak](/tr/detay/yapmak-7583b/llms.txt) zordur, çünkü elimizde yalnızca dolaylı kaynaklar vardır. Bununla [birlikte](/tr/detay/birlikte/llms.txt), Peçenekçe'nin temel dilbilgisel özelliklerini anlayabilmek için Türk dilinin genel özelliklerine bakmak faydalı olacaktır. Peçenekçe, diğer Türk dilleri [gibi](/tr/detay/gibi-749510/llms.txt) agglütinatif (yapışkan) bir dil olup, eklemeli yapıya sahiptir. Bu da, kelimelerin sonlarına ekler eklenerek yeni anlamlar ve işlevler kazandırılması demektir. Peçenekçe'nin [fonetik](/tr/detay/fonetik/llms.txt) yapısı ve kelime dağarcığı hakkında bazı varsayımlar yapılabilir. Türkçenin Orta Asya'dan gelen ilk biçimlerinden biri olan Peçenekçe, muhtemelen [ünlü](/tr/detay/unlu-749478/llms.txt) uyumu ve ünsüz değişimleri gibi Türk dilinin genel fonetik özelliklerini taşımaktaydı. Bunun yanı [sıra](/tr/detay/sira-3/llms.txt), bazı [Peçenek](/tr/detay/pecenek-2/llms.txt) kelimelerinin günümüz Türk dillerindeki karşılıkları ile benzerlik gösterdiği gözlemlenmiştir. ### **Peçenekçe ve Diğer Türk Dillerinin Etkileşimi** Peçenekler, tarih boyunca farklı kültürlerle etkileşim içinde olmuşlardır. Peçenekçe, Orta Asya’dan başlayan göçler sırasında, diğer Türk boylarıyla ve etnik gruplarla sık sık karşılaşmış ve dilsel etkileşimler yaşanmıştır. Peçenekler, Bizans İmparatorluğu, Ruslar, Peçenekler’in yerleştiği bölgedeki Slavlar ve [Hazarlar](/tr/detay/hazarlar-2/llms.txt) ile etkileşimde bulunmuşlardır. Bu etkileşimler, dilin yapısal ve kelime dağarcığında bazı değişikliklere [yol](/tr/detay/yol-3/llms.txt) açmış olabilir. Ayrıca, Peçenekçe'nin, [Batı](/tr/detay/bati-4/llms.txt) Türk dilleriyle de yakın ilişkisi vardır. Özellikle Oğuz boyları ve Kıpçak Türkçesi ile bazı benzerlikler taşır. Bu nedenle, Peçenekçe'nin zamanla Kıpçak Türkçesi'ne veya diğer Türk lehçelerine kayma süreci geçirmiş olabileceği öne sürülmektedir. ### **Peçenekçe'nin Kayboluşu ve Mirası** Peçenekçe, Peçeneklerin tarihsel olarak zayıflamaya başlaması ve diğer Türk boylarıyla birleşmesiyle zamanla kaybolmuştur. 11. yüzyıldan itibaren, Peçeneklerin bir kısmı, Hazar Türkleri veya Kıpçak Türkleri gibi diğer Türk boylarına katılmış ve dildeki özellikler de bu topluluklarla kaynaşarak yerini diğer Türk lehçelerine bırakmıştır. Peçenekçe'nin kaybolmasının en [önemli](/tr/detay/onemli-0325c/llms.txt) nedenlerinden biri, Peçeneklerin yoğun bir şekilde etkileşimde bulundukları yerel halklarla kaynaşmalarıdır. Bizans ve Rus topraklarında, Peçenekler birer paralı asker olarak [faaliyet](/tr/detay/faaliyet-abc4c/llms.txt) göstermiş, zamanla bu toplumların dillerini benimsemişlerdir. Ayrıca, Peçenekler, bazen yerleşik hayata geçerek dilsel olarak çevreleriyle kaynaşmışlardır. Ancak, Peçenekçe'nin kaybolmuş olmasına rağmen, dilin izleri, çeşitli tarihsel belgelerde ve [halk](/tr/detay/halk-2/llms.txt) arasında anlatılan destanlarda yaşamaya devam etmiştir. Peçenekler’in kültürel mirası, hem Türk halklarının hem de Orta Doğu Avrupa'nın tarihine katkı sağlamış ve bazı kelimeler, gelenekler ve isimler günümüze kadar ulaşmıştır. ##### **Peçenek dilinden tespit edilebilen bazı muhtemel kelimeler:** - bal: bal - baltha: savaş baltası - boha: boğa - boz: gri - bula: alacalı - burlik: tebeşirli yer, tebeşirin çok olduğu yer - jazї: bozkır, ova - jaju: düşman - jula: ünvan - karaca: geyik türü - karaman: esmer, karanlık - kurkut: korkutmak - kögön: öfkeli - kyal: mavi - kücüg: küçük - orman: orman - salma: terk edilmiş, atılmış - demir: demir - hara-köl: kara göl - hopon: yaban domuzu; - chopon: çoban - chur: başlık. ## Academic Sources and References 1. Melnyk, Mykola, ve Yaroslav Prykhodko. Byzantium and the Pechenegs: The Historiography of the Problem. East Central and Eastern Europe in the Middle Ages, 450-1450, cilt 79.https://www.kriso.ee/byzantium-pechenegs-historiography-problem-db-9789004280465.html?lang=engVörös, Gabor. “Peçeneklerin Dili ve Erken Tarihi Üzerinde Notlar.” Budapeşte Üniversitesi Türkoloji Bölümü. Arşivlenme tarihi: 15 Nisan 2023. Erişim tarihi: 20 Nisan 2023.https://web.archive.org/web/20230415123802/https://www.altayli.net/wp-content/uploads/2016/02/PE%C3%87ENEKLER%C4%B0N-D%C4%B0L%C4%B0-VE-ERKEN-TAR%C4%B0H%C4%B0-%C3%9CZER%C4%B0NE-NOTLAR.pdfAtalay, Besim. Divanü Lûgat-it-Türk Tercümesi. Ankara: Türk Dil Kurumu, 1939-1941. Arşivlenme tarihi: 1 Şubat 2023. Erişim tarihi: 1 Şubat 2023.http://katalog.tdk.gov.tr/details?id=36948&materialType=BK&query=Divan%C3%BC+L%C3%BBgat-it-T%C3%BCrk+terc%C3%BCmesiHoworth, Henry Hoyle. History of the Mongols. Burt Franklin, 1880. ISBN 9780343146429. Erişim tarihi: 15 Mayıs 2016.https://books.google.com.tr/books?id=gJsUAQAAIAAJ&q=pecheneg+language&pg=PA4&redir\_esc=y#v=onepage&q&f=falseDietrich, Ayşe. “The Pechenegs – Language.” Humanities Institute.https://static-gcs.edit.site/users-files/2a31f3a393bf26d3414603d75b2a0171/pechenegs-language(3).pdf?dl=1Poppe, Nicholas Jr. “Russian lačuga ‘hut’: A Turkic Loan Word.” The Slavic and East European Journal 28, no. 2 (Yaz 1984): 254-256.https://www.jstor.org/stable/307710“The Pechenegs and Medieval Hungary.” Culture & Society.https://www.hungarianconservative.com/articles/culture\_society/the-pechenegs\_medieval-hungary\_history\_legacy/Dankoff, Robert, ve James Kelly. Türk Şiveleri Lügatı [Divanü Lûgat-it-Türk] = Compendium of the Turkic Dialects (Diwan Lugat at-Turk). 3 cilt. 1982.https://www.simurgkitabevi.com/turk-siveleri-lugati-divani-lugat-it-turk-compendium-of-the-turkic-dialects-diwan-lugat-at-turk-3-volumes-set-1982Vásáry, István. A régi Belső-Ázsia története. Erişim tarihi: 18 Haziran 2024.https://terebess.hu/keletkultinfo/belso.pdfParoń, Aleksander. The Pechenegs: Nomads in the Political and Cultural Landscape of Medieval Europe. Çeviri: Thomas Anessi. Leiden, 2021. ISBN 978-90-04-44109-5.https://search.worldcat.org/title/1245959323Gülbay, Metin. “Peçenekler’den Geriye Ne Kaldı?” TE Bilişim.https://www.kasaydinhaber.com/peceneklerden-geriye-ne-kaldiDawes, Elizabeth A. S., ve Anna Comnena. The Alexiad. Çeviri: In Parentheses Publications Byzantine Series. Cambridge, Ontario, 2000.https://www.yorku.ca/inpar/alexiad\_dawes.pdfGömeç, Saadettin Yağmur. “Peçenek Türklerinin Ortaya Çıkışı ve Balkanlarda Peçenek Varlığı.” Osmangazi Belediyesi Yayınları, 2022.https://www.academia.edu/39622233/PE%C3%87ENEK\_T%C3%9CRKLER%C4%B0N%C4%B0N\_ORTAYA\_%C3%87IKI%C5%9EI\_VE\_BALKANLARDA\_PE%C3%87ENEK\_VARLI%C4%9EIGezer, Hanife. “Peçenek-Oğuz Kökenli Çıtak Türklerinin Dili Üzerine.” Uluslararası Beşeri Bilimler ve Eğitim Dergisi 5, no. 12: 897–919.https://www.academia.edu/85899762/Pe%C3%A7enek\_O%C4%9Fuz\_K%C3%B6kenli\_%C3%87itak\_T%C3%BCrkleri\_ni\_n\_Di\_li\_%C3%9Czeri\_neÜnal, Ayhan Afşin. “Peçenek-Rus Siyasi İlişkileri.” Araştırma Makalesi 3, no. 6 (Ocak 2021): 213-228. Geliş Tarihi: 15 Kasım 2020.https://www.academia.edu/102886664/Pe%C3%87ENEK\_RUS\_S%C4%B0YAS%C4%B0\_%C4%B0L%C4%B0%C5%9EK%C4%B0LER%C4%B0\_MS\_915\_978\_Yazgan, Turan. Türk Dünyası Araştırmaları. İstanbul, 2011.https://www.academia.edu/45323858/PECENEK\_BIZANS\_ILISKILERI\_SEZGIN\_GUCLUAY?sm=bKurat, Akdes Nimet. Peçenekler. Yay. Haz. Ahsen Batur. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2016.https://kutuphane.ttk.gov.tr/details?id=585234&materialType=KT&query=Pe%C3%A7eneklerQuiles, Carlos. “Proto-Hungarian Homeland: East and West of the Urals?” 2 Aralık 2020.https://indo-european.eu/2020/12/proto-hungarian-homeland-east-and-west-of-the-urals/Horvath, Andras Paloczi. Pechenegs, Cumans, Iasians: Steppe Peoples in Medieval Hungary. Budapest: Corvina, 1989.https://www.worldhistory.biz/modern-history/79280-pechenegs-petchenegs-patzinakoi-patzinaks-bessenyo-besseni.htmlUydu Yüce, Muallâ. Türkistan’dan Tuna’ya Peçenekler. İstanbul: Doğu Kütüphanesi, 2020.https://kutuphane.ttk.gov.tr/details?id=601721&materialType=KT&query=Pe%C3%A7eneklerGömeç, Saadettin Yağmur. Peçenek Türklerinin Ortaya Çıkışı ve Balkanlarda Peçenek Varlığı. Osmangazi Belediyesi Yayınları, 2022.https://www.academia.edu/39622233/PE%C3%87ENEK\_T%C3%9CRKLER%C4%B0N%C4%B0N\_ORTAYA\_%C3%87IKI%C5%9EI\_VE\_BALKANLARDA\_PE%C3%87ENEK\_VARLI%C4%9EI?sm=bAustin, Angel. The Pechenegs and The Defeat of the Pechenegs, 2025.https://vogueindustry.com/17466884-the-pechenegs-are-the-defeat-of-the-pechenegs“Best Pecheneg Language.”https://24x7offshoring.com/pecheneg-language/Golden, Peter B. “The Peoples of the South Russian Steppe.” In The Cambridge History of Early Inner Asia, ed. Denis Sinor. Cambridge, UK: Cambridge University Press, 1990.https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-history-of-early-inner-asia/peoples-of-the-south-russian-steppes/3B02B9C2796F9842C69344E15D724011Golden, Peter B. An Introduction to the History of the Turkic Peoples. Wiesbaden, Germany: Harrassowitz Verlag, 1992.https://www.researchgate.net/publication/281319978\_An\_Introduction\_to\_the\_History\_of\_the\_Turkic\_PeoplesPritsak, Omeljan. “The Pečcenegs, A Case of Social and Economic Transformation.” Archivum Eurasiae Medii Aevi 1 (1975): 211–236.https://www.harrassowitz-verlag.de/title\_5860.ahtmlSamsonov, Alexander. “Pechenegs: Ship Rus and Their Strength,” 2018.https://en.topwar.ru/142749-pechenegi-ship-rusov-i-ih-sila.htmlPritsak, Omeljan. The Pechenegs: A Case of Social and Economic Transformation. The Peter De Ridder Press, 1976.http://s155239215.onlinehome.us/turkic/22Kangars/PritsakPechenegs.htm