--- title: Mecmû’atü’t-Terâcim slug: mecmuatut-teracim-69258 url: /detay/mecmuatut-teracim-69258 type: article language: Türkçe entity: primary: Mecmû’atü’t-Terâcim type: article disambiguation: Mecmû’atü’t-Terâcim: 1134 şair, âlim ve sûfinin biyografilerini içeren nadir Arapça bir eser. categories: - name: Genel Kültür slug: genel-kultur url: /kategori/genel-kultur - name: Edebiyat slug: edebiyat url: /kategori/edebiyat tags: - MECMÛ’ATÜ’T-TERÂCİM - edebiyat - tezkire - Eser author: Büşranur Akpınar created_at: 2025-04-05T00:32:54.391894+03:00 updated_at: 2025-04-17T10:03:22.860285+03:00 --- # Mecmû’atü’t-Terâcim ## Article Content **Mecmû’atü’t-Terâcim**, Şeyhülislâm **Ârif Hikmet Bey** (ö. 1262/1846) tarafından kaleme alınmış olup çeşitli dönemlerde yaşamış **1134 şair, âlim, yazar ve sûfînin** hayatını alfabetik sırayla ihtiva eden Arapça bir biyografi mecmuasıdır. Eserin adı olan *Mecmû’atü’t-Terâcim* [ebced](/tr/detay/ebced/llms.txt) hesabıyla **h. 1234/m. 1819** yılını, yani eserin telif tarihini göstermektedir.[^1]  [Yazar](/tr/detay/yazar-749526/llms.txt), Arapça kaleme aldığı bu eserinde hem [klasik](/tr/detay/klasik/llms.txt) İslâm biyografi yazımı geleneğini sürdürmüş hem de Osmanlı ilmiyye ve edebiyat çevresinden pek çok şahsiyeti kayda geçirmiştir. ### **Eserin İçeriği ve Özellikleri** Mecmuada [yer](/tr/detay/yer-2/llms.txt) alan biyografiler, [kapsam](/tr/detay/kapsam/llms.txt) açısından oldukça çeşitlidir. Bazı şahısların [uzun](/tr/detay/uzun/llms.txt), ayrıntılı ve kaynaklı [hayat](/tr/detay/hayat-2/llms.txt) hikâyeleri aktarılırken, bazılarının ismi veya yalnızca vefat tarihiyle yetinilmiştir. Bu farklılık, eserin kaynaklara ulaşım durumuyla [birlikte](/tr/detay/birlikte/llms.txt), yazarın şahsi ilgisi ve tercihiyle de ilişkilidir. Eserde dikkat çeken hususlardan biri de bazı varaklarda görülen boşluklardır. Bu [durum](/tr/detay/durum-5/llms.txt), müellifin biyografisi daha sonra yazılacak şahıslar için yer ayırdığı veya çalışmayı tamamlayamadan bıraktığını düşündürmektedir.[^2]  Biyografilerde genellikle şahsın adı, lakabı, nisbesi, doğum-yeri, şeyhi veya hocası [gibi](/tr/detay/gibi-749510/llms.txt) ilişkileri, vefat tarihi ve bazen [ölüm](/tr/detay/olum-2/llms.txt) sebebi yer alır. Örnek olarak: > *"İbrâhîm el-Hüseynî el-ʿUşşâḳī el-Üsküdârî, Ḫalīfetü’ş-Şeyḫ Cemâleddīn en-Nakīb el-Edirnevī, teveffî bi-Üsküdâr fī’l-yevmi’ṡ-ṡānī min Şaʿbān sene 1175, yevmü’l-ḫamīs."*[^3]* * Bir başka örnek: > *"Mirzâ Ümîd el-Buhârî teveffî 1188."*[^4]  Eserin dil ve üslubu klasik Arapça biyografi metinleriyle paralellik gösterir. Ancak yazarın şiire olan yatkınlığı ve zevki, yer yer [edebî](/tr/detay/edebi-751578/llms.txt) ifadelere ve iltifatlara da yer vermesine [yol](/tr/detay/yol-3/llms.txt) açmıştır.[^5]  ### **Nüsha Bilgisi ve İstinsah** Mecmû’atü’t-Terâcim’in bilinen tek nüshası İstanbul’da **Millet Kütüphanesi Ali Emiri Bölümü, nr. 788**'de kayıtlıdır. Bu nüsha **Ali Emiri Efendi** tarafından istinsah edilmiştir. [Yazma](/tr/detay/yazma-2/llms.txt), 225 varaktan oluşmakta ve [sayfa](/tr/detay/sayfa-915a0/llms.txt) düzeni itibariyle titiz bir yazım süreci gösterdiği anlaşılmaktadır. Bazı bölümlerde tashih ve eklemeler de gözlemlenmektedir. Eserin [henüz](/tr/detay/henuz/llms.txt) [modern](/tr/detay/modern-2/llms.txt) bir neşri yapılmamıştır. ### **Yazar ve Eserin Yeri** Ârif Hikmet [Bey](/tr/detay/bey-5/llms.txt), yalnızca şeyhülislâmlığıyla değil; şairliği, hattatlığı ve Medine’de kurduğu [kütüphane](/tr/detay/kutuphane-2/llms.txt) ile de tanınan [önemli](/tr/detay/onemli-0325c/llms.txt) bir Tanzimat dönemi [devlet](/tr/detay/devlet-3/llms.txt) adamıydı.[^6]  Hem klasik eğitim almış hem de [Batı](/tr/detay/bati-4/llms.txt) düşüncesine açık olduğu anlaşılan bu şahsiyet, Mecmû’atü’t-Terâcim’deki biyografik tercihleriyle dönemin ilmî ve tasavvufî ortamını tanıtmaktadır. [Eser](/tr/detay/eser-3/llms.txt), Osmanlı biyografi literatüründe *Şakaik*, *Sefînetü’r-Rüşd*, *Hediyyetü’l-ʿÂrifîn* gibi külliyatların izinden gitmekle birlikte, Arapça yazılmış olması ve hacmiyle öne çıkar. Modern biyografi çalışmalarında bu tür eserler, edebiyat tarihi ve [kültür](/tr/detay/kultur-2/llms.txt) aktarımı bakımından birincil [kaynak](/tr/detay/kaynak-2/llms.txt) işlevi görmektedir.[^7] ## Academic Sources and References 1. Ârif Hikmet (1234). Mecmû’atü’t-Terâcim. Millet Kütüphanesi, Alî Emirî Bölümü, Nu. 788.Ârif Hikmet, Dîvân-ı Ârif Hikmet Beyefendi (nşr. Mehmed Zîver), İstanbul 1283.Aydın, Mahir (2013). Ahmet Ârif Hikmet Beyefendi: Bir Tanzimat Devri Şeyhülislamı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.Bilge, Mustafa L. (1991). “Ârif Hikmet Bey, Şeyhülislâm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, C. III, İstanbul: TDV Yay., s. 365–366.Fatîn, Tezkire, s. 70–71.Fevziye Abdullah Tansel, “Ârif Hikmet Bey”, İslâm Ansiklopedisi, I, 564–568.Gibb, Elias John Wilkinson. A History of Ottoman Poetry (HOP), C. IV, s. 350–355.Harputlu İbrâhim Efendi, ed-Dürrü’l-muntaẓam fî menâḳıbı ʿÂrifi’l-Ḥikem, Ârif Hikmet Kütüphanesi, nr. 3847, s. 85.İbnülemin Mahmud Kemal, Son Asır Türk Şairleri, s. 636–646.İlmiyye Salnâmesi, s. 590.İsmail Cerrahoğlu, “Şeyhülislâm Ârif Hikmet ve Medine-i Münevvere’de Kurduğu Kütüphane”, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, XXX (1988), s. 111.Kemikli, Bilal (2003). Şâir Şeyhülislam Ârif Hikmet Beyefendi: Hayatı – Eserleri – Şiirleri. Ankara: MEB Yayınları.Kesik, Beyhan. "Mecmû’atü’t-Terâcim (Hikmet)". Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/mecmu-atu-t-teracim-hikmetMantran, R., “ʿĀrif Hikmet Bey”, Encyclopaedia of Islam (EI²), İngilizce, I, 630.Osmanlı Müellifleri, II, 327 vd.Şehâbeddin Mahmûd el-Âlûsî, ʿÂrif Ḥikmet: Ḥayâtühû ve meʾâs̱irüh ev Şehiyyü’n-naġam fî tercemeti Şeyḫi’l-İslâm ʿÂrifi’l-ḥikem (nşr. Muhammed el-Îdü’l-Hatrâvî), Dımaşk–Beyrut 1403/1983.Şem‘dânîzâde, Mürî’t-tevârîh (haz. Enver Aktepe), C. III, s. 40, 46.Vâsıf, Târih (haz. Ahmet Cevdet Paşa – Ziya Yılmazer), s. 237, 256–257.Yusuf Sağlam, Şeyhülislâm Ârif Hikmet Bey’in Arapça Divanı Tercümesi (mezuniyet tezi, 1947), İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türkoloji Seminer Kitaplığı, nr. 1468. ## Citations [^1]: (Kemikli 2003: 51) [^2]: (Kemikli 2003: 51) [^3]: (Millet Ktp., Ali Emiri, nr. 788, vr. 7b) [^4]: (Ârif Hikmet 1234: 13) [^5]: (Bilge 1991: 366; Kemikli 2003: 42) [^6]: (Tansel, “Ârif Hikmet Bey”, İA, I, 564–568; Cerrahoğlu 1988: 111) [^7]: (Aydın 2013: 110 vd.; Gibb, HOP IV: 350–355)