--- title: Hattuşa Örenyeri slug: hattusa-orenyeri url: /detay/hattusa-orenyeri type: article language: Türkçe entity: primary: Hattuşa Örenyeri type: article disambiguation: Hattuşa Örenyeri: Hitit İmparatorluğu'nun başkenti, UNESCO Dünya Mirası. Antik kent, tarihi yapılar ve kalıntılarla dolu. categories: - name: Arkeoloji slug: arkeoloji url: /kategori/arkeoloji - name: Tarih slug: tarih url: /kategori/tarih - name: Mimarlık Ve İnşaat slug: mimarlik-ve-insaat url: /kategori/mimarlik-ve-insaat tags: - tunççağı - boğazkaleçorum - Hititbaşkenti - UNESCOdünyamirasıalanı - hititimparatorluğu - hattuşaörenyeri - çorumhattuşa - hattuşaş - Arkeoloji - sanattarihi - Hititler - Çorum - Hattuşa author: Nazlı Kemerkaya created_at: 2025-03-13T17:20:49.824309+03:00 updated_at: 2025-04-17T11:10:07.201388+03:00 --- # Hattuşa Örenyeri ## KURE Information Cards ### KURE Information Card: Hattuşa Örenyeri ![Boazköy Hattua Örenyeri (14) kopya.jpg](https://cdn.t3pedia.org/media/uploads/2025/03/13/9cQZIo4pRn6QEl2H2dQWXuSQt9mDdYEa.jpg) | Field | Value | |-------|-------| | Bölge(ler) | İç Anadolu bölgesi’nin kuzeyi | | Konum | Çorum/Türkiye | | Yapılar | Yazılıkaya Açık Hava Tapınağı,Büyükkale Sarayı,Sfenksli Kapı,Kral Kapısı,Aslanlı Kapı | | Tür(ler) | Kültürel | | UNESCO Dünya Miras Listesi’ne Alınma Tarihi | 1986 | | Liste Sıra No | 377 | | Listeye Alınma Kriterleri | (i) - (ii) - (iii) - (iv) | ## Article Content Hattuşa Örenyeri, [Anadolu](/tr/detay/anadolu-4/llms.txt)’nun en [önemli](/tr/detay/onemli-0325c/llms.txt) arkeolojik alanlarından biri olup Hitit İmparatorluğu’nun başkentidir. Günümüz [Çorum](/tr/detay/corum-2/llms.txt) iline bağlı Boğazkale ilçesinde [yer](/tr/detay/yer-2/llms.txt) alan bu antik [kent](/tr/detay/kent/llms.txt), M.Ö. 1650-1200 yılları arasında Hititlerin siyasi, dini ve kültürel merkezi olmuştur. [Şehir](/tr/detay/sehir-3/llms.txt), geniş bir alana yayılan surları, anıtsal kapıları, tapınakları ve kraliyet yapılarıyla dönemin mimari anlayışını yansıtmaktadır. 1986 yılında UNESCO [Dünya](/tr/detay/dunya-2/llms.txt) Miras Listesi’ne dahil edilen Hattuşa, 2001 yılında da **UNESCO Dünya Belleği Programı**’na alınarak insanlık tarihi açısından taşıdığı [önem](/tr/detay/onem/llms.txt) tescillenmiştir. Aşağı Şehir ve Yukarı Şehir olarak iki [ana](/tr/detay/ana-751169/llms.txt) bölgeye ayrılan Hattuşa Örenyeri’nde dinsel yapılar, [kral](/tr/detay/kral-751332/llms.txt) sarayları ve idari yapılar [gibi](/tr/detay/gibi-749510/llms.txt) alanlar yer almaktadır. Kentin dikkat çeken anıtları arasında Aslanlı [Kapı](/tr/detay/kapi-cdb6b/llms.txt), Kral Kapı ve Sfenksli Kapı bulunmaktadır. Hattuşa’nın 2 kilometre kuzeydoğusunda yer alan** Yazılıkaya Açık Hava Tapınağı **ise kaya kabartmalarıyla Hitit dini inanışlarını gösterir. Bölgedeki kazılar, on binlerce [kil](/tr/detay/kil-748217/llms.txt) tabletin ortaya çıkmasını sağlamış ve bu buluntular, Hititlerin hukuki, ekonomik ve diplomatik sistemlerine ışık tutmuştur. Özellikle, M.Ö. 1274 yılında Mısırlılar ile imzalanan **Kadeş Barış Antlaşması**, dünya tarihindeki ilk yazılı barış antlaşmalarından biri olarak kabul edilmektedir. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/03/13/vVqNxmBNgC39oQtW8oKhLJDxXb7w9Won.jpg) *Hattuşa Örenyeri (Fotoğraf: Kültür Portalı)* ### **Arkeolojik Kazılar** 1834 yılında Fransız [gezgin](/tr/detay/gezgin/llms.txt) Charles Texier, Hattuşa’nın kalıntılarını keşfetmiş ve [Avrupa](/tr/detay/avrupa-2/llms.txt)’ya tanıtmıştır. 1906 yılında başlayan kazı çalışmaları, Alman Arkeoloji Enstitüsü tarafından 1930’lardan itibaren sistematik hale getirilmiş ve özellikle 1952’den itibaren [Kurt](/tr/detay/kurt/llms.txt) Bittel yönetiminde devam etmiştir. Günümüzde kazılar, Prof. Dr. Andreas Schachner başkanlığındaki bir [ekip](/tr/detay/ekip-751348/llms.txt) tarafından sürdürülmektedir. Arkeologlar, şehrin surlarını, tapınaklarını, saraylarını ve günlük yaşam alanlarını ortaya çıkararak Hitit toplumunun sosyal yapısını ve kent planlamasını detaylandırmıştır. Hattuşa, 1986 yılında UNESCO Dünya Miras Listesi’ne, 2001 yılında ise UNESCO Dünya Belleği Programı’na dahil edilerek uluslararası koruma altına alınmıştır. ### **Hattuşa Kentinin Tarihi** Hattuşa kenti, Çorum’un Boğazkale ilçesi sınırlarında yer alır. Tarih öncesinden itibaren birçok uygarlığa [ev](/tr/detay/ev-2/llms.txt) sahipliği yapmış, özellikle M.Ö. 2. binyılda Hitit Devleti’nin merkezi konumuna ulaşarak büyük bir siyasi ve kültürel güç haline gelmiştir. Günümüzde yapılan kazılar, bölgenin tarihinin Kalkolitik [Çağ](/tr/detay/cag-4/llms.txt)’a (M.Ö. 5000-3000) kadar uzandığını gösterir. Hattuşa’nın ilk yerleşimcileri, Anadolu’nun [yerli](/tr/detay/yerli-2/llms.txt) halklarından biri olan Hattilerdi. [Bölge](/tr/detay/bolge-2/llms.txt), bu dönemde "Hattuş" adıyla anılmaktaydı. Hattiler, [küçük](/tr/detay/kucuk-750344/llms.txt) beylikler halinde örgütlenmiş ve şehirlerinde ileri düzeyde bir [taş](/tr/detay/tas/llms.txt) ve kerpiç mimarisi geliştirmiştir. M.Ö. 3. binyılda Anadolu’ya gelen Asurlu tüccarlar, Hattuşa ve çevresinde [ticaret](/tr/detay/ticaret-3/llms.txt) kolonileri kurarak bölgeyi ekonomik açıdan önemli bir [merkez](/tr/detay/merkez/llms.txt) haline getirdi. Kültepe’de (Kaniş) bulunan [çivi](/tr/detay/civi-749659/llms.txt) yazılı tabletlerde, Hattuşa’nın bu dönemde gelişmiş bir ticaret ağına sahip olduğu görülmektedir. M.Ö. 18. yüzyılın başlarında, Kuşşara Kralı Anitta, Hattuşa’yı ele geçirdi. Ancak şehirde beklediği zenginlikleri bulamayan Anitta, Hattuşa’yı yakıp yıktı ve onu lanetledi. Anitta metinlerinde, şehri yıktığını ve kimsenin tekrar inşa etmemesi için Tanrılar adına lanet ettiğini belirtmiştir: > *"Geceleyin yaptığım bir saldırı ile şehri aldım. Yerine yaban otu ektim. Benden sonra her kim kral olur ve Hattuşayı yeniden iskan ederse göklerin fırtına tanrısının laneti onun üzerine olsun.”*[^1]  Ancak bu lanete rağmen, Hititlerin kurucu hükümdarlarından olan I. Hattuşili (M.Ö. 1650-1620), şehri yeniden inşa etmiş ve Hitit İmparatorluğu’nun başkenti yapmıştır. Şehir, büyük bir sur sistemi ile tahkim edilmiş, tapınaklar, kraliyet sarayları ve anıtsal kapılar inşa edilmiştir. M.Ö. 14. ve 13. yüzyıllarda Hitit İmparatorluğu’nun en güçlü döneminde, Büyük Kral IV. Tudhaliya zamanında şehir büyük bir imar faaliyetinden [geçmiş](/tr/detay/gecmis-750335/llms.txt), özellikle Yukarı Şehir bölgesinde birçok dini [yapı](/tr/detay/yapi-2/llms.txt) inşa edilmiştir. Hattuşa, “Bin Tanrılı [Ülke](/tr/detay/ulke-2/llms.txt)” olarak anılan Hititlerin en önemli dini merkezi haline gelmiş, içinde 31 adet büyük tapınak barındırmıştır. Hattuşa’nın en dikkat çekici yapıları arasında Büyük Tapınak, Aslanlı Kapı, Kral Kapı ve Sfenksli Kapı yer almaktadır. Ayrıca, şehrin kuzeydoğusunda bulunan Yazılıkaya Açık Hava Tapınağı, kaya kabartmaları ile Hititlerin dini inançlarını göstermektedir. M.Ö. 1274 yılında Hititler ile Mısırlılar arasında tarihin bilinen ilk yazılı barış antlaşmalarından biri olan Kadeş Barış Antlaşması imzalanmıştır. Hattuşa kazılarında bu antlaşmaya ait çivi yazılı tabletler bulunmuştur. M.Ö. 1200 civarında Anadolu'da yaşanan büyük [göç](/tr/detay/goc-2/llms.txt) hareketleri ve [Deniz](/tr/detay/deniz-750021/llms.txt) Kavimleri istilaları sonucunda Hitit İmparatorluğu zayıflamış, Hattuşa büyük ölçüde tahrip edilerek terk edilmiştir. Kentin surlarında ve binalarında [yangın](/tr/detay/yangin-2/llms.txt) izlerine rastlanması, şehrin şiddetli bir saldırıya uğradığını göstermektedir. Hititlerin yıkılmasından sonra Hattuşa, Frigler, Persler, Romalılar ve Bizanslılar tarafından yerleşim görmüş, ancak eski ihtişamına hiçbir [zaman](/tr/detay/zaman-2/llms.txt) ulaşamamıştır. ### **Mimari Yapı ve Arkeolojik Bulgular** Hattuşa Örenyeri, Hitit İmparatorluğu’nun başkenti olarak gelişmiş mimarisi ve kapsamlı şehir planlamasıyla dikkat çeker. Kentin mimari yapısı, Hititlerin askeri gücünü, dini inanışlarını ve idari organizasyonunu yansıtan unsurlar barındırır. Örenyeri, Aşağı Şehir ve Yukarı Şehir olarak iki ana bölgeye ayrılmaktadır. Aşağı Şehir, Büyük Tapınak gibi dinsel yapılar ve yönetim merkezlerini içerirken, Yukarı Şehir’de ise kral sarayları, idari yapılar ve surlarla çevrili tahkimat sistemleri yer almaktadır. Şehrin coğrafi yapısı, savunma sistemleri açısından stratejik bir konumda yer almasını sağlamıştır. Yaklaşık 7 kilometre uzunluğundaki sur sistemi, Hattuşa’nın en önemli yapılarından biridir. Sur duvarları, taş temeller [üzerine](/tr/detay/uzerine/llms.txt) kerpiç bloklarla inşa edilmiştir. Özellikle Yukarı Şehir’deki surlar, bazı noktalarda çift katmanlı olacak şekilde tasarlanmış ve yüksek kulelerle güçlendirilmiştir. Şehrin farklı bölgelerine yerleştirilen **Aslanlı Kapı**, **Kral Kapı** ve **Sfenksli Kapı** gibi anıtsal kapılar, hem askeri savunma işlevi görmüş hem de Hitit sanatı ve inanç sistemini yansıtan kabartmalarla süslenmiştir. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/03/13/OAApAOW9yixiHntCB7ERYYcurpqOtkO8.jpg) *Hattuşa Aslanlı Kapı (Fotoğraf: T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Kalkınma Galerisi)* Aslanlı Kapı, şehrin batısında yer alır ve iki büyük taş [aslan](/tr/detay/aslan-3/llms.txt) heykeliyle süslenmiştir. Aslan figürlerinin, Hititlerde koruyucu bir güç olarak kabul edildiği bilinmektedir. Kral Kapı, surların güneydoğu bölümünde yer almakta ve üzerinde silahlı bir [tanrı](/tr/detay/tanri-749757/llms.txt) ya da kral tasviri bulunmaktadır. Sfenksli Kapı, Yukarı Şehir’in en yüksek noktasında konumlanmış iki adet [sfenks](/tr/detay/sfenks-2/llms.txt) heykeli ile süslenmiştir. Bu kapının altında, 71 metre uzunluğunda bir [tünel](/tr/detay/tunel-749259/llms.txt) (potern) bulunmaktadır. Bu yapıların hem dini hem de savunma amaçlı kullanıldığı düşünülmektedir. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/03/13/3UvXw7fNulKSAEmdbTiPqApLDLKDaXNt.jpg) *Şehrin girişinde yer alan Sfenks Kapısı (Fotoğraf: Kültür Portalı)* Hattuşa’nın Aşağı Şehir bölgesi, daha çok dini ve ticari merkez olarak düzenlenmiştir. Burada yer alan **Büyük Tapınak**, şehrin en büyük [kutsal](/tr/detay/kutsal-2/llms.txt) yapısıdır ve Hititlerin en önemli tanrıları olan [Fırtına](/tr/detay/firtina-750022/llms.txt) Tanrısı Teşup ile Arinna’nın [Güneş](/tr/detay/gunes-3/llms.txt) Tanrıçası’na adanmıştır. Tapınağın çevresinde geniş depo alanları ve tahıl ambarları bulunur. Bu yapılar, Hititlerin tarıma dayalı ekonomik sistemini ve kentteki gıda stoklama yöntemlerini göstermesi açısından önem taşır. Yukarı Şehir, kentin idari ve dini merkezi olarak öne çıkar. Bu bölgede kraliyet sarayları, tapınaklar ve yönetim binaları yer alır. Hitit krallarının ikamet ettiği **Büyükkale Sarayı**, yönetim merkezi olarak işlev görmüştür. Sarayın geniş avluları, tören alanları ve depoları, Hititlerin gelişmiş [devlet](/tr/detay/devlet-3/llms.txt) yapısını gösterir. Sarayın duvarları taş temeller üzerine kerpiçle inşa edilmiş, bazı bölümler ise fresk ve [kabartma](/tr/detay/kabartma-4/llms.txt)larla süslenmiştir. Kadeş Barış Antlaşması ise Hattuşa Örenyeri'nde yapılan kazılarda, Büyükkale [Saray](/tr/detay/saray-2/llms.txt) Kompleksi ve Büyük Tapınak çevresinde bulunan çivi yazılı [tablet](/tr/detay/tablet-006f1/llms.txt) arşivlerinde ele geçirilmiştir. Bu tabletler, Hititlerin diplomatik yazışmalarını içeren en önemli [belgeler](/tr/detay/belgeler/llms.txt) arasında yer almaktadır. M.Ö. 1274 yılında Hitit Kralı III. Hattuşili ile Mısır Firavunu II. Ramses arasında imzalanan barış anlaşmasının Hititçe versiyonunu içermektedir. [Söz](/tr/detay/soz/llms.txt) konusu tabletler, günümüzde **İstanbul Arkeoloji Müzes**i’nde sergilenmektedir. Mısır hiyeroglif yazısıyla yazılmış versiyonu ise Kahire’deki **Karnak Tapınağı **duvarlarında yer almaktadır. Hattuşa'nın kuzeydoğusunda bulunan **Yazılıkaya Açık Hava Tapınağı**, Hititlerin dini yaşamında önemli bir yer tutar. Kayalara oyulmuş kabartmalarda Hitit panteonuna ait tanrı ve tanrıça figürleri işlenmiştir. Bu kabartmalar arasında Fırtına Tanrısı Teşup, Güneş Tanrıçası Hepat ve Büyük Kral IV. Tudhaliya gibi önemli figürler dikkat çeker. Özellikle ilkbaharda düzenlenen yeni yıl kutlamalarında kullanılan Yazılıkaya, Hitit dini törenlerinin başlıca merkezlerinden biri olmuştur. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/03/13/IQZoAtSBKFxI2MzX5C0dWRcLgq2yqnJb.jpg) *Yazılıkaya Açık Hava Tapınağı’ndaki Yeraltı Dünyası’nın 12 Hitit Tanrısı (Fotoğraf: T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Kalkınma Galerisi)* Kentteki kazı çalışmaları, Hattuşa’nın yalnızca idari ve dini bir merkez olmadığını, aynı zamanda önemli bir ticaret ve [üretim](/tr/detay/uretim-750525/llms.txt) noktası olduğunu göstermiştir. Kazılarda ele geçirilen on binlerce kil tablet, Hititlerin [hukuk](/tr/detay/hukuk-2/llms.txt), diplomasi ve ticaret sistemine dair önemli bilgiler sunmaktadır. Bu tabletlerde Kadeş Barış Antlaşması gibi tarihi metinlerin yanı [sıra](/tr/detay/sira-3/llms.txt) tarım, ekonomi ve toplumsal düzenle ilgili bilgiler yer almaktadır. ## Academic Sources and References 1. Ortakçı, Altuğ. "UNESCO DÜNYA MİRAS LİSTESİNE KABULÜNÜN 30. YILINDA BİR KENT İMGESİ OLARAK HATTUŞA: HİTİT BAŞKENTİ.” Uluslararası Bütün Yönleriyle Çorum Sempozyumu 28-30 Nisan, (2016): 373-385.Boğazkale Kaymakamlığı. İLKLER İMPARATORLUĞU’NUN BAŞKENTİ HATTUŞA. Ankara: Duman Ofset Yayınları, 2017.T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. "HATTUŞA: HİTİT BAŞKENTİ ALAN YÖNETİM PLANI ANALİZ ÇALIŞMASI.” Ortak Karadeniz Kalkınma Ajansı. Son erişim: 13 Mart 2025. https://oka.gov.tr/assets/upload/dosyalar/hattusa-ayp\_29112024\_alan-analizi.pdf Şenol, Celal. "Hattuşaş Örenyeri." Türkiye Turizm Ansiklopedisi Web Sitesi. Son erişim: 13 Mart 2025. https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/hattusas-orenyeri--8774 UNESCO. "Hattusha: the Hittite Capital." World Heritage Convertion. Son erişim: 13 Mart 2025. https://whc.unesco.org/en/list/377 Türkiye Kültür Portalı. "Hattuşa - Çorum." Türkiye Kültür Portalı Web Sitesi. Son erişim: 13 Mart 2025. https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/corum/gezilecekyer/hattusa  T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı. "Hattuşa Yazılıkaya." Kalkınma Galerisi. Son erişim: 13 Mart 2025. https://kalkinmagalerisi.org.tr/gorsel/hattusa-yazilikaya-2191 T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı. "Hattuşa Aslanlı Kapı.” Kalkınma Galerisi. Son erişim: 13 Mart 2025. https://kalkinmagalerisi.org.tr/gorsel/hattusa-aslanli-kapi-2185 T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. "HATTUŞA: HİTİT BAŞKENTİ.” Basın ve Halkla İlişkiler Müşavirliği. Son erişim: 13 Mart 2025. https://basin.ktb.gov.tr/TR-45521/hattusa-hitit-baskenti.html Turkish Museum. "Türkiye’nin UNESCO Alanları - Bin tanrılı şehir: Hattuşa.” Turkish Museum Web Sitesi. Son erişim: 13 Mart 2025. Erişim Adresi.T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. "Hattuşa (Boğazköy) - Hitit Başkenti (Çorum).” Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü. Son erişim: 13 Mart 2025. Erişim adresi. ## Citations [^1]: Boğazkale Kaymakamlığı, İLKLER İMPARATORLUĞU’NUN BAŞKENTİ HATTUŞA, Ankara: Duman Ofset Yayınları, 2017.