--- title: Mühimme Defterleri slug: muhimme-defterleri url: /detay/muhimme-defterleri type: article language: Türkçe entity: primary: Mühimme Defterleri type: article disambiguation: Osmanlı Arşivi'ndeki 419 Mühimme Defteri; siyasi, askeri, sosyal ve ekonomik kararları içeren eşsiz tarihî belgelerdir. categories: - name: Tarih slug: tarih url: /kategori/tarih tags: - mühimme defteri - tarih - Osmanlı Arşivi author: Osman Yiğit created_at: 2025-03-12T01:41:58.704312+03:00 updated_at: 2025-04-17T11:16:17.000306+03:00 --- # Mühimme Defterleri ## Article Content Osmanlı Devleti'nde [Divan](/tr/detay/divan-749751/llms.txt)-ı Hümâyûn toplantılarında görüşülen iç ve dış meselelere dair alınan [önemli](/tr/detay/onemli-0325c/llms.txt) siyasi, [askerî](/tr/detay/askeri-2/llms.txt), sosyal ve ekonomik kararların kaydedildiği defterler *Mühimme Defterleri* olarak adlandırılmıştır. Osmanlı Arşivi'nde 1553-1915 yılları arasında tutulmuş toplam 419 adet Mühimme Defteri bulunmaktadır. Yaklaşık 350 yıl boyunca kesintisiz olarak tutulan bu defterler, Osmanlı yönetim anlayışı ve devletin karar alma süreçleri açısından eşsiz bir tarihî belge niteliğindedir. Hiçbir [Doğu](/tr/detay/dogu-751789/llms.txt) veya [Batı](/tr/detay/bati-4/llms.txt) devletinde benzeri bulunmayan bu defterler, siyasetten kültüre, ekonomiden askerî stratejilere kadar geniş bir yelpazede bilgiler içermekte ve Osmanlı Arşivi'ndeki en kıymetli [defter](/tr/detay/defter-2/llms.txt) fonları arasında [yer](/tr/detay/yer-2/llms.txt) almaktadır. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/03/16/vJ7Mytu2i4eZHYkrilv1IC5gkJbSLv1H.jpg) Görsel [Kaynak](/tr/detay/kaynak-2/llms.txt): BOA, A.DVN.MHM.d, nr. 21. **Mühimme Defterleri'nin Türleri** Divan-ı Hümâyûn kararları, alındıkları toplantının niteliğine göre dört farklı Mühimme Defteri'ne kaydedilmiştir: 1. **Mühimme Defterleri**: Padişahın payitahtta olduğu dönemde, sadrazam başkanlığındaki Divan toplantılarında alınan kararların kaydedildiği defterlerdir. 2. **Rikâb Mühimmesi**: Sadrazamın sefere çıkması veya başka bir sebeple İstanbul’dan ayrılması durumunda, yerine vekâlet eden *Sadâret kaymakamı* başkanlığında toplanan Divan’da alınan kararların yazıldığı defterlerdir. 3. **Ordu Mühimmesi**: Sefere çıkan sadrazamın, ordugâhta düzenlediği Divan toplantılarında alınan kararların kaydedildiği defterlerdir. 4. **Kaymakamlık Mühimmesi**: Padişah ve sadrazamın aynı anda İstanbul’dan ayrılması hâlinde, devlet işlerini yöneten *Sadâret kaymakamı* tarafından alınan kararların yazıldığı defterlerdir. Mühimme Defterleri'ne kaydedilen hükümler, mahalline gönderilen [berat](/tr/detay/berat-4/llms.txt) ve fermanların suretleridir. Divan toplantılarında alınan kararlar, padişahın onayından geçtikten sonra kronolojik bir [sıra](/tr/detay/sira-3/llms.txt) ile defterlere işlenmiştir. Bir kararın resmîleşebilmesi için ilgili deftere kaydedilmiş olması zorunluydu; aksi takdirde geçerlilik kazanmazdı. Defterlerde yer alan kayıtların iptali veya düzeltilmesi yalnızca padişahın izniyle mümkündü. Nişancı, padişahın özel izni olmadan defterler üzerinde tashih yapamazdı. Bir fermanın geçersiz sayılması (*terkîn edilmesi*) veya iptal edilerek yırtılması (*şakk edilmesi*), ancak padişahın emriyle gerçekleştirilebilirdi. Mühimme Defterleri [zaman](/tr/detay/zaman-2/llms.txt) içinde şekil ve içerik açısından bir [evrim](/tr/detay/evrim-2/llms.txt) geçirmiştir. 1553-1642 arasındaki *klasik döneme* ait defterlerde başlık bulunmazken, yalnızca kayıt tarihleri Arapça olarak belirtilmiştir. Daha sonraki dönemlerde ise tarihler günlere bölünerek *evâil (ayın ilk on günü), evâsıt (ayın ikinci on günü) ve evâhir (ayın son on günü)* şeklinde yazılmıştır. Defterlerde yer alan konular, dönemin [önem](/tr/detay/onem/llms.txt) verdiği meseleler doğrultusunda şekillenmiştir. Bazı hükümlerde “bu husus mevâdd-ı mühimmedendir” (*bu konu mühim meselelerdendir*) veya “husûs-ı mezbûr mühimmâtdandır” (*bahsi geçen konu önemli meseleler arasındadır*) [gibi](/tr/detay/gibi-749510/llms.txt) ifadelerle konunun önemi vurgulanmıştır. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/03/16/Y0hR3PPvydyGX0isflOfwwaHVKaDRoPd.jpg) **Görsek Kaynak:** BOA, A.DVN.MHM.d, nr. 58 Mühimme Defterleri, Osmanlı yönetimi, toplumsal yapısı ve uluslararası ilişkileri hakkında benzersiz bilgiler sunmaktadır. Bu defterlerde yer alan başlıca konular şunlardır: 1. Osmanlı Devleti’nin merkezî ve taşra teşkilatındaki idarî ve askerî yapılar, devlet organlarının işleyişi ve hukukî düzenlemeler. 2. Osmanlı Devleti’nin komşu ülkeler, Avrupa, Orta Doğu, Kuzey Afrika, Kafkaslar ve Rusya ile ilişkilerine dair kayıtlar. 3. Gayrimüslim tebaanın hakları, azınlık politikaları, sosyal ve ekonomik düzenlemeler, ibadet özgürlüğü ve dinî yapıların inşası. 4. Hac organizasyonu, Surre Alayı ve kutsal topraklara yönelik hizmetler. 5. Osmanlı kültür ve sanat hayatı, imar faaliyetleri, çevre düzenlemeleri, belediye hizmetleri, eğitim ve sağlık işleri, vakıfların yönetimi. 6. Ordu Divanı tarafından tutulan defterlerin içerdiği askerî stratejiler, savaş tarihi ve lojistik yönetimi. 18.yüzyıldan itibaren, [devlet](/tr/detay/devlet-3/llms.txt) işlerinin Divan-ı Hümâyûn’dan [Paşa](/tr/detay/pasa-2/llms.txt) Kapısı’na kaydığı ve Bâbıâlî'nin yönetimdeki etkisinin arttığı görülmektedir. Bu süreçte, padişah fermanlarının yerini giderek [sadrazam](/tr/detay/sadrazam-2/llms.txt) buyrulduları almış ve *Ayniyat Defterleri* adı altında yeni bir defter türü tutulmaya başlanmıştır. Ancak Divan kalemleri, Osmanlı Devleti’nin son dönemlerine kadar Mühimme Defterleri'ni tutmaya devam etmiş ve defterlerin kayıt süreci, eski sistemine uygun olarak sürdürülmüştür. ## Academic Sources and References 1. Başbakanlık Osmanlı Arşivi Rehberi, T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı, Yayın Nu: 5, Ankara, 1992, XXVI-1-346.Mübahat Kütükoğlu. "Mühimme Defterlerindeki Muamele Kayrtları Üzerine", Paleografya ve Diplomatik Semineri-Bildiriler, istanbul, 1988.Mübahat Kütükoğlu, Osmanlı Belgelerinin Dili (Diplomatik), istanbul, 2018.