--- title: Hayvan Üslubu slug: hayvan-uslubu-4ead9 url: /detay/hayvan-uslubu-4ead9 type: article language: Türkçe entity: primary: Hayvan Üslubu type: article disambiguation: Hayvan Üslubu: Türk bozkır kültürünün hayvan motifli sanatı. İskitlerden Uygurlara zengin bir görsel tarih. categories: - name: Arkeoloji slug: arkeoloji url: /kategori/arkeoloji - name: Tarih slug: tarih url: /kategori/tarih tags: - İskit Sanatı - Göçebe Toplumlar - Hayvan Üslubu - Bozkır Kültürü - Türk sanatı author: Neriman Sena Külünk created_at: 2025-08-24T21:15:29.251410+03:00 updated_at: 2025-09-11T22:19:16.091943+03:00 image: https://cdn.t3pedia.org/media/uploads/2025/08/24/eb5PqrC2MBTzvMSUeZe58qaJ6wlaDKM8.png --- # Hayvan Üslubu ## KURE Information Cards ![kapak.png](https://cdn.t3pedia.org/media/uploads/2025/08/25/whJGxDyRergFkhLmBHcwG9Fec6KX6VxU.png) *Hayvan Üslubu* | Field | Value | |-------|-------| | Ortaya Çıkış | MÖ. 7. yüzyıl | | Dönem(ler) | Mayemir kültürü,Tagar kültürü,Karasuk kültürü,Andronovo kültürü | | Ortaya Çıktığı Bölge | Sibirya,Altay,Türkistan | | Yayıldığı Alan | Ural Dağları,Moğolistan,Kazakistan,Doğu Avrupa,Kuzey-Güney Kafkasya,Kuzey Karadeniz | | Temsilcileri | Göktürkler,Hunlar,İskitler | ## Article Content Hayvan üslubu, **konargöçer** yaşam tarzını benimseyen ve **bozkır kültürü**nü meydana getiren Türk topluluklarının sanat eserlerinde kullandıkları hayvan motiflerinin genel adıdır.** İskitler, Hunlar, Göktürkler** ve diğer bozkır toplulukları aracılığıyla **Türkistan**’dan başlayıp batıda Avrupa içlerine ve doğuda Çin’e kadar yayılmış; yapımında maden, ahşap, kemik, deri, dokuma ve taş işçiliği çerçevesinde şekillenen hayvan figürleri kullanılmıştır. Hayvan üslubu, sanat eserlerinde hayvan figürlerinin stilize edilmiş veya doğala yakın biçimlerde işlenmesi esasına dayanır. Bu figürler yalnızca süsleme unsuru olarak kullanılmamıştır. Aynı zamanda toplumların dinî inanışları, mitolojik düşünceleri ve sembolik değerleriyle bağlantılıdır. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/08/24/UhlxCetZopkMk3GJcUynw1WZBCRCXFge.png) *Altın Geyik Figürü, Kuzeybatı Kafkasya, MÖ. 7. Yüzyıl (Elvin Huseynov)* ### **Tarihçe ve Köken** #### **Ortaya Çıkışı** Hayvan üslubunun en eski izleri , MÖ. II. bin yılda **Türkistan**’da gelişen** Andronovo **kültüründe görülür. Somut anlamda hayvan tasvirlerinin ortaya çıkışı ise **Karasuk **kültür dönemi olan MÖ. I. bin yıla rastlar. Bu tasvirler **Tagar** ve **Mayemir** kültürlerinde bir sisteme oturtularak belirli bir üslup niteliği kazanmış; özellikle **Yenisey** ve **Altay** çevresinde yaygınlaşmıştır. Hayvan üslubunun olgunlaşma dönemi ise MÖ. 7. yüzyıl ile başlar. Bu erken kültür dönemlerinde görülen hayvan figürleri, daha sonra İskit sanatına aktarılmıştır. **İskitler** MÖ. 8. yüzyıldan itibaren hayvan üslubunu düzenli ve kurallı bir şekilde geliştirmiş, özellikle altın işçiliğinde işlenen figürlerle bu tarzı klasik bir ifade biçimine dönüştürmüştür. Üslup **Hunlar, Göktürkler **ve **Uygurlar** aracılığıyla sistematik bir sanat anlayışı hâline gelmiştir. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/08/24/PNAXqb253PwgEEwFvxxDhhLjL72NKLwF.png) *Uygurlara Ait Koço Tapınağı'ndan Geyik Figürlü Fresk (Açelya Dursun)* #### **Hayvan Üslubunun Coğrafi Yayılımı** Hayvan üslubu, bozkır kavimlerinin hareketliliği sayesinde geniş bir coğrafyaya yayılmıştır. Arkeolojik bulgular, üslubun kökeninin **Türkistan, Altay **ve** Sibirya **bölgelerine dayandığını, zamanla batıya göçlerle birlikte yayıldığını göstermektedir. MÖ. 8. yüzyıldan itibaren **İskitler**, Hazar Denizi’nin kuzeyinden başlayarak Volga, Don, Dinyeper, Bug ve Dinyester nehirleri boyunca **Kuzey Karadeniz** ve **Kuzey Kafkasya **bozkırlarına yerleşmişlerdir. Bu süreçte hayvan üslubunu da beraberlerinde taşımışlardır. ** “Bozkırın kuyumcuları”** olarak bilinen İskitlerin zengin metal işçiliği sayesinde Asya’da başlayan bu sanat anlayışı, Karadeniz’in kuzeyinden Doğu Avrupa içlerine kadar yayılmıştır.  Üslup, **İskitler **ve **Hunlar** aracılığıyla Doğu’da **Çin Seddi **çevresine kadar ilerlemiştir. Kuzeyde **Sibirya **ve **Yenisey **bölgesi, kurgan buluntuları bakımından hayvan üslubunun işlendiği en zengin merkezlerden biridir. Güneyde ise **İran **ve** Ön Asya **sanatına **Tagar **ve** İskit **kültürleri aracılığıyla hayvan üslubu etkisi görülür. Daha sonraki dönemlerde üslup, **Göktürkler** aracılığıyla **Batı Avrasya**’ya taşınmıştır. Göktürk döneminde kaya resimleri, kemik oyma eserler ve madeni süs eşyaları üzerinde hayvan tasvirleri yoğunluk kazanmıştır. Hayvan üslubunun ortaya çıktığı yer **Türkistan – Altay – Sibirya bölgesi**, yayılım alanı ise **Kuzey Karadeniz, Kuzey Kafkasya, Doğu Avrupa, Sibirya, Kazakistan, Moğolistan, Ural Dağları** ve** Güney Kafkasya **olmuştur. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/08/24/BtvTOpOXcosRFzjfnTfhoiiFyr99BXCG.png) *Bilge Kağan Külliyesi'nden Çıkan Geyik Heykelciği, 8. Yüzyıl (Açelya Dursun)* #### **Kurganlar** Kurganlarda ele geçen buluntularda hayvan üslubuna ait görülmektedir. Hun öncesi döneme ait **Pazırık, Şibe **ve** Esik** kurganlarından çıkarılan metal süs eşyaları, halılar, ahşap oyma parçalar ve giysi aksesuarları, bu sanat anlayışının somut örneklerini sunar. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/08/24/aiM4rcv65leuWW4UbkxbxaVmx11dAFgv.png) *Pazırık II Kurganından Çıkarılan Horoz Figürlü Deri Kemer, M.Ö. 5. Yüzyıl (Figen Bali)* - Karadeniz'in kuzeyindeki İskit kurganlarında geyik, pars, kartal ve at figürleri öne çıkmaktadır. - Pazırık kurganlarında horoz, kuş, grifon, geyik figürleri kullanılmıştır; dünyanın en eski halısı olan Pazırık halısında hayvan figürleri mevcuttur. - Esik kurganından çıkan** "Altın Elbiseli Adam" **ve beraberindeki geyik başlı plaklar, pars desenli süslemeler, kartal tasvirli kemer tokaları üslubun örnekleri arasında yer alır. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/08/24/kJrvS0VMSu6twhhGcQ7SHAXcxvJP5G0J.png) *Altın Elbiseli Adam Şapkasında Bulunan Plak, MÖ. 5.-4. Yüzyıl (Elvin Huseynov)* #### **Buluntuların Keşfedilişi ve Terimin Ortaya Çıkışı** Eserlerin ortaya çıkışı 17. yüzyılın son çeyreğine rastlar. Bu dönemde defineciler gizli kazılar yaparak Sibirya’daki kurganları yağmalamaktadır. Çar I.Petro bu kazılardan haberdar olur ve 1718’de ele geçirilen tüm buluntuların **St.Petersburg**’a gönderilmesini emreder. Sibirya’ya ilk resmî keşif seyahati 1763’te yapılır ve kurganların bir kısmı açılır. Takip eden yıllar içinde bölgede arkeolog ve antropologlar tarafından birçok kazı çalışması yürütülmüştür. Yürütülen kazılarda elde edilen buluntuların ortak bir estetik anlayışta olması dikkat çekmiş; 1929'da Rus arkeolog** Rostovtzeff **tarafından bu ortaklık ilk defa **“hayvan üslubu” **terimi ile ifade olunmuştur. Bugün bu kazılarda elde edilen bulgular,** Ermitaj Müzesi**nin "Sibirya Koleksiyonu" bölümünde sergilenmektedir. ### **Sanatsal Özellikler ** Hayvan üslubunda yüksek stilizasyon ile hayvanların hareketleri vurgulanır. Hayvanlar hem gerçekçi hem de soyut biçimde betimlenmiştir. Hayvan üslubunun öne çıkan yönlerinden biri, **hayvan mücadele sahneleri**dir. Bu sahnelerde avcı ve av, iç içe geçmiş kıvrımlı formlarla tasvir edilir; figürler havada asılıymış izlenimi veren bir dinamizm taşır. Teknik açıdan döküm, kakma, oyma ve kabartma yöntemleri kullanılmış; altın, bronz, kemik, keçe, yün, deri, boynuz, fil dişi ve ahşap gibi malzemeler tercih edilmiştir.  ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/08/24/p3au57I9stdUVvqOAlxKn7BPQVWqOY1x.png) *Eyer Üzerinde Bulunan Ahşap Kartal Plak, Orta Altay, MÖ. 6. Yüzyıl (Elvin Huseynov)* #### **Kültürel ve Mitolojik Temeller** Göçebe bozkır toplulukları, doğayla ve hayvanlarla iç içe yaşamış; at, koyun, geyik, kurt, kartal gibi hayvanlar hem ekonomik hem de manevi açıdan hayatlarında merkezî rol oynamıştır. Şamanist inanç sisteminde hayvanlara yüklenen kutsallık ve doğayla kurulan güçlü bağ, üslubun temel dayanağını oluşturur. Hayvan üslubu, bozkır topluluklarının ritüelleri, totemik inançları ve şamanist uygulamalarıyla doğrudan bağlantılıdır; sosyal düzeni ve kozmolojik anlayışı yansıtır. Hayvan üslubu, konargöçer bozkır toplumlarının inanç sistemleri, doğa algıları ve sosyal kimlikleriyle ilgili bilgiler sunan bir kültürel göstergedir. Bu özellikleri sayesinde İslamiyet’in kabulünden sonra Türk sanatında etkisini sürdürmüş, **Selçuklu** ve **Osmanlı** dönemlerinde taş, çini ve minyatür sanatlarında yeniden yorumlanmıştır. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/08/24/VOXw6qd8x6paLKlkdhH7eOOayElGJaG0.png) *Kemer Plakasında İşlenen Hayvan Mücadele Sahnesi, Sibirya Bölgesi, MÖ. 6. Yüzyıl (Elvin Huseynov)* ### **Hayvan Üslubunun Kullanıldığı Eser ve Objeler** Hayvan motiflerine, ilk olarak kaya resimlerinde rastlanmıştır. Avrasya bozkırlarında yaşayan erken dönem göçebe ve yarı göçebe topluluklar, hareketli yaşam biçimleri nedeniyle taşınabilir eşyalara yönelmiş ve bu eşyaları süslemek için hayvan figürlerini yoğun bir biçimde kullanmışlardır. Hayvan üslubu kullanılarak kılıç sapı, mızrak, bıçak, at koşum takımı, eyer altı örtüsü, sarkıntılı kemer tokası, maşrapa, keçe ve halı gibi kalın dokumalar imal edilmiştir. Altın geyik plakları, pars motifli kılıç kınları ve kartal tasvirli kemer tokaları maden; direk tepeleri, at koşum takımları, hayvan figürlü maskeler ahşap ve kemik; halı, eyer örtüleri, keçeden yapılmış kuş ve geyik figürleri dokuma ve keçe işçilikleri arasında sayılabilir. Bununla birlikte İskit kurganlarında hayvan motifli dövme örnekleri bulunmuştur. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/08/24/Jp1frca37ouvNt41sPJ3p1CcJT3FGGXu.png) *Grifon Motifli Kılıç Kını, MÖ. 4. Yüzyıl Sonları (Figen Bali)* ### **Hayvan Motifleri ve Sembolik Anlamları** Hayvan üslubu kullanılan eserler, bölgelerine göre farklılık teşkil etmektedir. Karadeniz’in kuzeyinden çıkarılan kurganlarda erkek/dişi aslan, leopar, geyik, koç, keçi, tavşan, kuş ve balık; Altaylardan çıkarılan kurganlarda kaplan, geyik, at, dağ keçisi, horoz, balık, kuğu, turna ve leylek; Kuzey Çin’den çıkarılan kurganlarda kaplan, geyik, kurt, kartali kaplumbağa, yak geyiği, porsuk ve balık motifleri görülür. Bazı kurganlarda yeleli kurt, grifon, sfenks, ejder, kilin gibi doğaüstü varlıklara da yer verilmiştir.  ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/08/24/1aDmRHgQ1aJel9wf1zidKpgH5QgafU8a.png) *Kırım'ın Doğusundaki Kul-Oba Kurganında Kullanılan Deniz Ejderi Motifi, MÖ. 5. Yüzyıl (Elvin Huseynov)* Hayvanların sanat eserlerine yansıması, çeşitli sahnelerin canlandırılması yoluyla olmuştur. Zamanla gelişen üslupta, hayvanların hareketlerindeki karakteristik çizgiler ve duygular keskinleşmiştir. Kullanılan hayvanlar, belirli bir sembolik anlamın yanında; kişinin mensubu olduğu boyu veya rütbesini göstermek için de kullanılmıştır.  | Hayvan | Sembolik Anlamı | Kullanıldığı Alanlar  | Örnekler | | Geyik | Bereket, yaşam, yeniden doğuş ve göksel güç  | Kaya resimleri, mezar taşları, altın plakalar, kemer tokaları, halılar ve eyer örtüleri  | | Pars, Kaplan, Leopar vb. | Güç, cesaret ve savaşçı ruh | Kılıç kınları, bilezikler ve kemer tokaları  | | Kartal | Göğün hâkimi, şamanın yol göstericisi ve koruyucu ruh | Kemer tokaları, ahşap direk tepeleri ve eyer süslemeleri  | | At | Savaş, ulaşım ve kutsallık | At koşum takımları, eyer örtüleri, maden işlemeleri ve kemerler | | Kurt | Ata simgesi, koruyucu ruh ve soy | Kemik ve ahşap süslemeler, silahların üzerinde kullanılan motifler, at koşum takımları ve mitolojik tasvirler  | | Horoz ve Tavuk | Güneşin doğuşu, uyanış ve yeni günün habercisi  | Dokuma, deri süslemeler ve aplike figürler  | | Dağ keçisi, Koç ve Koyun | Bereket, güç ve kurban sembolü  | Kemer tokaları ve maden plakaları  | | Yılan | Yeraltı âlemi ve ölüm | Kemer tokaları ve deri süslemeler | Yılan-kurt mücadele sahneli kemer tokaları | | Grifon | Güç ve koruyuculuk | Ahşap süslemeler, kemer tokaları, halı ve keçe | | Ejder | Bilgelik, güç, kötülüklerden korunma, hâkimiyet, ölüm ve yeniden doğuş | Kemer tokaları ve minyatürler | Hayvan üslubu, İslamiyet öncesi Türk sanatının hem mitolojik dünyasını hem de bozkır yaşamının gerçeklerini yansıtan bir estetik biçimdir. Savaşçı bozkır kültürünün dinamizmi, doğa ile kurulan kutsal bağ ve göçebe hayatın sembolleri, bu üslup aracılığıyla sanat eserlerine aktarılmıştır. Üslup, protoTürk kültürel kimliğinin erken dönemden itibaren göstergelerinden biridir. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/08/24/s41a4GCTKSaBniTu2XTQXZNb9MdKptfm.png) *Leopar Motiflerinin Kullanıldığı Sunak, Yedisu Bölgesi, MÖ. 5.-3. Yüzyıl (Elvin Huseynov)* ## Academic Sources and References 1. Arık, Murat. Esik Kurganı, Buluntuları ve Kültür Tarihi Açısından Değerlendirilmesi. Yüksek Lisans tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2008. Erişim 25.08.2025. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=wBmNpkQC9Nhi90NLW7E7-Q6ekaSRx9oUIPliryr4SdyecvaxaATLW9-xGkUI7KnsBali, Figen. Türk Göçebe Sanatında İkonografi. Yüksek Lisans tezi, İstanbul Üniversitesi, 2019. Erişim 25.08.2025. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=Mir2lXQK1dkmQ9Ige3PZbggAG0V1k9C3xhD8\_5IkRv\_ftQU9KXg0AehalvY0Ld\_uBilici, Kenan. "Anadolu Taş Tezyinatında Hayvan Üslubu (Erken Devir Kaynakları Üzerine Bir Deneme." Sanat Tarihi Dergisi 2,2 (1983): 19-27. Erişim 25.08.2025. https://dergipark.org.tr/tr/pub/std/issue/16505/172335Çoruhlu, Yaşar. "Hun Sanatı" Türkler içinde, editör Hasan Celal Güzel, 4:54-76. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002.Dalkıran, Ahmet. “Türk Kültür ve Sanatındaki Horoz/Tavuk Sembolizminin Çağdaş Resim Sanatındaki Yansımaları.” Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 37 (2017):336–348. Erişim 25.08.2025. https://dergipark.org.tr/tr/pub/susbed/issue/61817/924936Dursun, Açelya. Orta Asya’dan Doğu Avrupa’ya Erken Devir Türk Sanatında Geyik Figürleri. Yüksek Lisans tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, 2022. Erişim 25.08.2025. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=5XiSE4yCP\_gmnukpMEp65aaD432jnqHmhqkxBBYf84dDGTwHRVngP0I7cc2EU3B7Esin, Emel. Türklerde Maddi Kültürün Oluşumu. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2006.Eycil, Ahmet ve Ünzile Us. "İslamiyet Öncesi Türk Tarihinde Sanatı Etkileyen Unsurlar." Asia Minor Studies, 7:1 (2019): Erişim 25.08.2025. https://dergipark.org.tr/tr/pub/asm/issue/42798/498779Huseynov, Elvin. İskit Sanatında Hayvan Üslubu. Yüksek Lisans tezi, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, 2024. Erişim 25.08.2025. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=usXiZIM9Lp0wk-YzRoaT-4zMlHXOdocQighE6KoBv1suW1Vbk4VHSdBwtCLzP3N2Kahraman Çinar, Aslı. Bozkır Kavimlerinin Kültür ve Mitolojilerinde Geyik, Kurt ve Kartal (Başlangıcından Göktürk Dönemi Sonuna Kadar). Doktora tezi, Gazi Üniversitesi, 2016. Erişim 25.08.2025. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=OykDDeWBWTL9-Wm52sZBrB8ba4FsreivpfA8RUY4agfNkOSt\_vqYdkn70HyJRxxWKoçak, Kürşat. “Kuzey Kafkasya ve Kuzey Karadeniz’deki İskit Kurganlarının Ortaya Çıkışı.” Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, 1:25, (2015): 66-78. Erişim 25.08.2025. https://dergipark.org.tr/tr/pub/kdeniz/issue/16876/175681Kurtulan, Mahir. Orta ve Batı Asya Sanatında Mürekkep Resmi Geleneği ve Hayvan Mücadele Sahneleri. Yüksek Lisans tezi, Marmara Üniversitesi, 2019. Erişim 25.08.2025. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=npGs9H39x7G6401x51yqpFmWdvNcT7qmWhUzTWFdtlcxB0Nn1RGfphuALp6UdKMlÖgel, Bahaeddin. İslamiyetten Önce Türk Kültür Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1984.Umurca, Saliha Beyza. Doğu Avrasya Bozkırlarının Göçebe Sanatı' Sergisinden Seçilmiş Kemer Toka Tasarımları (Metropolitan Sanat Müzesi). Yüksek Lisans tezi, Marmara Üniversitesi, 2024. Erişim 25.08.2025. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=cr4SkWLaRMhkDRBjqthpsTSJMQNWp3ZV5P5jFNDBmot10kdt0c0HujB0\_HQCAygjTural, Suat. "İskitler ve Madencilik Sanatındaki Yerleri." Uluslararası Toplumsal Bilimler Dergisi, 4:1 (2020):69-90. Erişim 25.08.2025. https://dergipark.org.tr/tr/pub/toplumsalbilimler/issue/54426/749051 ## Related Articles - [ORHON YAZITLARI](//detay/orhon-yazitlari/llms.txt) - [İskitler (Sakalar)](//detay/iskitler-sakalar-e1a69/llms.txt) - [Türeyiş Destanı](//detay/tureyis-destani-bf984/llms.txt) - [Pazırık Kurganları](//detay/pazirik-kurganlari-ae9e9/llms.txt)