--- title: Kavram Yanılgıları slug: kavram-yanilgilari-cf0e1 url: /detay/kavram-yanilgilari-cf0e1 type: article language: Türkçe entity: primary: Kavram Yanılgıları type: article categories: - name: Bilim Ve Teknoloji slug: bilim url: /kategori/bilim tags: - BilimselOkuryazarlık - YapılandırmacıÖğrenme - FenEğitimi - KavramsalDeğişim - KavramYanılgısı - BilişselPsikoloji - eğitimbilimleri author: Oksana Gülünay created_at: 2025-11-28T18:12:19.216128+03:00 updated_at: 2026-03-24T12:51:24.755126+03:00 image: https://cdn.t3pedia.org/media/uploads/2026/03/16/x7TWoqzdy2XspXbw1HoEXXrfb57NEmha.png --- # Kavram Yanılgıları ## KURE Information Cards ### KURE Information Card: Kavram Yanılgıları ![ChatGPT Image 16 Mar 2026 09_14_45.png](https://cdn.t3pedia.org/media/uploads/2026/03/16/c0YI7CGzkkS0lXSeoG9AnxeiphBf8i1t.png) *Kavram Yanılgısı(Yapay Zeka ile Oluşturulmuştur)* | Field | Value | |-------|-------| | Kategori(ler) | Bilişsel Psikoloji,Eğitim Bilimleri | | Yanılgı Türleri | Tarihsel/Kültürel,Sözel/Kavramsal,Mantıksal,Duyusal | | Temel Özellikler | İşlevsellik,Yaygınlık,Kendi içinde tutarlılık,Dirençlilik (Zor değişir) | | Diğer İsimler | Çocukların Bilimleri,Naif Teoriler,Alternatif Kavramlar | ## Article Content **Kavram yanılgıları**, bireylerin [bilimsel](/tr/detay/bilgi-3/llms.txt) olarak kabul edilen kavram ve ilkelere alternatif olarak geliştirdikleri, genellikle kişisel deneyimler, yanlış çıkarımlar veya dilsel farklılıklardan kaynaklanan, *bilimsel gerçeklerle çelişen inanç, fikir veya açıklamalardır. * Eğitim bilimleri ve [bilişsel psikoloji](/tr/detay/bilissel-yaklasim/llms.txt) alanlarında *"alternatif kavramlar"*, *"çocukların bilimleri"* veya *"yanlış anlamalar" * gibi çeşitli terimlerle de anılmaktadırlar. [Kavram yanılgıları](/tr/detay/yanilsama-166e3/llms.txt), yeni bilgilerin anlamlı bir şekilde öğrenilmesini önemli ölçüde engeller ve bireylerin zihninde dirençli [bilişsel yapılar](/tr/detay/semalar/llms.txt) oluşturabilmektedir. ### **Kaynağı ve Bilişsel Özellikleri** [YouTube Video](https://www.youtube.com/watch?v=qJRRLvHfTpM) *Kavram Yanılgıları - Prof. Dr. M. Şahin Bülbül(Mustafa Şahin BÜLBÜL)* Kavram yanılgıları, yalnızca bilginin eksikliği değil, bireyin bir olguyu kendi içinde **mantıklı ve tutarlı** bir biçimde açıklamaya çalışmasının sonuçlarıdır. Yanılgılar, öğrencinin mevcut bilgi yapısının (şema veya bilişsel yapı) yeni bilgiyi kabul etmeye direnç göstermesiyle ortaya çıkmaktadır. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2026/01/29/pkXzuV9T3FT235pto217dZYcdw9ddREc.png) *Biyoloji Eğitiminde Kavramsal Dönüşüm (Yapay Zeka ile Oluşturulmuştur)* Kavram yanılgıları, bireylerin çevrelerinde gözlemledikleri olayları önceki bilgi ve deneyimleriyle açıklamaya çalışırken geliştirdikleri, bilimsel gerçeklerle çelişen bilişsel yapılardır. Literatürde, yanılgılar yalnızca *bilgi eksikliği* sonucu ortaya çıkmaz; aksine, bireyin zihninde mantıklı görünen ancak bilimsel olarak hatalı olan yorum ve açıklamaların ürünü olarak tanımlanmaktadır. Öğrenciler, yeni bir bilgiyi anlamlandırırken mevcut [bilişsel şemalarını](/tr/detay/bilissel-yuk-teorisi-ef0f5/llms.txt) kullanır. Ancak şemalar bilimsel bilgiyle uyumsuz olduğunda, **yeni bilgi ya yanlış yorumlanmakta ya da tamamen reddedilmektedir. **Kavram yanılgıları, [öğrenme](/tr/detay/bilginin-dolasim-araci-olarak-kutuphane/llms.txt) sürecinin doğal fakat dirençli bir parçası olarak görülür. Bilişsel psikoloji araştırmaları, öğrencilerin çoğu zaman kendi deneyimlerinden yola çıkarak “[kişisel teoriler](/tr/detay/dogrulama-yanliligi-confirmation-bias-0de52/llms.txt)” geliştirdiğini ve bu teorilerin daha sonra öğrenilecek bilimsel bilgilerle çatıştığını göstermektedir. [^1] ### **Temel Özellikler** - **Dirençlilik:** Yanılgılar, günlük deneyimler ve kişisel mantıkla pekiştiği için öğretim yoluyla verilen bilimsel bilgiye karşı direnç gösterir ve kolayca terk edilmez. Kavram yanılgıları oldukça dirençlidir; yani yeni bilimsel bilgilere rağmen kolayca değişmezler. Öğrenci, bilimsel açıklamanın yaşamla bağlantısını tam kuramadığında eski yanlış inancına geri dönme eğilimindedir. - **Tutarlılık:** Birey için olayları bir sistem içinde açıklaması nedeniyle, bilimsel olarak yanlış olsa dahi bireyin zihninde geçici olarak tutarlı bir inanç oluşturur. Her ne kadar bilimsel olarak yanlış olsalar da kavram yanılgıları bireyin zihninde kendi içinde tutarlı bir mantık örgüsü oluşturur. Öğrenciler bilimsel açıklamadan ziyade kendi “mantıklı görünen” açıklamalarını tercih eder. Bu durum, yanlış bilişsel modellerin uzun süre korunmasına yol açar. - **Yaygınlık:** Aynı kültürel ve dilsel çevreden gelen birçok bireyde ortak yanılgılar gözlemlenebilir. Kavram yanılgıları bireysel değil, çoğu zaman toplumsal ve kültürel bir nitelik taşır. Aynı kültürel ve dilsel ortamda yetişen öğrencilerin benzer yanılgılar geliştirmesi oldukça yaygındır. Örneğin birçok öğrenci “kütle = ağırlık” veya “Güneş dünyaya yakın olduğunda yaz olur” gibi aynı yanlış düşünceleri paylaşır. - **Mantıksal Dayanaklılık: **Öğrencinin gözlemlediği olaylara mantıklı bir açıklama arama çabasından doğar. Dolayısıyla yanılgılar, basit bilgi eksikliği değil, alternatif ve mantık örgüsü bulunan bilişsel modellerdir. ### **Ortaya Çıkış Kaynakları** Kavram yanılgılarının oluşumu çok boyutlu bir süreçtir ve çeşitli bilişsel, pedagojik ve çevresel faktörlerden etkilenir. #### **Günlük Dil ve Terminoloji Farkları** Günlük dilde kullanılan ifadeler çoğu zaman bilimsel terimlerle uyuşmaz. Örneğin “Güneş doğuyor” ifadesi, öğrencinin Güneş’in hareket ettiği yanılgısına kapılmasına yol açabilir. Dilsel metaforlar bilimsel kavramlarla çeliştiğinde yanlış anlamaları tetikler. #### **Öğretim Materyallerindeki Hatalar** Ders kitaplarında kullanılan uygunsuz benzetmeler, şemalar veya aşırı basitleştirilmiş modeller öğrencinin [yanlış zihinsel temsiller](/tr/detay/yanlis-e053c/llms.txt) kurmasına neden olabilir. Ayrıca, kavramların ezbere dayalı biçimde sunulması da hatalı öğrenmeleri destekler. #### **Öğretim Yöntemleri** Doğrudan anlatım ve ezberci yaklaşımlar, öğrencinin anlamlı öğrenme yerine yüzeysel bilgi edinmesine yol açar. Öğrenci, kendi zihinsel modelini sorgulama fırsatı bulamadığında yanılgılar kalıcı hale gelir. #### **Öğrencinin Kişisel Gözlemleri ve Yanlış Çıkarımları** Günlük yaşamdaki gözlemler çoğu zaman bilimsel açıklamalarla çelişebilir. Örneğin hareket eden bir cismin sürekli bir kuvvete ihtiyaç duyduğu düşüncesi, öğrencinin sürtünmenin etkisini göz ardı etmesinden kaynaklanır. #### **Ön Bilgi Yapısının Yetersizliği** Öğrencinin zihinsel şemaları bilimsel bilgiyi entegre edecek yeterlilikte değilse, yeni bilgi yanlış şekilde yeniden yapılandırılır. Bu durum özellikle soyut fen kavramlarında belirginleşir. ### **Kavramsal Değişim Teorisi** Kavram yanılgılarının giderilmesi süreci, öğrencinin zihnindeki bilimsel olmayan kavramı, bilimsel olarak kabul edilebilir bir kavramla değiştirmeyi amaçlar. Bilişsel dönüşüm, **Kavramsal Değişim Teorisi** ile açıklanır. Teoriye göre, bir bireyin mevcut kavramını (yanılgısını) değiştirebilmesi için dört şartın sağlanması gerekir: - Doyumsuzluk: Öğrencinin mevcut kavramının (yanılgısının), bir olguyu tatmin edici bir şekilde açıklayamadığına dair ikna olması. Mevcut bilginin çelişkili durumlarla yüzleştirilmesi. - Anlaşılırlık: Yeni kavramın (bilimsel olanın) öğrenci tarafından açık, net ve anlaşılabilir olması. - Akla Uygunluk: Yeni kavramın mantıklı, tutarlı ve öğrencinin diğer kabul edilmiş bilgileriyle uyumlu olması. - Verimlilik: Yeni kavramın yeni durumları ve sorunları açıklamada, tahmin etmede kullanışlı olması, yani işe yaraması. ### **Giderme Yöntemleri** Kavramsal değişimi tetiklemek için kullanılan bazı pedagojik araçlar aşağıdaki gibidir: ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2026/01/29/jjeyr7XfVrS4gYuOWVL66Vl85AfO8E7K.png) *Bilimsel Öğrenmede Kavram Yanılgıları (Yapay Zeka ile Oluşturulmuştur)* - **Kavram Haritaları:** Öğrencinin kavramlar arası ilişkileri görselleştirmesine ve hatalı bağlantıları tespit etmesine yardımcı olur. - **İki Aşamalı Teşhis Testleri:** Hem cevabı (doğru/yanlış) hem de cevabın nedenini sorgulayarak öğrencinin yanılgısını kesin olarak belirlemeyi sağlar. - **Yapılandırmacı Öğretim Yöntemleri:** Sorgulama temelli öğrenme ve tartışma yöntemleri kullanarak öğrencinin kendi yanılgısını keşfetmesine olanak tanır. - **Kavramsal Çatışma Metinleri:** Öğrencinin yanılgısını hedef alan, çelişkili durumları açıklayan ve bilimsel kavramı öneren özel olarak tasarlanmış metinlerdir. ### **Örnek Kavram Yanılgıları** | Alan | Kavram Yanılgısı | Bilimsel Gerçek | | Fizik | Isı ve sıcaklık aynı kavramlardır | Isı, aktarılan enerji; sıcaklık ise maddenin kinetik enerjisinin bir ölçüsüdür | | Biyoloji | İnsanlar, yedikleri besinlerden enerji alır, havadan değil | Enerji, besinlerin oksijenle yakılması (hücresel solunum) sonucu açığa çıkar | | Kimya | Su kaynayınca molekülleri parçalanır | Kaynama, moleküller arası bağların zayıflamasıyla hal değişimidir, kimyasal bağlar kırılmaz | | Astronomi | Yaz aylarında Dünya Güneş’e daha yakındır | Mevsimler, Dünya'nın eksen eğikliğinden kaynaklanır, Güneş'e olan uzaklığından değil. | | Matematik | Çarpma her zaman sayıyı büyütür, bölme her zaman küçültür | 0 < x < 1 aralığındaki rasyonel sayılarla yapılan işlemlerde bu durum tam tersidir. | | Fizik | Bir cismin hareket etmesi için sürekli bir kuvvet uygulanmalıdır | Sürtünmesiz ortamda net kuvvet sıfır olsa da cisim sabit hızla hareketine devam eder (Eylemsizlik). | *Tablo: Örnek Bilimsel Kavram Yanılgıları ve Doğruları* Örnek tabloda yer alan fizik, biyoloji ve matematik gibi temel disiplinlerdeki yanılgılar, aslında bireylerin dünyayı "duyusal" olarak algılama eğiliminden kaynaklanır. Örneğin, günlük hayatta bir cismi itmeyi bıraktığımızda durduğunu görmek, [Newton](/tr/detay/isaac-newton-5/llms.txt)’un** Eylemsizlik Yasası **yerine "hareket için kuvvet şarttır" yanılgısını besler. Benzer şekilde, bitkilerin toprağa kök salması, onların toprağı bir "ağız" gibi kullanarak beslendiği zannını uyandırsa da, gerçekte bitkiler kütlelerinin büyük çoğunluğunu havadan aldıkları karbon atomlarıyla oluştururlar. ### **Gelecek Yönelimleri ve Eğitim Politikaları** [Kavram yanılgılarının anlaşılması ve giderilmesi](/tr/detay/yanlis-ani-51056/llms.txt), [eğitimi](/tr/detay/egitim-mufredati-83b4a/llms.txt) alanında temel odaklardan biridir. Öğrencilerin önceden sahip olduğu kavramlar, yeni bilimsel bilgiyi anlamlandırmada belirleyici rol oynar ve yanlış anlayışlar öğrenme sürecini etkiler. Kavramsal değişim modelleri, öğrencilerin mevcut yanlış kavramlarıyla bilimsel kavramlar arasında bilişsel çatışma yaratarak öğrenmelerini destekler. Yaklaşım, yanlış anlayışları ortaya koymayı ve bunların bilimsel kavramlarla karşılaştırılmasını sağlayarak zihinsel yeniden yapılandırmayı teşvik eder.[^2] ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2026/03/16/GCbnZpdDz9qhex5PtlFhn94bqaI6YTwk.png) *Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli'nde Öğrenci Merkezli ve Yapılandırmacı Yaklaşımlar(T.C. MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI)* [Maarif Modeli](/tr/detay/turkiye-yuzyili-maarif-modeli-5ab20/llms.txt) kapsamında öğretim süreçleri **öğrenci merkezli ve yapılandırmacı** yaklaşımlar üzerine kurulur. Öğrenci merkezli öğretim, öğrencilerin kendi ön bilgilerini ve kavram yanılgılarını ifade etmelerine olanak sağlar ve öğretmen tarafından [kavramsal değişim stratejileriyle](/tr/detay/kavram-2/llms.txt) yönlendirilir. Stratejiler arasında kavramsal değişim metinleri, [kavram haritaları](/tr/detay/kavram-haritasi-yontemi-2b482/llms.txt), analoji kullanımı, tahmin–gözlem–açıklama etkinlikleri ve yapılandırılmış tartışmalar yer alır. Yöntemler öğrencilerin hatalı kavramları fark etmelerini, bilimsel kavramlarla karşılaştırmalarını ve doğru kavramsal yapıyı inşa etmelerini amaçlar. Öğretmen eğitim programları, kavram yanılgılarını tanıma ve etkili giderme stratejilerinin geliştirilmesinde önemli bir rol üstlenir. Kavramsal değişim odaklı pedagojik yaklaşımlar, öğretmenlerin öğrencilerin yanlış kavramlarını belirlemesine ve bilimsel kavramlarla değiştirilmesine olanak tanır. Müfredat tasarımlarında öğrenci merkezli ve [yapılandırmacı öğrenme modellerinin](/tr/detay/yapilandirmacilik-e0ec4/llms.txt) benimsenmesi, **kavram haritalama, analoji ve öngörü-gözlem** gibi etkileşimli stratejiler aracılığıyla öğrencilerin ön bilgilerinden hareket ederek bilimsel kavramlara ulaşmasını sağlar. Güncel araştırmalar, kavramsal değişim çalışmalarının yalnızca öğrenci düzeyinde değil, öğretim materyalleri, ders kitapları ve öğretmen profesyonel gelişimi bağlamında da ele alınması gerektiğini göstermektedir. Eğitim politikaları hem öğretim hem değerlendirme süreçlerinde bilimsel okuryazarlığı ve [eleştirel düşünmeyi](/tr/detay/kritik-analitik-dusunme/llms.txt) merkeze alır. ### **Disiplinlerarası Alanlar** Kavram yanılgıları araştırmaları, sadece eğitim bilimleri ve bilişsel psikoloji ile sınırlı kalmayıp, [felsefe](/tr/detay/felsefe-3/llms.txt), [sosyoloji](/tr/detay/sosyolojitoplumbilim/llms.txt) ve [dilbilim](/tr/detay/turk-dil-kurumu-2f019/llms.txt) gibi farklı disiplinlerle de güçlü bağlar kurmaktadır. Dilin ve kültürel mirasın bilimsel kavramların algılanışı üzerindeki etkisi, dilsel yanılgıların kökenlerini ve yayılma biçimlerini anlamak için önemlidir. Ayrıca, yapay zeka ve makine öğrenimi alanındaki gelişmeler, öğrencilerin [bilişsel modellerini](/tr/detay/bilissel-ogrenme/llms.txt) analiz etme ve kişiselleştirilmiş öğrenme yolları sunma potansiyeli taşıyarak kavram yanılgıları araştırmalarına yeni ufuklar açmaktadır. ### **Sürekli Bir Öğrenme ve Gelişim Süreci** Kavram yanılgıları, [öğrenme sürecinin](/tr/detay/ogrenme-turleri-1d34d/llms.txt) doğal bir parçası olarak ortaya çıkar ve her öğrenme ortamında karşılaşılabilir. Bu yanılgıların giderilmesi, tek seferlik müdahalelerle sınırlı kalmayıp, yaşam boyu süren öğrenme, sorgulama ve [kavramsal gelişim](/tr/detay/bilissel-gelisim/llms.txt) süreçlerini içermektedir. Eğitimde, öğrencilerin mevcut düşünce yapılarını eleştirel olarak değerlendirebilmeleri için uygun araçlar ve öğrenme ortamları sağlanması önem taşır. Böylece bilimsel gerçeklik, yalnızca ezberlenen bilgiler bütünü olarak değil, sürekli gelişen, sorgulanabilir ve anlamlandırılabilir bir sistem olarak kavranabilir. ## Academic Sources and References 1. Tekkaya, Esen, ve Mustafa Balcı. "Fen Bilimleri Öğretiminde Kavram Yanılgıları ve Kavram Yanılgılarının Giderilmesi." Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri. Erişim 29 Ocak 2026. https://acikders.ankara.edu.tr/mod/resource/view.php?id=159008Novak, Joseph D., ve D. Bob Gowin. Learning How to Learn. New York: Cambridge University Press, 1984. Erişim 29 Ocak 2026. https://doi.org/10.1017/CBO9781139173469Posner, George J., Kenneth A. Strike, Peter W. Hewson, ve William A. Gertzog. "Accommodation of a Scientific Conception: Toward a Theory of Conceptual Change." Science Education 66, no. 2 (1982): 211–227. Erişim 29 Ocak 2026. https://doi.org/10.1002/sce.3730660207NASA. "The Reason for the Seasons." Erişim 29 Ocak 2026.https://spaceplace.nasa.gov/seasons/en/Vosniadou, Stella. "Capturing and Modeling the Process of Conceptual Change." Learning and Instruction 4, no. 1 (1994): 45–69. Erişim 29 Ocak 2026.https://doi.org/10.1016/0959-4752(94)90018-3Chi, Michelene T. H. "Three Types of Conceptual Change: Belief Revision, Mental Model Transformation, and Ontological Shift." In International Handbook of Research on Conceptual Change, edited by Stella Vosniadou, 61–82. New York: Routledge, 2008. Erişim 29 Ocak 2026. https://doi.org/10.4324/9780203154472.ch3Milli Eğitim Bakanlığı. “Fen Öğretiminde Kavram Yanılgıları ve Çözüm Yöntemleri.” Milli Eğitim Dergisi. Erişim 16 Mart 2026. https://dhgm.meb.gov.tr/yayimlar/dergiler/Milli\_Egitim\_Dergisi/162/basibuyuk-yazici.htm?utm\_sourceScienceDirect. “Conceptual Change and Misconceptions in Science Education.” Studies in Science Education. Erişim 16 Mart 2026. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S095947522400118XTürkiye Yüzyılı Maarif Modeli. Milli Eğitim Bakanlığı. Erişim 16 Mart 2026.https://tymm.meb.gov.tr/YouTube. “PAGU: Kavram Yanılgıları — Prof. Dr. M. Şahin Bülbül.” YouTube video, 1:26:45, yayınlandı 20 Temmuz 2023. Erişim 16 Mart 2026. https://youtu.be/qJRRLvHfTpM?si=K‑Ch\_AntnggBNZIt ## Citations [^1]: ScienceDirect, “Conceptual Change and Misconceptions in Science Education,” Studies in Science Education, erişim tarihi 29 Ocak 2026, https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S095947522400118X [^2]: Milli Eğitim Bakanlığı, “Fen Öğretiminde Kavram Yanılgıları ve Çözüm Yöntemleri,” Milli Eğitim Dergisi, erişim tarihi 29 Ocak 2026, https://dhgm.meb.gov.tr/yayimlar/dergiler/Milli\_Egitim\_Dergisi/162/basibuyuk-yazici.htm ## Related Articles - [Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli](//detay/turkiye-yuzyili-maarif-modeli-5ab20/llms.txt) - [T3 Podcast| Yavuz Samur – Eğitimde Oyunlaştırma: Yeni Bir Bakış Açısı](//detay/t3-podcast-yavuz-samur-egitimde-oyunlastirma-yeni-/llms.txt) - [Eğiticinin Eğitimi](//detay/egiticinin-egitimi-e9072/llms.txt) - [Eğitimde Oyunlaştırma](//detay/egitimde-oyunlastirma-e8037/llms.txt) - [Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO)](//detay/birlesmis-milletler-egitim-bilim-ve-kultur-orgut-2/llms.txt)