--- title: Harik (Yöresel Ayakkabı) slug: harik-yoresel-ayakkabi url: /detay/harik-yoresel-ayakkabi type: article language: Türkçe entity: primary: Harik (Yöresel Ayakkabı) type: article disambiguation: Harik: Geleneksel Bitlis ayakkabısı. El yapımı, doğal malzemelerle üretilen harik, ayağı serin tutar. Yok olma tehlikesiyle karşı karşıya. categories: - name: El Sanatları Ve Geleneksel Sanatlar slug: el-sanatlari-ve-geleneksel-sanatlar url: /kategori/el-sanatlari-ve-geleneksel-sanatlar - name: Genel Kültür slug: genel-kultur url: /kategori/genel-kultur tags: - harikyöreselayakkabı - bitlisharik - harik - gelenekselelsanatları - Bitlis author: Nazlı Kemerkaya created_at: 2025-02-21T11:20:47.114926+03:00 updated_at: 2025-04-17T11:51:14.127020+03:00 --- # Harik (Yöresel Ayakkabı) ## Article Content Harik, Bitlis yöresine özgü geleneksel bir ayakkabı türüdür. Geçmişi yaklaşık 600 yıl öncesine dayanan harik, tamamen el yapımıdır ve üretiminde doğal malzemeler kullanılmaktadır. Tabanı kendir ipinden, üst kısmı ise keçi kılı veya koyun yünü ipliklerden örülerek üretilmektedir. Genellikle [yaz](/tr/detay/yaz-3/llms.txt) aylarında tercih edilen harik, ayağı serin tutma özelliği ile bilinirken, aynı zamanda romatizmal hastalıklar ve [ayak](/tr/detay/ayak-4/llms.txt) mantarına iyi geldiği söylenmektedir.[^1]  Günümüzde, geleneksel [üretim](/tr/detay/uretim-750525/llms.txt) tekniklerinin [modern](/tr/detay/modern-2/llms.txt) ayakkabı üretimi ile [rekabet](/tr/detay/rekabet-2/llms.txt) edememesi nedeniyle harik yapımı [yok](/tr/detay/yok-749611/llms.txt) olma tehlikesiyle karşı karşıyadır. Bitlis’te bu [sanat](/tr/detay/sanat/llms.txt) dalını sürdüren usta sayısı oldukça azalmıştır. ### **Tarihçe** Geleneksel el sanatları arasında [yer](/tr/detay/yer-2/llms.txt) alan harik, Hizan ve Mutki ilçelerinde [yaygın](/tr/detay/yaygin-748456/llms.txt) olarak kullanılmıştır. Hammaddesi keçi kılı, koyun yünü ve kendir ipi olan bu ayakkabı, [Anadolu](/tr/detay/anadolu-4/llms.txt)’da yaygın olarak kullanılan geleneksel ayakkabı türlerinden biri olarak kabul edilir. Harik’in kökeni [tam](/tr/detay/tam/llms.txt) olarak belirlenememekle [birlikte](/tr/detay/birlikte/llms.txt), Anadolu’da Hititler döneminden itibaren üretilen ayakkabı çeşitleriyle benzerlik taşıdığı öne sürülmüştür. Hititler döneminde kullanılan sandal tipi ayakkabıların, Bitlis hariğinin taban yapısıyla benzerlik gösterdiği belirtilmektedir. Osmanlı dönemine ait belgelerde ise harik benzeri ayakkabıların "çarık" ve "[mest](/tr/detay/mest-2/llms.txt)" [gibi](/tr/detay/gibi-749510/llms.txt) farklı isimlerle anıldığı görülmektedir. Bitlis’te harik üretimi, babadan oğula aktarılan bir el sanatı olarak devam etmiştir ancak günümüzde [sadece](/tr/detay/sadece-e8b50/llms.txt) birkaç usta tarafından yapılmaktadır. Bununla birlikte, sanayileşme, makine üretimi ve modern ayakkabıların yaygınlaşması nedeniyle harik yapımı yok olma tehlikesiyle karşı karşıyadır. Bitlis İl [Kültür](/tr/detay/kultur-2/llms.txt) ve Turizm Müdürlüğü’nün girişimleriyle geleneksel harik yapımını yaşatmaya yönelik kurslar düzenlenmiş ve el sanatının sürdürülebilirliği için çalışmalar yapılmıştır. Günümüzde Bitlis’te harik üretimini devam ettiren son ustalardan biri [Haydar](/tr/detay/haydar-2/llms.txt) Yılmaz olup, bu sanatın unutulmaması için [çaba](/tr/detay/caba/llms.txt) göstermektedir.[^2]  ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/02/21/GLlF7i3cSTjGHZBpyg2SSkkxI6qk9Naa.jpeg) *Harik ustası (Fotoğraf: Şener Toktaş, Anadolu Ajansı)* ### **Harika Yapım Süreci** Harik yapımı, Bitlis'te geleneksel ayakkabıcılık sanatı içinde özel bir yere sahiptir. Üretim süreci oldukça [zahmetli](/tr/detay/zahmetli-e8a6e/llms.txt) olup, bir çift harikin tamamlanması 4-5 [gün](/tr/detay/gun-4/llms.txt) sürebilmektedir. Yapımı aşamalı bir süreci kapsar. İlk olarak hammadde hazırlığı yapılır. Harik yapımında kullanılan temel malzemeler; kendir ipliği, keçi kılı veya koyun yünü ipliktir. Öncelikle kendir, ekler halinde ayrılarak yabancı maddelerden temizlenir ve iplik hâline getirilmek üzere el makinesi (kirman benzeri bir alet) ile eğrilir. İpliğin [sağlam](/tr/detay/saglam-748210/llms.txt) olması için belli bir kalınlıkta ve düzenli bir şekilde bükülmesi sağlanır.[^3]  İkinci olarak ayakkabının tabanı hazırlanır. Tabanın oluşturulması için tahta kalıplar kullanılır. Ayak tabanı şeklindeki tahta kalıp, sıcak [su](/tr/detay/su-4/llms.txt) dolu bir leğene konur. Keçi kılı ve kendir iplikleri sıcak su ve sabun ile ovularak keçeleştirilir. Daha sonra bu malzeme kalıp içine yerleştirilerek şekillendirilir ve kurumaya bırakılır. [^4]  Kurutulan taban, [astar](/tr/detay/astar-3/llms.txt) bezi ile kaplanarak sağlamlaştırılır. Ardından çuvaldız kullanılarak iç ve dış dikişler yapılır. İç dikiş, tabanın ortasından başlayarak sıkı bir şekilde yapılırken, yan dikişler çapraz ve düz dikiş teknikleri ile tamamlanır. Bu aşamada her bir çift harik için yaklaşık 2500-3000 dikiş atılmaktadır.[^5]  Harikin üst kısmı, keçi kılı veya koyun yünü iplikleri ile [çorap](/tr/detay/corap-752285/llms.txt) tarzında beş şiş tekniği kullanılarak örülür. Mutki hariği keçi kılından, Hizan hariği ise koyun yününden yapılmaktadır. Üst örgü tamamlandıktan sonra, öncelikle [pamuk](/tr/detay/pamuk-2/llms.txt) iplik ile geçici bir dikiş atılarak tabana tutturulur ve daha sonra sağlamlaştırıcı dikişler atılarak kalıcı hale getirilir. Harikin [burun](/tr/detay/burun-d9b40/llms.txt) ve yan kısımlarına yöresel desenler işlenebilir. Süsleme genellikle kahverengi, bordo veya [koyu](/tr/detay/koyu/llms.txt) [yeşil](/tr/detay/yesil-f37b9/llms.txt) yün iplikler ile yapılmaktadır. Bağcıklar ise iplerin [saç](/tr/detay/sac-3/llms.txt) örgüsü veya çift örgü teknikleriyle örülmesiyle hazırlanır ve harikin topuk kısmına dikilir. Tamamlanan harikler, iç kısımları astar bezi veya kendirle doldurularak kalıplanır ve üç gün boyunca kurutulur. Bu aşamada kendir ve keçi kılı su ile temas ettiğinde şiştiği için harik, en uygun formunu alacak şekilde şekillendirilir ve kullanıma hazır [hâle](/tr/detay/hale-3/llms.txt) getirilir.[^6]  ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/02/21/DQWXJU8nFlgQ0FJU1spjfVVpPr2yifgx.jpeg) *Harik (Fotoğraf: Şener Toktaş, Anadolu Ajansı)* ## Academic Sources and References 1. Araştırma KaynaklarıSökmen, Sultan, ve Zeynep Balkanal. “BİTLİS’TE GELENEKSEL AYAKKABICILIK: ‘HARİK’ Ve SON USTA HAYDAR YILMAZ”. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 20, sy. 1 (Haziran 2018): 383-400. https://doi.org/10.26468/trakyasobed.402982.T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. "Harik (Yöresel Ayakkabı) - Bitlis." 2022. Son erişim: 21 Şubat 2025. https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/bitlis/nealinir/harik-yoresel-ayakkabi  Anadolu Ajansı. "Kaybolmaya Yüz Tutan Harik Sanatını Yaşatmaya Çalışıyor." 2022. Son erişim: 21 Şubat 2025. https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/kaybolmaya-yuz-tutan-harik-sanatini-yasatmaya-calisiyor/2578521 T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. "Bitlis El Sanatları." Bitlis İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü. Son erişim: 21 Şubat 2025. https://bitlis.ktb.gov.tr/TR-56213/el-sanatlari.html Görsel KaynaklarıŞener, Toktaş (3 Mayıs 2022). Kaybolmaya yüz tutan harik sanatını yaşatmaya çalışıyor [JPG]. Anadolu Ajansı. Erişim adresi: https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/kaybolmaya-yuz-tutan-harik-sanatini-yasatmaya-calisiyor/2578521 Şener, Toktaş (19 Aralık 2022). Bitlis'teki son harik ustası, mesleğini 25 yıldır yaşatmaya çalışıyor[JPG]. Anadolu Ajansı. Erişim adresi: https://www.aa.com.tr/tr/yasam/bitlisteki-son-harik-ustasi-meslegini-25-yildir-yasatmaya-calisiyor/2767322 ## Citations [^1]: Sultan Sökmen ve Zeynep Balkanal, "Bitlis’te Geleneksel Ayakkabıcılık: 'Harik' ve Son Usta," Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 20, no. 1 (2018): 389. [^2]: Anadolu Ajansı, "Kaybolmaya Yüz Tutan Harik Sanatını Yaşatmaya Çalışıyor," 2022, https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/kaybolmaya-yuz-tutan-harik-sanatini-yasatmaya-calisiyor/2578521 [^3]: Sultan Sökmen ve Zeynep Balkanal, "Bitlis’te Geleneksel Ayakkabıcılık: 'Harik' ve Son Usta," Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 20, no. 1 (2018): 390. [^4]: A.e., 391. [^5]: A.e., 392. [^6]: A.e., 396.