--- title: Fâtıma el-Fihri slug: fatima-el-fihri-2 url: /detay/fatima-el-fihri-2 type: biography language: Türkçe entity: primary: Fâtıma el-Fihri type: biography disambiguation: Fâtıma el-Fihri: Dünyanın en eski üniversitesi Karaviyyîn'i kuran, öncü Müslüman kadın. categories: - name: Genel Kültür slug: genel-kultur url: /kategori/genel-kultur - name: Eğitim Bilimleri slug: egitim-bilimleri url: /kategori/egitim-bilimleri tags: - KaraviyyinÜniversitesi - FâtımaEl-Fihri author: Nurten Yalçın created_at: 2024-12-27T12:22:50.914769+03:00 updated_at: 2025-11-05T16:10:42.148509+03:00 image: https://cdn.t3pedia.org/media/uploads/2025/11/05/U8iIofYZJGE6QUlEQ8JSrJy2eyXa1i2x.webp --- # Fâtıma el-Fihri > Fâtıma el-Fihri, 9. yüzyılda Karaviyyîn Üniversitesi'ni kurmuştur. Üniversite, sonraki yüzyıllarda hem dinî hem de bilimsel çalışmaların yürütüldüğü bir merkez hâline gelmiştir. ## KURE Information Cards ![task_01k99m8xw0eassy26t46fa4syd-1762333677_img_1.webp](https://cdn.t3pedia.org/media/uploads/2025/11/05/2i6iOvNhhCaUoKDNcR5FyWzvg3z8qgoy.webp) *Fâtıma El-Fihri (Yapay Zekâ ile Oluşturulmuştur)* | Field | Value | |-------|-------| | Ölüm(Metin) | Yaklaşık 880, Fes (Fas) | | Köken(ler) | Kureyş Kabilesi | | Dönem(ler) | 9. yüzyıl | | Doğum(Metin) | Yaklaşık 800, Kayrevan (Tunus) | | Lakap(lar) | Ümmü’l-Benîn (“Oğulların Annesi”) | | Öne Çıkan Eseri | 859 yılında Fes’te kurduğu Karaviyyîn Camii ve Üniversitesi, UNESCO tarafından dünyanın en eski faal üniversitesi kabul edilmektedir. | | Ailesi | Babası Muhammed el-Fihrî, Kız Kardeşi Meryem el-Fihrî | ## Article Content [Fâtıma el-Fihrî](/tr/detay/fatima-al-fihri-564cf/llms.txt), 9. yüzyılda [Fas](/tr/detay/fas-2/llms.txt)’ın Fes şehrinde dünyanın kesintisiz olarak faaliyet gösteren en eski üniversitesi olan Karaviyyîn Üniversitesi’ni kuran Müslüman bilgin, hayırsever ve eğitim öncüsüdür. “Oğulların annesi” anlamına gelen *Ümmü’l-Benîn* lakabıyla da anılan el-Fihrî, [İslam](/tr/detay/islam-2/llms.txt) dünyasında kadınların eğitim ve bilim alanındaki varlığını sembolize eden en önemli figürlerden biridir. ### **Hayatı ve Kökeni** Fâtıma el-Fihrî, yaklaşık 800 yılında, günümüzde [Tunus](/tr/detay/tunus-2/llms.txt) sınırlarında bulunan [Kayrevan](/tr/detay/kayrevan-4/llms.txt) şehrinde doğmuştur. Kureyş kabilesine mensup bir aileye ait olan el-Fihrî’nin babası Muhammed el-Fihrî el-Kayrevânî, dönemin tanınmış tüccarlarından ve fıkıh âlimlerindendi. Fâtıma çocukluk yıllarını Kayrevan’da geçirdikten sonra, Şiî baskılar nedeniyle babasının göç kararı alması üzerine ailesiyle birlikte Fas’ın Fes kentine taşındı. Fes, İdrîsîler döneminde kültür, ticaret ve dinî hayatın merkezi hâline gelmişti. Fâtıma ve kız kardeşi Meryem, burada dönemin seçkin bilginleriyle temas etme fırsatı buldu. Her iki kız kardeş de iyi bir İslami eğitim aldı; fıkıh, hadis, matematik ve dilbilgisi gibi alanlarda kendilerini geliştirdiler. Fâtıma, dindarlığı, bilgeliği ve cömertliğiyle tanındı. Kaynaklarda, iki oğlu bulunduğu ve bu nedenle *Ümmü’l-Benîn* lakabını aldığı belirtilmektedir. ### **Karaviyyîn Camii ve Üniversitesinin Kuruluşu** Fâtıma el-Fihrî’nin yaşamındaki en önemli dönüm noktası, 859 yılında [Karaviyyîn Camii](/tr/detay/karaviyyin-camii/llms.txt)’ni ve ona bağlı medreseyi kurmasıdır. Babasının ölümünden sonra kendisine ve kız kardeşi Meryem’e büyük bir miras kalmıştır. Meryem, bu mirasın bir kısmını Fes’te Endülüs Camii’ni yaptırmak için kullanmış, Fâtıma ise tüm servetini Karaviyyîn Camii’nin inşasına adamıştır. İnşa süreci iki yıl sürmüştür. Fâtıma’nın bizzat yapımı denetlediği, hatta inşaat süresince oruç tuttuğu aktarılır. Camiye, doğduğu yerin onuruna “Kayrevan halkına ait olan” anlamına gelen *Karaviyyîn* adını vermiştir. Karaviyyîn Camii, zamanla yalnızca bir ibadethane değil, aynı zamanda bir eğitim merkezi hâline geldi. Dönemin uleması tarafından “ilim ocağı” olarak tanımlanan bu yapı, kısa sürede bir [medreseye](/tr/detay/medrese/llms.txt) ve ardından [dünyanın ilk üniversitesi](/tr/detay/universite-2/llms.txt) olarak kabul edilen bir kuruma dönüştü. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/11/05/QP1nWhGPtk3PqqaNM34wigd36dcLMYu0.jpg) *Karaviyyîn Camii Avlusu (TDV İslâm Ansiklopedisi)* ### **Eğitim ve Bilim Merkezi Olarak Karaviyyîn** Karaviyyîn, kuruluşundan itibaren İslam dünyasının batıdaki en önemli ilim merkezlerinden biri olmuştur. Burada Kur’an tefsiri, fıkıh, tıp, matematik, astronomi, coğrafya, [felsefe](/tr/detay/felsefe-2/llms.txt) ve dilbilgisi gibi çok sayıda ders verilmiştir. Medresede düzenlenen “hâlaka” adı verilen eğitim halkaları, öğrencilerin öğretmenlerinin etrafında yarım daire şeklinde oturarak ders dinlemelerine dayanıyordu. Kadınlar da bu halkalara katılabiliyor, özel revaklardan dersleri izleyebiliyorlardı. Fâtıma el-Fihrî’nin kendi kurumunda matematik ve hukuk eğitimi aldığı da rivayet edilir. Karaviyyîn’de eğitim görenler arasında İbn Haldun, İbn Rüşd, İbn Arabi, [El-İdrisî](/tr/detay/idrisi-muhammed-b-abdulaziz/llms.txt), El-Bitrujî ve Maimonides gibi büyük âlimler yer almıştır. [Avrupa](/tr/detay/avrupa-2/llms.txt)’da eğitim gören Papa II. Silvester (Gerbert d’Auvergne) de burada aldığı eğitimin ardından sıfır ve Arap rakamlarını Batı’ya tanıtmıştır. ### **Mimari Özellikler ve Kütüphane** Karaviyyîn Camii, mihrap duvarına paralel on yatay nef ve bunları kesen bir dikey neften oluşan özgün planıyla İslam mimarisinin batıdaki en dikkat çekici örneklerinden biridir. Caminin minaresi 955 yılında tamamlanmış olup, Afrika’daki en eski İslam eserlerinden biri kabul edilir. Külliyenin en önemli birimlerinden biri de [Karaviyyîn Kütüphanesi](/tr/detay/kutuphane-2/llms.txt)’dir. 14. yüzyılda [Merînî](/tr/detay/meriniler-2/llms.txt) Sultanı Ebû İnân el-Merînî tarafından kurulan bu kütüphanede 4000’den fazla el yazması bulunmaktadır. Koleksiyonun içinde [İmam Malik](/tr/detay/imam-gazali-dd9b8/llms.txt)’in *el-Muvatta*’sı, İbn Haldun’un *Mukaddime*’si ve İbn İshak’ın *Sîretü’n-Nebeviyye*’si gibi nadide eserler yer alır. 2012 yılında Faslı mimar Aziza Chaouni tarafından restore edilen kütüphane, günümüzde dünyanın en eski kütüphanelerinden biri olarak faaliyetini sürdürmektedir. ### **Endülüs Camii ve Meryem el-Fihrî** Fâtıma’nın kız kardeşi Meryem el-Fihrî de aynı dönemde, Fes’in Endülüs mahallesinde Endülüs Camii’ni inşa ettirmiştir. Bu cami, tıpkı Karaviyyîn gibi dönemin ilim ve ibadet merkezlerinden biri hâline gelmiştir. Meryem ve Fâtıma’nın inşa ettirdiği bu iki yapı, Fas’ın kültürel tarihinde “kız kardeşlerin hatırası” olarak anılmakta ve ilimle hayırseverliğin sembolü kabul edilmektedir. ### **Mirası ve Etkisi** Karaviyyîn Üniversitesi, UNESCO ve Guinness Dünya Rekorları tarafından “dünyanın en eski, kesintisiz faaliyet gösteren üniversitesi” olarak tanınmıştır. Kurum, 1963 yılında Fas Millî Eğitim Bakanlığı’na bağlanarak devlet üniversitesi statüsü kazanmış, 2015’te çıkarılan kraliyet kararnamesiyle mali ve akademik özerkliğe kavuşmuştur. Fâtıma el-Fihrî’nin adı günümüzde de yaşatılmaktadır. Avrupa ve Kuzey Afrika üniversiteleri arasında iş birliğini hedefleyen “Erasmus Mundus Al-Fihri” programı onun mirasına atfen oluşturulmuştur. ## Academic Sources and References 1. Abdülhâdî et-Tâzî. “Karaviyyîn Camii.” TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 5 Kasım 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/karaviyyin-camii#1Ahmed, Sikeena Karmali. “Fâtıma el-Fihrî ve Karaviyyin Üniversitesi.” Çeviren Şüheda Bulut. World History Encyclopedia. Son güncelleme 7 Mart 2025. https://www.worldhistory.org/trans/tr/2-2662/fatima-el-fihri-ve-karaviyyin-universitesi/Anadolu Ajansı. “Ezber Bozan Kadın: İlk Üniversitenin Kurucusu Fatma el-Fihri.” AA. Erişim 5 Kasım 2025. https://www.aa.com.tr/tr/dunya-kadinlar-gunu/ezber-bozan-kadin-ilk-universitenin-kurucusu-fatma-el-fihri/1083321Beksaç, Engin. “Karaviyyîn Camii.” TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 5 Kasım 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/karaviyyin-camii#2-mimariFrias, Sónia. “Fatima al-Fihri: Um Retrato Possível da Fundadora da Universidade Qarawiyyin em Fez.” Faces de Eva. Estudos sobre a Mulher 32 (2014): 177–182. ISSN 0874-6885. https://scielo.pt/scielo.php?script=sci\_arttext&pid=S0874-68852014000200016GZT. “‘Kız Kardeşlerin Hatırası: Endülüs Camii.’” GZT Mecra. Erişim 5 Kasım 2025. https://www.gzt.com/mecra/kiz-kardeslerin-hatirasi-endulus-camii-3769985Özer, Leyla. “Mirastan Milada Bir İnsanlık Örneği: Fâtıma El Fihrî = An Example of Humanity from Heritage to the Birth of Christ: Fâtıma el Fihrî.” Ahmet Yesevi Dergisi 1, no. 2 (2023): 105–112. https://isamveri.org/pdfdrg/G01872/2023\_2/2023\_2\_OZER.pdf