--- title: İslamiyet Öncesi Türk Devleti slug: islamiyet-oncesi-turk-devleti-0fe3a url: /detay/islamiyet-oncesi-turk-devleti-0fe3a type: article language: Türkçe entity: primary: İslamiyet Öncesi Türk Devleti type: article disambiguation: İslamiyet öncesi Türk devletlerinin tarihini, siyasi yapısını ve kültürünü keşfedin. Hunlardan Göktürklere kadar uzanan zengin bir tarih. categories: - name: Coğrafya slug: cografya-2 url: /kategori/cografya-2 - name: Sosyoloji slug: sosyoloji url: /kategori/sosyoloji - name: Tarih slug: tarih url: /kategori/tarih tags: - Türk Dönemleri - Bozkır - Göktürkler - Kültür - Devlet - türk author: Ayşe İkbal Özsakın created_at: 2025-05-23T02:22:04.591642+03:00 updated_at: 2025-06-14T15:19:36.964537+03:00 image: https://cdn.t3pedia.org/media/uploads/2025/06/12/i65iPSBJwSRO9KbFBPYpAKZYhGiyfPOX.png --- # İslamiyet Öncesi Türk Devleti ## KURE Information Cards ### KURE Information Card: İslamiyet Öncesi Türk Dönemleri ![ChatGPT Image 23 May 2025 03_04_04.png](https://cdn.t3pedia.org/media/uploads/2025/05/23/8vi75DdRCiwO2W6lq4tAeKcGwpcmQbQG.png) | Field | Value | |-------|-------| | Takvim | 12 Hayvanlı Türk Takvimi | | Başlıca Devletler | Yazılı kültür,Uygurlar – Yerleşik Hayat,Göktürkler – Orhun Yazıtları,Onlu Ordu Sistemi,Hunlar – Mete Han | | Sanat | Hayvan Üslubu, Fresk, Minyatür, Pastoral Unsurlar | | Yazı | Göktürk alfabesi, Orhun Yazıtları | | Devlet | Kağan Yönetimi / Kut İnancı / Kurultay Meclisi | | Anayurt | Orta Asya – Bozkır Kültürü / Göçebe Yaşam | | Türk Adı | Güçlü - Türeli; İlk Kez Göktürklerde Devlet Adı | | Ekonomi(ler) | Hayvancılık,Uygurlarda Tarım ve Ticaret | | Din(ler) | Uygurlarda Maniheizm–Budizm,Şamanizm,Gök Tanrı | ## Article Content [İslamiyet Öncesi Türk Devleti](/tr/detay/pre-islamic-turkic-state-9f541/llms.txt), tarihsel-siyasi bir kavramdır. Orta [Asya](/tr/detay/asya-2/llms.txt) merkezli olarak gelişen ilk [Türk devlet](/tr/detay/turk-ad2d4/llms.txt) yapılarının siyasal teşkilatlanmasını, toplumsal düzenini, inanç sistemini ve kültürel üretimini tanımlamak için kullanılır. Bu kavram, hem bir dönem adlandırması hem de özgün bir devlet modeli olarak tarih yazımında yer bulur. İslamiyet öncesi Türk devleti, Orta Asya merkezli olarak ortaya çıkan ve çeşitli Türk boylarının bir araya gelerek oluşturduğu, siyasi, toplumsal, kültürel ve dini yapılarıyla kurumsallaşmış bir devlet modelidir. Soy esasına dayalı yönetim biçimi, göçebe yaşama uygun teşkilatlanma anlayışı ve inanç sistemine bağlı siyasi meşruiyet anlayışı, bu dönemdeki devlet yapısının temel unsurlarını oluşturur. Bu model, daha sonraki Türk-İslam devletlerine yön veren birçok unsurun kökenini barındırır. ### **İslamiyet Öncesi Türk Devletleri** İslamiyet öncesi dönemde kurulmuş başlıca Türk devletleri şunlardır: ##### 1. **Asya Hun Devleti** (M.Ö. 220 – M.S. 216) İlk bilinen büyük Türk devleti, Mete Han döneminde en güçlü dönemini yaşamıştır. ##### 2. **Batı Hun Devleti** (M.S. 48 – 216) Asya Hunlarının ikiye bölünmesiyle ortaya çıkmıştır; Avrupa içlerine göç eden Türk topluluklarının öncüsüdür. ##### 3. **Avrupa Hun Devleti** (375 – 469) Attila önderliğinde Batı Roma'ya baskı kurmuş, Orta Avrupa’da etkili olmuştur. ##### 4. **Göktürk Kağanlığı** - **I. Göktürk (Köktürk) Kağanlığı** (552 – 630) Bumin Kağan tarafından kurulmuş; Türk adını ilk kez devlet adı olarak kullanmıştır. - **II. Göktürk Kağanlığı** (682 – 744) Kutluk Kağan (İlteriş) tarafından kurulmuş, [Orhun Yazıtları](/tr/detay/orhun-vadisi-ef878/llms.txt) bu döneme aittir. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/06/14/oNy7B4IRLQy56ZDIYhlU7tIR5t5cQd9F.webp) *Göktürkler Haritası (Türk Maarif Ansiklopedisi)* ##### 5. **Uygur Kağanlığı** (744 – 840) Maniheizm ve Budizm etkisinde gelişmiş, yerleşik hayata geçen ilk Türk devleti olmuştur. ##### 6. **Avar Kağanlığı** (562 – 805) Orta Avrupa'da hüküm sürmüş, Slavları etkilemiş ve Franklarla savaşmıştır. ##### 7. **Hazar Kağanlığı** (651 – 965) Kafkaslar ve Karadeniz’in kuzeyinde etkin olmuş, Museviliği resmi din olarak benimsemiştir. ##### 8. **Bulgar Kağanlığı** - **Tuna Bulgarları** (680 – 1018): Hristiyanlığı kabul etmiş, Slavlarla kaynaşmıştır. - **İtil (Volga) Bulgarları** (7. yüzyıl – 1236): İslamiyet’i kabul eden ilk Türk topluluklarından olmuştur. ##### 9. **Karluklar** (756 – 940) [Karahanlılar](/tr/detay/karahanlilar-6/llms.txt)’ın kuruluşuna öncülük etmiş, [Uygur Kağanlığı](/tr/detay/uygurlar-2/llms.txt)’nın yıkılmasında rol oynamıştır. ##### 10. **Kırgızlar** (840 – 1207) Uygur Kağanlığı’nı yıkarak Orta Asya’da hâkimiyet kurmuşlardır. ##### 11. **Peçenekler** (9. – 11. yüzyıl) Karadeniz’in kuzeyinde yaşamış, Bizans ile ilişkiler kurmuşlardır. ##### 12. **Kumanlar (Kıpçaklar)** (10. – 13. yüzyıl) Karadeniz’in kuzeyinden Orta Avrupa’ya kadar yayılmış, Altın Orda Devleti içinde erimişlerdir. ##### 13. **Oğuz Yabguluğu** (8. – 10. yüzyıl) Selçukluların ve [Oğuz](/tr/detay/oguzlar-2/llms.txt) kökenli diğer Türk devletlerinin doğuşuna zemin hazırlamıştır. ### **Devlet Yönetimi** İslamiyet öncesi Türk devletlerinde siyasi teşkilat, Kağan unvanını taşıyan bir hükümdar tarafından yönetilirdi. Kağan’ın yetkisi [Gök Tanrı](/tr/detay/tengricilik-gok-tanri-inanci-8cf67/llms.txt) tarafından verildiğine inanılan “kut” anlayışına dayanırdı. Devletin idaresinde Kağan’ın yanında [Hatun](/tr/detay/hatun-2/llms.txt), kurultay (danışma meclisi), yabgu, şad, [tigin](/tr/detay/tegin-2/llms.txt), aygucı, buyruk, bitikçi, tamgacı, tudun ve yargucı gibi görevliler yer alırdı. Yönetim sistemi “ikili teşkilat” esasına dayanırdı. Bu sistemde ülke doğu ve batı olarak ikiye ayrılır; merkez olan doğu kısmı Kağan, batı kısmı ise genellikle yabgu tarafından yönetilirdi. Kurultay, boy beylerinin ve devlet ileri gelenlerinin katıldığı, önemli siyasi ve askeri kararların alındığı bir meclisti. ### **Toplumsal ve Askerî Yapı** Toplum, [askerî yapı](/tr/detay/kabile/llms.txt) ile iç içe geçmiş bir düzene sahipti. “Ordu-millet” anlayışı uyarınca her birey doğuştan itibaren asker kabul edilirdi. Ordu, “onlu sistem” esasına göre organize edilirdi. Kağan ordunun başkomutanıydı. Savaş taktikleri arasında düşmanı çevreleyerek imha etmeye dayalı “[Turan Taktiği](/tr/detay/turk-beklenendir-f9330/llms.txt)” öne çıkardı. Ordunun temelini atlı birlikler oluştururdu. ### **Ekonomik Hayat** İslamiyet öncesi Türk toplumlarının ekonomisi esas olarak hayvancılığa dayanırdı. At, koyun, deve gibi hayvanlar hem beslenme hem de ticaret için önem taşırdı. Kışlak alanlarında sınırlı da olsa tarımsal faaliyetler yürütülürdü. Uygurlar döneminde yerleşik hayatla birlikte tarım ve ticarette büyük ilerleme kaydedilirdi. Türkler, İpek Yolu üzerindeki konumları sayesinde Çin, İran ve Bizans gibi devletlerle ticaret ilişkileri kurarlardı. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/06/14/0WbfbNlwbFdmzVeWhTEouw3sSmH6Pa9O.png) *İslam Öncesi Türklerde Ekonomi Tasviri (Yapay Zeka İle Oluşturulmuştur)* ### **Dinî İnançlar ve Uygulamalar** Gök Tanrı inancı, İslamiyet öncesi Türklerin temel dini anlayışını oluştururdu. Bunun yanı sıra atalar kültü, yer-su ruhları ve doğa inançları da önemliydi. Cenaze törenlerine “yuğ” adı verilirdi, ölen kişinin mezarı başına “balbal” dikilirdi. Dini törenleri yöneten Kam veya Baksı adlı din adamları, ruhlarla iletişim kurduklarına inanılan kişilerdi. Uygurlar Maniheizm ve Budizm'i benimseyerek dinî uygulamalarda farklılaşma gösterirdi. [Hazarlar](/tr/detay/hazarlar-2/llms.txt) Museviliği, [Bulgarlar](/tr/detay/bulgar/llms.txt) ise Hristiyanlığı kabul etmişlerdi. IX. yüzyıldan itibaren bazı boylar İslamiyet’i benimsemeye başlamışlardı. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/06/14/fVHSbCNtDnRhiBOuahLO0UgI3xUODn2B.png) *İslam Öncesi Türklerde Bir Şaman Tasviri (Yapay Zeka İle Oluşturulmuştur)* ### **Yazı, Dil ve Edebiyat** [Göktürk](/tr/detay/gokturkler-turk-adini-devlet-adi-yapan-ilk-millet-/llms.txt) alfabesiyle yazılan Orhun Yazıtları, Türk tarihinin en eski yazılı belgeleri arasında yer alırdı. Bu yazıtlar [Bilge Kağan](/tr/detay/bile-kagan-fb4e1/llms.txt), Kül Tigin ve Tonyukuk adına dikilmiştir. Yazılar siyasal teşkilat, ahlak anlayışı ve dış ilişkiler hakkında bilgi sunardı. Uygurlar ise Soğd alfabesinden esinlenerek geliştirdikleri [Uygur alfabesini](/tr/detay/kokturk-alfabesi-24411/llms.txt) kullanır ve Maniheist-Budist içerikli metinler üretirlerdi. Ayrıca ağaç baskı yöntemiyle kitap basan ilk Türk topluluğu olmuşlardı. Sözlü kültür geleneği, sav (atasözü), sagu (ağıt), koşuk (şölen şiiri) ve [destanlar](/tr/detay/destan-2/llms.txt) üzerinden devam ederdi. [Oğuz Kağan](/tr/detay/oguzname/llms.txt), Ergenekon, Türeyiş, Göç gibi destanlar, kolektif hafızanın ve tarihsel bilincin aktarılmasında önemli rol oynardı. ### **Sanat ve Mimari** Sanat anlayışı göçebe yaşam tarzına uygun şekilde gelişmiş ve taşınabilir sanat eserleri yaygınlık kazanmıştı. Özellikle hayvan üslubu denilen stil öne çıkardı. Uygurlar yerleşik hayatla birlikte mimari yapılarda, fresk, minyatür ve ciltçilik gibi alanlarda gelişme gösterirlerdi. İslamiyet öncesi Türk devleti, siyasi otorite, hukuk düzeni, inanç yapısı ve kültürel üretimi ile bütünlüklü ve işlevsel bir sistem ortaya koymuştur. Bu sistem, Türklerin tarihsel sürekliliği içinde sonraki dönemlerde de etkisini sürdürmüştür. ## Academic Sources and References 1. Ahmet Yadı. İslamiyet Öncesi Türk Tarihinin Kaynakları. Ondokuz Mayıs Üniversitesi, erişim: 23 Mayıs 2025. https://avys.omu.edu.tr/storage/app/public/ahmet.yadi/144947/İslamiyet%20Öncesi%20Türk%20Tarihinin%20Kaynakları.pdf 2. Demir, Süleyman. “İslamiyet Öncesi Türk Tarihi Üzerine Bazı Tespitler.” Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 60 (2017): 159–176. Erişim: 23 Mayıs 2025. https://dergipark.org.tr/tr/pub/atdd/issue/42204/511622 3. Demirtaş, Burcu. “Türk Kültürünün Tarihsel Gelişimi ve Değerleri.” Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 12, no. 66 (2019): 1243–1249. Erişim: 23 Mayıs 2025. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1376319 4. Kültür ve Turizm Bakanlığı. “Anadolu Öncesi Türk Kültürü.” Kültür Portalı. Erişim: 23 Mayıs 2025. https://www.kulturportali.gov.tr/portal/anadolu-oncesi-turk-kulturu 5. Kültür ve Turizm Bakanlığı. “Türk Kültürü.” T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Resmi Web Sitesi. Erişim: 23 Mayıs 2025. https://www.ktb.gov.tr/TR-96255/turk-kulturu.html 6. Taşağıl, Ahmet. “Göktürkler.” Türk Maarif Ansiklopedisi. Erişim Tarihi: 14 Haziran 2025. https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/gokturkler 7. Taşağıl, Ahmet. “Türk.” TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim Tarihi: 14 Haziran 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/turk#1-turk-soyu-ve-tarihi-ortaya-cikisi-yayilisi-kollari-kurduklari-devletler ## Related Articles - [Türk Kültüründe Kut Anlayışı](//detay/turk-kulturunde-kut-anlayisi-05099/llms.txt) - [Türk Mitolojisinde İt Barak](//detay/turk-mitolojisinde-it-barak-6b2c2/llms.txt) - [Hun Devleti - Tarihin İlk Büyük Türk İmparatorluğu](//cocuk-detay/hun-devleti-tarihin-ilk-buyuk-turk-imparatorlugu-c/llms.txt) - [Göktürkler - Türk Adını Devlet Adı Yapan İlk Millet](//cocuk-detay/gokturkler-turk-adini-devlet-adi-yapan-ilk-millet-/llms.txt) - [Türk Mitolojisinde Arçura](//detay/turk-mitolojisinde-arcura-6707f/llms.txt) - [Türk Kültüründe Geyik](//detay/turk-kulturunde-geyik-a382a/llms.txt)