--- title: Endonezya slug: endonezya-66418 url: /detay/endonezya-66418 type: article language: Türkçe entity: primary: Endonezya type: article categories: - name: Coğrafya slug: cografya-2 url: /kategori/cografya-2 tags: - Asya Kıtası - ülke - Endonezya author: Emine Nur ERDEM created_at: 2026-04-10T18:10:38.876226+03:00 updated_at: 2026-05-23T13:57:32.659140+03:00 image: https://cdn.t3pedia.org/media/uploads/2026/05/23/h8vDnAG3X10I44Itm1gA6TrlzoU8RbQv.jpg --- # Endonezya ## KURE Information Cards ![Ekran görüntüsü 2026-04-22 144523.png](https://cdn.t3pedia.org/media/uploads/2026/04/24/99dhi9iU4lQ0E8Kj0zzxUhv4wdnqJW4F.png) *Endonezya Cumhuriyeti* | Field | Value | |-------|-------| | Yüz Ölçümü(Metin) | 1.904.569 km² | | Yönetim Biçimi(leri) | Üniter Başkanlık Sistemiyle Yönetilen Cumhuriyet | | Resmi Adı(ları) | Endonezya Cumhuriyeti / Republik Indonesia | | Resmî Dil(ler) | Bahasa Indonesia | | Başkent(ler) | Cakarta Nusantara (2028-hedefleniyor) | | Dini Yapısı | Müslüman: %87.09, Protestan: %7.38, Katolik: %3.07, Hindu: %1.67, Budist: %0.71, Konfüçyüsçü: %0.03 | | Etnik Gruplar | Cavalılar: %40.06 ,Sundalılar: %15.51 ,Malaylar: %3.70, Bataklar: %3.58, Maduralılar: %3.03 | | Kişi Başına GSYİH (Nominal) | 4.960.3 ABD doları | | GSYİH (Nominal) | Yaklaşık 1.4 trilyon ABD doları | | Toplam Nüfus | Yaklaşık 284.44 milyon | | Millî Gün | 17 Ağustos — Bağımsızlık Günü / Hari Kemerdekaan | | Yaygın Diller | Bahasa Indonesia Cava dili Sunda dili Diğer yerel diller | | Devlet Başkanı | Prabowo Subianto (2024 – Günümüz) | | Bağımsızlık Tarihi | 17 Ağustos 1945 | | İnternet Alan Kodu | .id | | Telefon Kodu | +62 | | İklim(ler) | Tropikal kıyı iklimi Muson etkili yağış rejimi,Nemli ve sıcak iklim | ## Article Content ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2026/04/22/PGDvQ1hgzWTEPReRliOY1OcsltCKtwSg.jpg) *Cakarta Şehir Görünümü (Pixabay)* **Endonezya **(resmi adıyla** Endonezya Cumhuriyeti**), [Güneydoğu Asya](/tr/detay/guneydogu-asya-uluslar-birligi/llms.txt) ile Avustralya kıtası arasında, Hint Okyanusu ile Pasifik Okyanusu'nun kesişim bölgesinde yer alan, 17.500'ü aşkın adadan oluşan dünyanın en büyük takımada devletidir. Yüzölçümü 1.904.569 km², nüfusu 2025 yılı ortası itibarıyla yaklaşık 284.44 milyon olan ülke, [Hindistan](/tr/detay/hindistan-2/llms.txt), Çin ve ABD'nin ardından dünyanın dördüncü en kalabalık ülkesi ve mutlak rakam olarak en büyük [Müslüman](/tr/detay/islam-2/llms.txt) nüfuslu devletidir. Yönetim biçimi başkanlık sistemine dayalı üniter cumhuriyet olup devlet başkanı, **20 Ekim 2024**'te göreve başlayan **Prabowo Subianto**'dur. [^1][Cumhurbaşkanı Prabowo Subianto](/tr/detay/endonezya-cumhurbaskani-prabowo-subiantonun-turkiy/llms.txt)'nun imzaladığı 79/2025 sayılı Cumhurbaşkanlığı Düzenlemesi uyarınca Nusantara'nın 2028'e kadar ülkenin siyasi başkenti hâline getirilmesi hedeflenmektedir; bu geçiş sürecinde [Cakarta](/tr/detay/cakarta-2/llms.txt) yasal başkent olmayı ve yönetim organlarına ev sahipliği yapmayı sürdürmektedir.[^2] Resmî dil **Bahasa Indonesia**, para birimi **Rupiah (IDR)**, ideolojik temeli ise beş ilkeden oluşan **Pancasila** doktrinidir; ulusal motto, "çeşitlilik içinde birlik" anlamına gelen **Bhinneka Tunggal Ika**'dır.[^3] Ülke [ASEAN](/tr/detay/asean-anlasmalari-1967-4ecb8/llms.txt)'ın kurucu üyesi, G-20 ve [BRICS](/tr/detay/brics-5e6ff/llms.txt) üyesidir. 2024'te Güneydoğu [Asya](/tr/detay/asya-2/llms.txt)’nın en büyük ekonomisi ve yaklaşık 1,4 trilyon dolarlık GSYİH ile dünyanın ilk 20 ekonomisinden biridir.[^4] ### Devlet sembolleri #### Bayrak Endonezya bayrağı, “Sang Merah Putih” adıyla anılır. Bayrak, dikdörtgen biçiminde olup genişliği uzunluğunun üçte ikisi oranındadır. Üst bölümü kırmızı, alt bölümü beyaz renktedir ve iki renkli bölüm eşit ölçüdedir.[^5] Bağımsızlık ilan bayrağının ilk nüshası, **Fatmawati** tarafından Japon Propaganda Hattı lideri **Hitoshi Shimizu**'nun genç Chairul Basri aracılığıyla temin ettiği **pamuklu kumaştan** hazırlanmıştır. Fatmawati, 1944 yılı Ekim ayında eline geçen kırmızı ve beyaz renkli bu iki blok kumaşı bir **el dikiş makinesi** (*mesin jahit tangan*) kullanarak birleştirmiştir. Bayrak, 17 Ağustos 1945 Cuma sabahı Sukarno’nun **Pegangsaan Timur 56, Cakarta** adresindeki evinde Bağımsızlık Bildirisi'nin okunmasının ardından ilk kez göndere çekilmiştir. "Bendera Pusaka" adıyla anılan bu orijinal nüsha, zamanla oluşan yıpranmalar nedeniyle 1969 yılından itibaren törenlerde yerini duplikalarına bırakmıştır. Günümüzde, kurşun geçirmez cam vitrinlerde özel iklimlendirme şartları altında korunmak üzere **Ulusal Anıt'a (Monas)** nakledilmiştir.[^6] [YouTube Video](https://www.youtube.com/watch?v=KWlSgtyUpsw) *Endonezya Milli Marşı (Ian Berwick)* #### Millî Marş Endonezya’nın millî marşın“Indonesia Raya”dır. Marş, **Wage Rudolf Supratman** tarafından bestelenmiş ve ilk kez **28 Ekim 1928’de**, **İkinci Gençlik Kongresi** sırasında **Jakarta’daki Kramat 106 binasında** kamuya açık biçimde seslendirilmiştir. Başlangıçta **“Indonesia”** adını taşıyan eser, **Kasım 1928’de** yayımlanırken başlığına “Raya” kelimesinin eklenmesiyle “Indonesia Raya” adını almıştır. Sömürge yönetimi döneminde marşın kamuya açık biçimde söylenmesi yasaklanmış; daha sonra belirli koşullarla kapalı alanlarda söylenmesine izin verilmiştir. **1958 tarihli hükümet düzenlemesiyle** “Indonesia Raya”nın Endonezya Cumhuriyeti’nin millî marşı olduğu kabul edilmiş; marşın kullanım biçimi, sözleri, ritmi ve icrasına ilişkin esaslar belirlenmiştir.[^7] #### Devlet Arması Devlet arması, Hindu mitolojisindeki Tanrı Vişnu'nun bineği **Garuda**'dır. Arma, Batı Kalimantan Pontianak Sultanı **Sultan Hamid II** (Syarif Abdul Hamid Alkadrie) koordinasyonunda tasarlanmış ve **11 Şubat 1950**'de RIS Kabine toplantısında resmen kabul edilmiştir.[^8] [Garuda](/tr/detay/garuda-2/llms.txt) Pancasila devlet arması, göğsünde devletin beş kuruluş ilkesini simgeleyen kalp biçimli bir kalkan taşır; bu kalkanın merkezindeki **yıldız** tek Tanrı inancını, **zincir** insancıllığı, **banyan ağacı** ulusal birliği, **manda başı** halk egemenliğini, **pirinç ve pamuk başakları** ise sosyal adaleti temsil eder. Armadaki tüy sayıları bağımsızlık tarihi olan 17 Ağustos 1945'i sembolize edecek şekilde tasarlanmıştır: Kanatların her birinde **17**, kuyrukta **8**, kuyruk kökünde **19** ve boyun kısmında **45** tüy bulunur. Pençeleriyle kavradığı şeritte ise Eski Cava dilinde "Çoklukta Birlik" anlamına gelen **"Bhinneka Tunggal Ika"** sloganı yer almaktadır.[^9] ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2026/04/22/TPOikOFi8iJYdPB3hdshyMr58gcBJiNd.png) *Endonezya Takımadalarını Gösteren Tarihî Harita (Picryl)* ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2026/04/22/0CM8zsJ3vrh7qYX7rgktarmYKs7r4mat.png) *Borobudur Tapınak Alanı, Orta Cava, Endonezya (Pxhere)* ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2026/04/22/dgDDhj4mUXAX2HUSg4Q9sxoA5MmS3jle.jpg) *Prambanan’daki Vişnu Tapınağı, Orta Cava, Endonezya (Worldhistory)* ### Tarih #### Antik Dönem Cava’daki Sangiran ve çevresindeki bulgular, Homo erectus’un bölgede en az 1,5 milyon yıl öncesine uzanan varlığını göstermektedir.[^10] Modern insanın bölgedeki varlığına ve kültürel dönüşümüne işaret eden Neolitik göç dalgaları ise pirinç tarımı ve hayvancılık gibi becerileri beraberinde getirmiş; bu göç süreci yaklaşık **M.Ö. 1000** yılı dolaylarında tamamlanmıştır.[^11] M.S. 7–11. yüzyıllar arasında gelişen **Sriwijaya**, Sumatra, Cava, Malay Yarımadası ve Güney Tayland’a kadar uzanan bir etki alanına sahip Hindu-Budist bir krallıktı.[^12] Malaka Boğazı’ndaki ticaret gücünü elinde bulunduran Sriwijaya, Hindistan ile Çin arasındaki deniz ticareti güzergâhında önemli bir konuma sahipti. Krallıkta Budizm gelişmiş; bu durum Budist dinî uygulamalarla ilişkili arkeolojik buluntularla desteklenmiştir. Sriwijaya’nın tarihine ilişkin yazılı kaynaklar arasında Tang ve Song hanedanlarına ait Çin kayıtları ile I-Tsing ve Chao Ju Kua gibi seyyahların notları yer almaktadır. Srivijaya, 1025'te Güney Hindistan Chola İmparatorluğu'nun Palembang'a düzenlediği deniz seferiyle sarsılmış, 13. yüzyıl sonlarında tarihe karışmıştır.[^13] Aynı dönemde Orta Cava'da **Sailendra hanedanı** Budist [Borobudur tapınağını](/tr/detay/borobudur-tapinagi-60cbb/llms.txt), **Hindu Mataram hanedanı** ise [Prambanan tapınağını](/tr/detay/prambanan-tapinak-kompleksi-f9de9/llms.txt) inşa etmiştir.[^14] #### Orta Çağ Majapahit İmparatorluğu (1293-yak. 1527), Kertarājasa Jayawardhana tarafından 13. yüzyılın sonunda Cava'da kurulmuş; Hayam Wuruk (1350-1389) döneminde başvezir Gajah Mada’nın idaresindeki askeri seferler sonucunda geniş bir etki alanına sahip Hindu-Budist bir thalassokrasisine dönüşmüştür. 1365 tarihli *Nagarakṛtāgama*’da tasvir edilen bu güç, [Sumatra](/tr/detay/sumatra/llms.txt)'dan Malaya yarımadasına kadar uzanan bir vassal devletler ağını kontrol etmiştir.[^15] Majapahit İmparatorluğu, modern Endonezya milliyetçiliği bağlamında sömürge öncesi siyasal birlik tartışmalarında sıkça anılan tarihsel yapılardan biridir. 15. yüzyıldan itibaren zayıflamaya başlamıştır. Hindu-Budist aristokrasinin ve dini geleneğin bir kısmının [Bali](/tr/detay/endonezya-95e63/llms.txt)'ye sığındığı bu süreç, 1527 yılında yükselen İslami güçlerin (özellikle [Demak](/tr/detay/demak/llms.txt) Sultanlığı) etkisiyle merkezi otoritenin tamamen çökmesiyle son bulmuştur.[^16] İslamlaşma sürecine ilişkin en eski yazılı belge, Doğu Cava Gresik-Leran'da bulunan Fâtıma bint Meymûn adına **475/1082 tarihli mezar taşı**dır. 1292'de Kuzey Sumatra Perlak'a uğrayan Marco Polo halkının Müslüman olduğunu bildirmiş; Pasai-Samudra Sultanı **el-Melikü's-Sâlih**'in 696/1296-97 tarihli mezar taşı bu süreci teyit etmiştir.[^17] Endonezya’da İslam, VII-XVI. yüzyıllar arasında Arap, Fars ve Hintli Müslüman tüccarların etkin olduğu deniz ticareti güzergâhları üzerinden yayılmış; bu süreçte Güney Hindistan, Seylan, Arap-Fars çevresi ve Hadramut-Yemen bağlantıları etkili olmuştur. XIII. yüzyılda ise özellikle Sumatra’nın kuzeyinde, Açe’nin doğu kıyısında kurulan Samudra Pasai Krallığı ile İslam siyasi bakımdan daha görünür hâle gelmiştir.[^18] [Aceh](/tr/detay/ace-3/llms.txt), Demak, Banten, Mataram İslam, Ternate ve Tidore gibi sultanlıklar 16. yüzyıldan itibaren siyasi hâkimiyeti ellerine geçirmiştir.[^19] ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2026/05/13/YeBsPKdrljK6DvC5KMAqByWD2XPDeOPF.jpg) *Hollanda Doğu Hindistan Şirketi'nin (VOC) Güneydoğu Asya Ticaret Bölgelerini Gösteren 17. Yüzyıl Sonu Haritası (World History)* #### Erken Modern Dönem [Hollandalılar](/tr/detay/hollanda-2/llms.txt), Portekizlilerin 1511’de Malakka’yı fethederek kurduğu baharat tekelini kırmak amacıyla 20 Mart 1602’de Birleşik Eyaletler Genel Kurulu tarafından verilen 21 yıllık tekel imtiyazıyla **Vereenigde Oost-Indische Compagnie (VOC)**'yi kurmuşlardır. Toplamda 6,4 milyon gulden olan başlangıç sermayesi, tarihin ilk halka açık hisse ihracı (IPO) yoluyla finanse edilmiş ve bu yapı [VOC](/tr/detay/hollanda-dogu-hindistan-sirketi-2/llms.txt)'yi tarihin ilk modern anonim şirketi kılmıştır. Şirket, ticari hedeflerinin ötesinde Hollanda devleti tarafından devredilen **egemenlik yetkileriyle** donatılmış; bu kapsamda kendi adına antlaşma imzalama, kale inşa etme, para basma, ordu kurma, savaş yürütme ve sömürge bölgelerine vali atama haklarını kullanarak faaliyet göstermiştir.[^20] Jan Pieterszoon Coen, 30 Mayıs 1619’da Jayakarta’ya saldırarak kenti yerle bir etmiş; Jayakarta’nın kalıntıları üzerinde yükselen Batavia, VOC’nin geniş ticaret imparatorluğunun merkezi hâline gelmiştir. VOC, Maluku’da baharat tekeli kurmak amacıyla 1620’lerde [Banda](/tr/detay/banda-adalari/llms.txt) halkını sürmüş, kovmuş veya katletmiş; bölgeye köle emeği kullanan Hollandalı yerleşimciler yerleştirmeye çalışmıştır. Bu tekel düzeni, pala üretiminin Banda ile sınırlandırılması, başka bölgelerdeki baharat bitkilerinin imha edilmesi ve hongi seferleriyle yabani cengkeh ağaçlarının yok edilmesi gibi uygulamalarla sürdürülmüştür.[^21] XVIII. yüzyılın sonlarında VOC’nin Endonezya’daki konumu zayıflamış; şirketin dış bölgelerdeki bazı merkezleri sembolik varlıklara dönüşmüş, Ambon’daki karanfil tekeli çözülmeye başlamış ve VOC mali açıdan gerilemiştir. Şirket, savaşlar nedeniyle yıpranmış; yolsuzluk, verimsizlik ve mali kriz ortamında eski gücünü kaybetmiştir. 1795’te Hollanda hükümdarı V. Willem’in Napolyon ordularından kaçarak denizaşırı Hollanda yöneticilerine bölgeleri İngilizlere devretme talimatı vermesinin ardından İngilizler Ambon ve Banda’yı 1796’da ele geçirmiştir. Cava’da ise Napolyon yönetimi tarafından görevlendirilen Herman Willem Daendels’in ardından İngiliz donanması 1811’de Batavia’ya ulaşmış; Batavia’nın düşmesi ve Janssens’in teslim olmasıyla Cava İngiliz yönetimine geçmiştir. Thomas Stamford Raffles, 1811–1816 yılları arasında Cava’da “Lieutenant-Governor” olarak görev yapmıştır. Raffles döneminde “land rent” adı verilen arazi vergisi sistemi uygulanmış, köy sömürge idaresinin temel birimi olarak ele alınmış ve Cava’daki yerel görevliler Avrupa merkezli devlet bürokrasisinin parçası olarak değerlendirilmiştir.[^22] #### Modern Dönem 1824 Anglo-Hollanda Antlaşması ile takımadaların kontrolünü güvenceye alan Hollanda, **1825-1830 Cava Savaşı** (Pangeran Diponegoro) ve **1873-1904 Açe Savaşı** ile egemenliğini pekiştirmiştir. 1830'da yürürlüğe giren **Cultuurstelsel** (Zorunlu Yetiştirme Sistemi), köylüleri ihraç ürünlere (kahve, şeker, çivit) mecbur bırakmış; 1870 sonrası liberal sömürgeciliğe evrilmiş, 1901'den itibaren Hollanda sömürge yönetiminde Ethische Politiek olarak anılan yeni bir politika çerçevesi uygulanmaya başlanmıştır.[^23] 20. yüzyıl başında eğitimli yerli aydınlar tarafından **Budi Utomo** (1908), **Sarekat Islam** (1912), **Muhammediyye** (18 Kasım 1912, Kiai Hacı Ahmed Dahlân, [Yogyakarta](/tr/detay/yogyakarta-2/llms.txt)), **Nahdatül Ulema** (1926), **Endonezya Komünist Partisi** (PKI, 1920) ve Sukarno önderliğindeki **Endonezya Milliyetçi Partisi** (PNI, 1927) kuruldu. **28 Ekim 1928 Sumpah Pemuda** (Gençlik Yemini) — "tek vatan, tek millet, tek dil" — millî bilincin sembolik temelini attı.[^24] #### Bağımsızlık, Sukarno ve Suharto dönemi ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2026/04/22/Bje6P3a1Bmxi2U31VAjTpMyeGDiMuY0b.jpg) *Sukarno (Store norske leksikon)* **Mart 1942**'de [Japonya](/tr/detay/japonya-74a70/llms.txt) takımadaları işgal etti; Hollanda yönetimi çekildi. Japonya'nın teslim olmasından iki gün sonra, **17 Ağustos 1945** sabahı [Sukarno](/tr/detay/sukarno-ahmed/llms.txt) ve **Muhammed Hatta** Cakarta'da bağımsızlığı ilan etti. 18 Ağustos'ta kabul edilen [UUD 1945 Anayasası](/tr/detay/anayasa-2/llms.txt), 1 Haziran 1945'te Sukarno'nun önerdiği **Pancasila**'yı devletin ideolojik temeli olarak belirledi. Müttefikler bağımsızlığı tanımayıp bölgeyi Hollanda'ya teslim ettiler; dört yıl süren silahlı ve diplomatik mücadelenin ardından Yogyakarta'yı geri alan Yarbay Suharto'nun 1 Mart 1949 harekâtı ve [BM](/tr/detay/bm-guvenlik-konseyinin-2803-sayili-karari-2025-686/llms.txt)-ABD arabuluculuğu sonucunda **27 Aralık 1949 Lahey Yuvarlak Masa Konferansı** ile Hollanda egemenliği Endonezya'ya devredildi. Ülke, 28 Eylül 1950'de BM'nin 60. üyesi oldu. Sukarno 1955'te **Bandung Konferansı** ile Bağlantısızlar'ın kurucu liderlerinden biri konumuna yükseldi; 5 Temmuz 1959'da başkanlık kararnamesiyle çok partili parlamenter sistemi askıya alarak **"Güdümlü Demokrasi"** (1959-1965) dönemini başlattı.[^25] 30 Eylül 1965 (G30S) gecesi PKI'nın yönettiğinden şüphelenilen bir grubun altı general ve bir alt-rütbe subayı kaçırmasıyla patlak veren kriz, General Suharto önderliğindeki ordu tarafından hızla bastırıldı. Ardından başlayan antikomünist tasfiye sırasında tahminen 400.000 ila 500.000 kişi öldürüldü. 11 Mart 1966'da imzalanan Supersemar belgesiyle Sukarno'dan Suharto'ya yetki devredildi; Suharto, Mart 1968'de MPRS tarafından cumhurbaşkanı olarak atandı. 1976'dan 1999 yılına kadar [Doğu Timor](/tr/detay/dogu-timor-demokratik-cumhuriyeti-08b4e/llms.txt) Endonezya'ya dahil edildi.[^26] #### Reformasi Dönemi ve Günümüz ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2026/04/22/45ffqnceqKSe8sug8CrencZiPthgbg3K.png) *Prabowo Subianto (Anadolu Ajansı)* 1997 Asya mali krizinin tetiklediği rupiah çöküşü, yolsuzluk iddiaları ve öğrenci protestoları **21 Mayıs 1998**'de Suharto'yu istifaya mecbur bıraktı. Başkan Yardımcısı B. J. Habibie'nin devreye girmesiyle başlayan **Reformasi** sürecinde 1999-2002 arasında anayasa **dört kez değiştirildi**; cumhurbaşkanlığı iki dönemle sınırlandı, Mahkamah Konstitusi ve DPD kuruldu, ordunun siyasetteki anayasal rolü tasfiye edildi.[^27] Habibie'yi [Abdurrahman Wahid](/tr/detay/abdurrahman-vahid-2/llms.txt) (1999-2001, Temmuz 2001'de ulusal meclis tarafından görevden alındı), ülkenin ilk kadın cumhurbaşkanı Megawati Sukarnoputri (2001-2004) ve 2004'teki ilk doğrudan seçimde %60'ın üzerinde oy alan Susilo Bambang Yudhoyono (iki dönem, 2004-2014) izledi. Joko Widodo (Jokowi) 2014 seçimlerini %53,15 ile kazanıp 2019'da yeniden seçildi.[^28]Altyapı yatırımları, Jakarta-[Bandung](/tr/detay/bandung-2/llms.txt) yüksek hızlı treni ve başkentin Nusantara'ya taşınması kararı bu dönemin simgeleri oldu.[^29] 14 Şubat 2024'te gerçekleştirilen seçimde Prabowo Subianto – Gibran Rakabuming Raka ikilisi %58,6 oyla galip geldi. Anayasa Mahkemesi 22 Nisan 2024'te seçim sonuçlarına yapılan itirazları reddetti[^30] ### Coğrafya ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2026/05/05/2wDXGg0FincupOPnx6W3SgYHaWUuC0DG.jpg) *Endonezya Harita Üzerinde Gösterimi (Anadolu Ajansı)* #### Konum ve Ada Yapısı Endonezya takımadaları yaklaşık 17.508 ada, 54.716 km kıyı şeridi ile 3,3 milyon km²'lik deniz alanından oluşur.[^31] Kara sınırları kuzeyde [Malezya](/tr/detay/malezya-2/llms.txt), doğuda [Papua Yeni Gine](/tr/detay/papua-yeni-gine/llms.txt), güneydoğuda Doğu Timor ile; deniz sınırları ise Avustralya, Hindistan, [Singapur](/tr/detay/singapur/llms.txt), [Filipinler](/tr/detay/filipinler-2/llms.txt), Palau, Tayland ve Vietnam ile çizilir.[^32] Adalar dört ana gruba ayrılır: Büyük Sunda (Sumatra, Cava, Kalimantan, Sulavesi), Küçük Sunda ([Bali](/tr/detay/bali-2/llms.txt), Lombok, Flores, Timor), Maluku ve Papua.[^33] Cava, 153 milyonu aşkın nüfusuyla dünyanın en kalabalık adasıdır.[^34] #### Yeryüzü şekilleri ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2026/04/23/1FXsUozVhcncMWX4b5821Zq8z1furOUd.png) *Meraki Yanardağı, Endonezya (Flickr)* Endonezya, "Pasifik Ateş Çemberi" (Ring of Fire) üzerinde yer alması nedeniyle sismik ve volkanik hareketliliğin dünyada en yoğun yaşandığı ülkelerden biridir. Jeolojik bakımdan dünyanın en aktif bölgeleri arasında bulunan ülkede yaklaşık 130 aktif yanardağ yer almaktadır. Bölgedeki sismik hareketliliğin bir parçası olan Sumatra adasındaki Toba Gölü, dünyanın en büyük volkanik/kaldera gölü olma özelliğini taşımaktadır. Ülkedeki volkanik faaliyetler; Merapi, Sinabung, Marapi ve Anak Krakatau gibi aktif yanardağlar üzerinden düzenli olarak raporlanmaktadır.[^35] #### İklim ve Bitki Örtüsü Endonezya, üç tektonik plakanın birleşme noktasındaki konumuyla sismik ve volkanik aktiviteye açık bir coğrafyadır.[^36] Nem oranının %70-90 arasında seyrettiği ülkede tropikal kıyı iklimi hâkimdir.[^37] Sıcaklık farklarının az olduğu bu yapıda, ovalarda sıcaklık 25-27 °C, dağlarda ise 20 °C civarındadır;[^38]genel sıcaklık 18 derecenin altına düşmemektedir.[^39] Yıllık yağış miktarı ortalama 2.000 mm iken bazı bölgelerde bu rakam belirgin biçimde artmaktadır. İklim, muson rüzgârlarının yön değiştirmesiyle şekillenen iki belirgin dönemden oluşur.[^40] ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2026/04/23/r9pU2sXaH5zlwrBE5jOJJOFYHFe7AtJ8.png) *Batı Kalimantan’da Palmiye Yağı Plantasyonlarının Havadan Görünümü (Flickr)* Toprakların %70'i gür yağmur ormanları, bataklıklar ve mangrovlarla kaplıdır; bu oran Papua ve Kalimantan'da %80'i geçmektedir. Bitki örtüsü, çapı 1 metreyi aşan Rafflesia arnoldi çiçeğinden ekonomik değeri yüksek tik, kâfur ve sagu palmiyelerine kadar 45.000 farklı türü barındırır.[^41]Yaban hayatı ise orangutan, kaplan, fil ve gergedan gibi memelilerin yanı sıra [Komodo](/tr/detay/komodo-2/llms.txt) ejderi ve Papua'ya özgü keseli hayvanlarla oldukça zengindir. Ancak bu doğal varlık, palmiye yağı üretimi ve kontrolsüz kesimler nedeniyle her yıl %1 oranında azalmaktadır.[^42] #### Doğal Kaynaklar Endonezya küresel nikel rezervlerinin yaklaşık %42'sine ev sahipliği yaparken 2024 yılında küresel nikel maden üretiminin yaklaşık %59'unu karşılamıştır. Sulawesi-Morowali (IMIP) ve Halmahera-Weda Bay (IWIP) dünyanın en büyük nikel işleme kümeleri arasındadır.[^43] Endonezya, palmiye yağı üretiminde dünya ölçeğinde başlıca üreticiler arasında yer almakta ve küresel üretimin %57'sini karşılamaktadır. 2024'te toplam CPO ve PKO üretimi 52,76 milyon tona ulaşmıştır.[^44] Ülke aynı zamanda dünyanın en büyük termal kömür ihracatçısı konumundadır.[^45]Endonezya, 2024 itibarıyla bakır rezervlerinde yaklaşık 21 milyon tonla dünyada ilk 10 içinde; bakır madeni üretiminde ise üst sıralardadır.[^46] #### Enerji ve Ulaşım Altyapısı U.S. EIA verilerine göre 2023 elektrik üretiminin **%64'ü kömürden**, %16'sı doğal gazdan sağlanmıştır; yenilenebilir pay %18'i biyokütle ve hidroelektrik üzerinden doldurur.[^47] Endonezya jeotermal enerjide dünyada ikincidir[^48]; Endonezya’nın jeotermal enerji alanındaki kurulu kapasitesi, 2025 yılı itibarıyla **2.744 MW** seviyesine ulaşmıştır. Toplam jeotermal enerji potansiyelinin **23.742 MW** olduğu ve mevcut durumda bunun yalnızca yaklaşık **%10’unun değerlendirilebildiği** belirtilmektedir.[^49] Çin-Endonezya ortak finansmanı ile inşa edilen Jakarta-Bandung yüksek hızlı treni "Whoosh" (142,3 km, saatte 350 km), 2 Ekim 2023'te hizmete girerek ASEAN'ın ilk yüksek hızlı demiryolu hattı olmuştur. [^50]Deniz ticaretinde Tanjung Priok bölgenin en büyük konteyner limanlarından biri; Soekarno-Hatta Havalimanı ise en yoğun hava ulaşım merkezleri arasındadır.[^51] Kent içi ulaşımda ise dünyanın en uzun metrobüs ağı olan TransJakarta[^52] ve 2019'da operasyona başlayan MRT-LRT sistemleri Cakarta'nın modern ulaşım ağını tamamlamaktadır.[^53] #### Çevre Sorunları ve Doğal Afetler Global Forest Watch verilerine göre Endonezya, 2001-2024 döneminde kümülatif olarak **32 milyon hektar** ağaç örtüsü kaybı yaşamıştır; bu kaybın yaklaşık **%72'si** palm yağı plantasyonlarını da kapsayan kalıcı tarım faaliyetlerinden kaynaklanmaktadır.[^54] Resmi makamlar (KLHK) ise 2021-2022 döneminde net ormansızlaşmanın **104 bin hektar** seviyesine gerilediğini teyit etmektedir.[^55] 2015 El Niño yangınları[^56] ve 2019 turba yangınları, komşu ülkelere ulaşan sınır ötesi "haze" krizine yol açmıştır.[^57] Cakarta, zemin çökmesi sorunuyla anılan büyük kıyı kentleri arasında yer almaktadır. Kuzey mahallelerinde yıllık çökme hızı 25 cm'yi, yüzey alanının %40'ı deniz seviyesinin altını bulmaktadır.[^58] ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2026/04/23/rYf6FZUgHGc9EQwlsqK4EKKmZrSv1RiA.png) *Batı Papua Açıklarında Mercan Resifi ve Denizel Biyoçeşitlilik (Pexels)* 26 Aralık 2004 Sumatra depremi ve tsunamisi (Mw 9,1), toplam 227.898 ölü veya kayba yol açmış; en ağır etkilenen ülke olan Endonezya’da 167.540 ölü/kayıp ve 4,451.6 milyon dolar zarar kaydedilmiştir. [^59]28 Eylül 2018 Sulawesi depremi ve tsunamisi (Mw 7,5), deprem, tsunami ve sıvılaşmanın etkisiyle büyük yıkıma yol açmış; tahminen 4.340 kişi hayatını kaybetmiş, bunların 1.252’si tsunami nedeniyle ölmüştür. Palu Körfezi içinde tsunami tırmanma yüksekliği 10 metrenin üzerine çıkmıştır.[^60] 22 Aralık 2018 Sunda Boğazı tsunamisi 437 kişinin ölümüne yol açmış[^61]; 21 Kasım 2022 Cianjur depremi ise Mw 5,6 büyüklüğünde olup 600’ü aşkın can kaybıyla sonuçlanmıştır.[^62] 2025 sonundaki Sumatra selleri yüksek can kaybı ve yaygın etkileri nedeniyle dikkat çekmiştir.[^63] Endonezya, Güneydoğu Asya’nın en geniş mercan resifi alanına sahip olup dünya mercan türlerinin %75’inden fazlasını barındırmaktadır. 2011 izleme verileri, ülkedeki mercan resiflerinin yaklaşık %30,76’sının kötü durumda olduğunu göstermektedir.[^64] ### Ekonomi #### Temel Ekonomik Göstergeler - Dünya Bankası verilerine göre Endonezya’nın 2024 yılı nominal GSYİH’si yaklaşık **1,4 trilyon ABD dolarıdır**. - Satın alma gücü paritesi bazında GSYİH’si yaklaşık **5 trilyon uluslararası dolara** yaklaşmaktadır.[^65] - BPS verilerine göre Endonezya ekonomisi **2023’te %5,05**, **2024’te %5,03**, **2025’te %5,11** oranında büyümüştür. - BPS verilerine göre kişi başına GSYİH **2025’te 5.083,4 ABD doları** olarak kaydedilmiştir. - BPS’nin en güncel enflasyon bültenine göre **Nisan 2026’da yıllık TÜFE enflasyonu %2,42** olmuştur. - BPS’nin en güncel iş gücü bültenine göre **Şubat 2026’da açık işsizlik oranı, yani TPT, %4,68** olarak açıklanmıştır. - Bank Indonesia verilerine göre döviz rezervleri **Mart 2026 sonunda 148,2 milyar ABD doları** düzeyindedir; bu tutar **6,0 aylık ithalatı** ya da dış borç servisiyle birlikte **5,8 aylık ithalatı** karşılayacak seviyededir.[^66] #### Dış Ticaret BPS verilerine göre 2024 yılında Endonezya’nın ihracat değeri **266.529,2 milyon ABD doları** olmuş ve bu tutar 2023’e kıyasla **%2,70 artış** göstermiştir. 2024 yılında Endonezya’nın ithalatı **235.199,6 milyon ABD doları** olmuş ve **%5,42 artmıştır**. Bu iki veriye göre 2024 yılı dış ticaret dengesi **31.329,6 milyon ABD doları fazla** vermiştir. BPS’nin 2024 ithalat istatistiklerine göre Endonezya’nın başlıca ithalat kaynakları ; Tiongkok/Çin (73.853,1 milyon dolar; %31,40), Singapur (21.533,9 milyon dolar; %9,16) ve Japonya’dır (14.982,5 milyon dolar; %6,37). [^67] Başlıca ihraç kalemleri palm yağı, kömür, nikel türevleri, tekstil-giyim, otomotiv parçaları ve elektroniktir. #### Sektörel Dağılım Endonezya dünyanın en büyük palm yağı üreticisidir; 2022 itibarıyla palm yağı ekim alanı **16,83 milyon hektar**, üretimi ise **46,82 milyon ton** olarak kaydedilmiştir. Aynı rapora göre Endonezya, dünya palm yağı ihracatının **%55’ten fazlasını** kontrol eden en büyük CPO ihracatçısıdır.[^68]ABD Ticaret Bakanlığı’nın *Indonesia Digital Economy* sayfasına göre Endonezya’nın dijital ekonomisi Güneydoğu Asya’nın en hızlı büyüyenlerinden biridir. Hükûmet, dijital ekonomiyi ulusal öncelik olarak konumlandırmış; “Making Indonesia 4.0”, “Digital Indonesia Roadmap 2021–2024” ve 2023–2030 Ulusal Dijital Ekonomi Geliştirme Stratejisi gibi programlarla bu dönüşümü desteklemiştir. Sayfada, dijital ekonominin 2025 itibarıyla **130 milyar doları aşmasının beklendiği**, büyümenin özellikle **e-ticaret** ve **fintek** tarafından sürüklendiği belirtilmektedir. Ayrıca 2024 başı itibarıyla internet penetrasyonunun **%79,5** düzeyine ve internet kullanıcı sayısının **221 milyonun üzerine** çıktığı ifade edilmektedir. Endonezya’nın dijital ekosisteminde **GoTo (Gojek-Tokopedia birleşimi), Shopee ve Lazada** gibi bölgesel şirketlerin öne çıktığı, bu şirketlerin dijital bankacılık, lojistik ve bulut hizmetlerine yatırım yaptığı da kaydedilmektedir. [^69] #### Yatırım Ortamı ve Reformlar Doğrudan yabancı yatırımlar Endonezya’da BKPM / Yatırım Bakanlığı ve OSS sistemi üzerinden yürütülen izin ve kayıt süreçleri çerçevesinde koordine edilmektedir.[^70] Endonezya, ASEAN ülkeleriyle çeşitli serbest ticaret düzenlemelerine taraf olup, RCEP Anlaşması ülkede 2 Ocak 2023 tarihinde yürürlüğe girmiştir.[^71] [Türkiye](/tr/detay/tarih-2/llms.txt) ile Endonezya arasında Kapsamlı Ekonomik Ortaklık Anlaşması (CEPA) müzakereleri 2017 yılında başlamış ve müzakere süreci devam etmektedir.[^72] ### Siyasi ve İdari Yapı #### Hukuk Sistemi Anayasal temel **UUD 1945**'tir; Reformasi sonrası 1999-2002 arasında dört kez değiştirilmiştir.[^73] Hukuk sistemi **karma** niteliktedir: Hollanda medeni hukuku (Roma-Cermen), yerel **adat** (örf) hukuku ve İslam hukuku bir arada uygulanır.[^74] **Aceh Özel Bölgesi'nde**, özel otonomi statüsü çerçevesinde **şeriat hukuku** resmî olarak uygulanmaktadır.[^75] #### Yönetim sistemi Endonezya, anayasanın 1. maddesi gereği **üniter cumhuriyet** (*NKRI*) olup **başkanlık sistemini** benimsemiştir. Hindistan ve ABD'nin ardından dünyanın en büyük üçüncü demokrasisi olarak nitelendirilir.[^76] #### Yasama, Yürütme, Yargı Endonezya’da MPR (Halk Danışma Meclisi), DPR ve DPD üyelerinden oluşur. MPR’nin görev ve yetkileri arasında 1945 Anayasası’nı değiştirmek ve belirlemek ile cumhurbaşkanı ve/veya cumhurbaşkanı yardımcısını göreve başlatmak yer alır.[^77] 25 Ağustos 2024 tarihli KPU kararıyla 2024 genel seçimleri sonucunda DPR üyeleri belirlenmiş olup DPR’nin üye sayısı 580’dir.[^78] DPD’de ise her eyalet dört üyeyle temsil edilir; 38 eyalet esas alındığında toplam üye sayısı 152’dir.[^79] Cumhurbaşkanı hem devlet hem hükümet başkanı sıfatıyla **5 yıl** görev yapar, en fazla **iki dönem** seçilebilir; 2004'ten itibaren doğrudan halk tarafından seçilmektedir. Yargıda **Mahkamah Konstitusi** anayasa yargısını, **Mahkamah Agung** genel yargıyı yürütür; İslam aile hukukunu **Pengadilan Agama** ele alır. Bağımsız kurumlar arasında **KPU** (Seçim Komisyonu) ve **KPK** (Yolsuzlukla Mücadele Komisyonu) anayasal özerklikle çalışır. **Oy kullanma yaşı 17**'dir (evliyse daha genç); polis ve asker oy kullanamaz.[^80] #### İdari Yapılanma Papua'nın 2022-2023'te bölünmesinden sonra toplam eyalet sayısı **38**'e yükselmiştir: 2022'de UU No. 14, 15 ve 16 ile kurulan **Papua Selatan, Papua Tengah, Papua Pegunungan** ile 17 Kasım 2022'de kurulan **Papua Barat Daya**, Papua adasındaki yeni birimlerdir.[^81] Beş eyaletin özel statüsü vardır: **DKI Jakarta** (başkent özel bölgesi), **DI Yogyakarta** (sultanlığa dayalı), **Aceh** (özel otonomi, şeriat), **Papua ve Papua Barat** (yerli nüfus haklarına özel korumalar içeren özel otonomi). Eyaletler altında **kabupaten** (kırsal ilçe) ve **kota** (şehir), bunların altında **kecamatan** (ilçe), daha sonra **kelurahan/desa** (mahalle/köy) bulunmaktadır. #### Siyasi Partiler ve 2024 Seçimleri 2024 genel seçimlerinde 18 parti yarışmış, parlamento barajı olan **%4'ü** 8 parti geçmiştir. 2024-2029 DPR dağılımı şöyledir:[^82] 21 Ekim 2024’te Prabowo'nun kurduğu **Merah Putih Kabinesi** (Kırmızı-Beyaz Kabine), **48 bakan**, 55-56 bakan yardımcısı ve beş bakan düzeyinde kurum başkanından oluşan Reformasi sonrası en kalabalık hükümettir; Ekonomi Koordinatörü Airlangga Hartarto, Savunma Bakanı emekli general Sjafrie Sjamsoeddin, Dışişleri Bakanı Sugiono'dur.[^83] #### Yeni Başkent Proje, **15 Şubat 2022**'de kabul edilen **UU No. 3/2022 (Başkent Kanunu)** ile yasal zemine kavuşmuştur. Yeni başkent adı 80 aday arasından eski Cava dilinde "takımada" anlamına gelen **Nusantara** olarak seçilmiştir.[^84] Nusantara, Doğu Kalimantan Penajam Paser Utara bölgesinde, Cakarta'ya 1.300-2.000 km uzaklıkta kurulmaktadır. **17 Ağustos 2024**'te Endonezya'nın 79. Bağımsızlık Günü kutlamaları, ilk kez başkent dışında, yeni inşa edilen Garuda Başkanlık Sarayı'nda düzenlenerek proje sembolik olarak faaliyete geçmiştir. Toplam maliyetin 32-33 milyar dolar civarında olması ve inşaatın 2045'e kadar tamamlanması hedeflenmektedir. Bütçe tahsisi 2024'te yaklaşık Rp 42,5 trilyondan 2025'te Rp 13,8 trilyona, **2026'da ise Rp 6,26 trilyona** (yaklaşık 387 milyon dolar) gerilemiştir. Perpres No. 79/2025 ile Nusantara'nın **2028'den itibaren resmî "Siyasi Başkent" olarak işlev göreceği** kararlaştırılmıştır; Prabowo yeni başkenti ilk kez 12 Ocak 2026'da ziyaret ederek inşaatın hızlandırılmasını istemiştir.[^85] ### Demografi, Toplum ve Eğitim ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2026/04/23/D63CFHjk4NLELoYuKASE1dRlmfIx2P6Z.png) *Cakarta’da Yoğun Trafik ve Kentsel Gündelik Yaşam (Pexels)* #### Temel Demografik Göstergeler Endonezya, Güneydoğu Asya’nın en kalabalık ülkesi olup nüfusu artmayı sürdürmektedir. BPS’nin 2020 Nüfus Sayımı sonuçlarına göre ülke nüfusu 270.203.917 kişidir. Aynı kurumun 2025 orta yıl nüfus verisi, nüfusun 284.438,8 bin kişiye, yani yaklaşık 284,44 milyona ulaştığını göstermektedir. 2020 sayımına göre nüfusun %56,10’u [Cava Adası](/tr/detay/cava-2/llms.txt)’nda yaşamaktadır.[^86] Kentleşme, Endonezya’nın demografik yapısındaki başlıca eğilimlerden biridir. Bappenas’ın 2025 tarihli açıklamasına göre bugün Endonezya nüfusunun %56’sından fazlası kentlerde yaşamaktadır; bu oranın 2045’e kadar %72,9’a yükselmesi beklenmektedir. Bu durum, nüfus yoğunluğunun özellikle büyük kentsel alanlarda arttığını ve kentleşmenin ülkenin toplumsal ve ekonomik yapısını belirleyen temel süreçlerden biri hâline geldiğini göstermektedir.[^87] #### Etnik Yapı Endonezya 300'ü aşkın etnik grup ve 700'den fazla dili barındırır. 2010 sayımı temelli etnik kompozisyon: **Cavalılar %40,06**, **Sundalılar %15,51**, Malay %3,70, Batak %3,58, Maduralı %3,03, Betavili %2,88, Minangkabau %2,73, Bugis %2,71, Balili %1,66, Açeli %1,44 ve Çinli Endonezyalılar yaklaşık %1,20 olarak dağılmıştır.[^88] #### Dini Dağılım İçişleri Bakanlığı 2024 sivil kayıt verilerine göre dinsel dağılım **%87,09 Müslüman**, %7,38 Protestan, %3,07 Katolik, **%1,67 Hindu** (büyük çoğunlukla Bali), %0,71 Budist, %0,03 Konfüçyüsçü şeklindedir. Devlet, Pancasila doktrini çerçevesinde **altı resmî dini** tanır; Müslümanların büyük çoğunluğu **Sünni ve Şâfiî mezhebine** mensuptur.[^89] #### İnsani Gelişme UNDP'nin 6 Mayıs 2025'te yayımladığı İnsani Gelişme Raporu 2025, Endonezya'yı 193 ülke arasında **113. sırada**, HDI skoru **0,728** ile "yüksek insani gelişme" kategorisinde konumlandırmıştır. Bileşenler: yaşam beklentisi 71,1 yıl, beklenen eğitim süresi 13,3 yıl, ortalama okullaşma süresi 8,7 yıl, kişi başı SAGP gelir 13.700 dolardır.[^90] ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2026/04/24/hgOWtIGougLfLDqAlDqT3TrMQw4VeVlT.jpg) *Orta Java’da Bir Eğitim Ortamı (Unplash)* ### Eğitim Endonezya 50 milyonu aşkın öğrenci, 3 milyon civarı öğretmen ve 300.000 dolayında okulla dünyanın dördüncü büyük eğitim sistemini yönetir. Genel eğitim **Kementerian Pendidikan Dasar dan Menengah** ile **Kementerian Pendidikan Tinggi**, dinî okullar (madrasa ve pesantren) ise **Kementerian Agama** tarafından yürütülür.[^91] Sistem **6+3+3+4** modelini izler: SD (6 yıl ilkokul), SMP (3 yıl ortaokul), SMA/SMK (3 yıl lise/meslek lisesi), üniversite. 2015'te yürürlüğe giren **"Wajib Belajar 12 Tahun"** programı 12 yıllık zorunlu eğitimi tanımlar. 2002 Anayasa değişikliğiyle merkezî ve bölgesel bütçelerin **%20'sinin eğitime ayrılması anayasal zorunluluk** hâline gelmiştir; UU Sisdiknas No. 20/2003 bu hükmü somutlaştırır. Okuryazarlık oranı 2021 itibarıyla %96'yı aşmıştır. Ülkenin önde gelen yükseköğretim kurumları arasında Universitas Indonesia, Institut Teknologi Bandung, Universitas Gadjah Mada, IPB ve ITS Surabaya sayılabilir. 2020'de başlatılan "Merdeka Belajar" reformu ve 2021 tarihli Asesmen Nasional değerlendirme sistemi güncel eğitim politikalarının temel bileşenleri arasında yer almaktadır.[^92] ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2026/04/24/Ro6m1rQq2Kpfg5VtFhJHyx6Qcetxha2z.jpg) *Pramoedya Ananta Toer (Store norske leksikon)* ### Kültür #### Edebiyat Modern Endonezya edebiyatı 1920'lerde Bahasa Indonesia temelinde şekillenmiş; Abdul Muis'in *Salah Asuhan* (1928), Takdir Alisjahbana'nın *Layar Terkembang* (1933) romanları öncü eserler sayılır. Bağımsızlık savaşı dönemi olan **"Angkatan 45"** kuşağının en önemli şairi **Chairil Anwar** (1922-1949), "Aku" şiiriyle [Endonezyaca](/tr/detay/endonezya-2/llms.txt) lirik dili köklü biçimde yenilemiştir.Endonezya edebiyatının önde gelen isimlerinden [Pramoedya Ananta Toer](/tr/detay/pramudya-ananta-toer/llms.txt) (1925–2006), 1965 sonrası dönemde tutuklanmış ve Buru Adası’nda uzun süre alıkonulmuştur. Bu dönemde tasarladığı ve daha sonra yayımlanan dört ciltlik “Buru Dörtlemesi” (*Bumi Manusia*, *Anak Semua Bangsa*, *Jejak Langkah*, *Rumah Kaca*; 1980–1988), Hollanda sömürge dönemi Endonezyası’nı konu edinmektedir. Eserler, Suharto dönemi boyunca Endonezya’da yasaklı kalmıştır.[^93] ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2026/04/24/GRZE3clS88gbTFA0jhGerzEDUdIDulGr.png) *Wayang Kulit Gölge Oyunu Gösterisinden Bir Sahne (Flickr)* ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2026/04/24/1NRyZVtLNmGJ3OsGtJlNPSp5GTga33ln.png) *Gamelan Enstrümanları Koleksiyonu (Flickr)* #### Sahne Sanatları [UNESCO](/tr/detay/birlesmis-milletler-egitim-bilim-ve-kultur-orgut-2/llms.txt)'nun 2003'te İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Başyapıtları Listesi'ne aldığı [wayang](/tr/detay/wayang-kulit-7dd8e/llms.txt) (gölge oyunu), manda derisinden kesilmiş *wayang kulit* kuklaları, ahşap *wayang golek* ve *wayang klitik* türleriyle Cava kökenli kukla tiyatrosudur; geceden sabaha süren oyunlarda *dalang* (kuklacı-anlatıcı) genellikle **Ramayana** ve **Mahabharata** destanlarını sahneler.[^94] **Gamelan**, bronz gong, metalofon (saron, kenong, bonang), ksilofon ve kendang davulundan oluşan orkestradır; en eski görsel tanıkları Borobudur kabartmalarındadır ve 15 Aralık 2021'de UNESCO listesine eklenmiştir.[^95] **Angklung** (bambu enstrüman, UNESCO 2010), Aceh'in grup dansı **Saman** (UNESCO 2011), Bali'nin **Kecak** ve [Barong](/tr/detay/barong-5c97c/llms.txt) dansları diğer ikonik formlardır. #### Görsel Sanatlar ve Mimari **Batik**, erimiş balmumu aracılığıyla kumaşa desen işlenip boyanan geleneksel tekniktir; UNESCO 2009'da listeye almıştır. Motifler bölgelere göre farklılaşır: Yogyakarta ve Surakarta saray batikleri geleneksel, Pekalongan-Cirebon batikleri Çin ve Arap etkisini yansıtır.[^96] Mimaride iki anıtsal eser öne çıkar: **Borobudur** (UNESCO 1991), MS 780-840'ta Sailendra hanedanı tarafından inşa edilen dünyanın en büyük Budist anıtı; **Prambanan** (UNESCO 1991), 9. yüzyıla ait Endonezya'nın en büyük Hindu tapınağı. Geleneksel mimaride Batı Sumatra Minangkabau'nun boynuz biçimli *rumah gadang*, Sulawesi Toraja'nın *tongkonan*, Batı Sumatra Batak'ın *rumah bolon*, Cava'nın sivri çatılı *joglo* konutları ve Bali'nin çok katlı *meru* tapınak çatıları bölgesel çeşitliliği simgeler. [İstiklal Camii](/tr/detay/istiklal-camii-d4cd2/llms.txt) (Cakarta), Güneydoğu Asya'nın en büyük camisi olarak Müslüman kimliğin modern simgesidir. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2026/04/24/hRBa04neZF8xb770mLQlpe6R4mkq8nqj.jpeg) *Nasi Goreng (Fotoğraf: Emine Nur Erdem)* #### Mutfak Kültürü [Nasi goreng](/tr/detay/nasi-goreng-3f3cb/llms.txt) (kızarmış pirinç), *kecap manis* (soya sosu), sarımsak, arpacık soğanı ve yumurta eşliğinde hazırlanan ulusal yemektir. Batı Sumatra Minangkabau mutfağından gelen **rendang** (dana etinin hindistan cevizi sütü ve karmaşık baharat karışımıyla saatlerce pişirilmesi) Idul Fitri başta olmak üzere önemli törenlerde vazgeçilmezdir. **Sate/satay** bambu şişlere geçirilmiş etin kömür ateşinde fıstık sosuyla pişirildiği şiş kebaptır. **Gado-gado** (fıstık soslu sebze salatası), *soto* (çorba), *bakso*, *mie goreng*, *bebek betutu* (Bali'nin baharatlı ördeği) ve *opor ayam* diğer yaygın lezzetlerdir; temel gıdalar pirinç, *sambal* (acı biber sosu), *tempe* ve *tahu* (soya)dur. #### Gelenekler ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2026/04/24/I1qPP9z812El0IQ3HO2z4YrcuX7aqMmb.png) *Ketupat (Flickr)* **Idul Fitri** (Lebaran) Ramazan ardından kutlanan resmî tatil olup memlekete dönüş geleneği **mudik** dünyanın en büyük yıllık iç göçlerinden birini oluşturur. Sofrada [ketupat](/tr/detay/ketupat-78353/llms.txt), *rendang*, *opor ayam* ve *gulai*; sosyal hayatta **Halal bi-Halal** bağışlaşma töreni öne çıkar. **Nyepi** (Sessizlik Günü), Saka takvimine göre Bali [Hindularının](/tr/detay/hinduizm-3/llms.txt) yeni yılıdır; 24 saat boyunca ada genelinde yaşam durur, havaalanı dahi kapanır. Bir gün öncesi düzenlenen **Ogoh-ogoh** geçit törenlerinde devasa iblis heykelleri yakılarak kötü ruhlar kovulur. Diğer önemli günler: Galungan ve Kuningan (Bali Hindu), Waisak (Budist), 17 Ağustos *Hari Kemerdekaan* (Bağımsızlık Günü), 21 Nisan Kartini Günü (kadın hakları öncüsü R.A. Kartini anısına). Kırsal hayatta **adat** (gelenek) hukuku ve **gotong royong** (karşılıklı dayanışma) değerleri belirleyicidir. #### Spor ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2026/04/24/SSQkIxUyqyBcrWRBpQcAVyJREXpqcg43.png) *Geleneksel Pencak Silat Dövüş Sporuna Ait Bir Müsabaka Anı (Flickr)* **Badminton (bulutangkis)** Endonezya'nın olimpiyat altınlarının büyük çoğunluğunu kazandığı ulusal spordur; 1992 Barselona'da Susi Susanti ve Alan Budikusuma'nın altın madalyaları geleneğin başlangıcı, Apriyani Rahayu/Greysia Polii'nin Tokyo 2020 olimpiyat altını en son halkalardandır. **Pencak silat** Malay Takımadaları'nın geleneksel dövüş sanatı olup UNESCO 2019'da "Pencak Silat'a Dair Gelenekler"i Somut Olmayan Kültürel Miras listesine eklemiştir. Futbol Liga 1 Indonesia üzerinden popülerdir; Endonezya 2018 Asya Oyunları'na Cakarta-Palembang'da ev sahipliği yapmıştır. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2026/04/24/bpLLecf26wItdlv0FCqoqAijVPbl0hrk.png) *Uluwatu Tapınağı, Bali (Flickr)* ### Turizm #### Turistik Bölgeler ve Çekim Alanları Endonezya UNESCO Dünya Mirası Sözleşmesi'ni **6 Haziran 1989**'da onaylamış ve 2024 sonu itibarıyla **6 kültürel, 4 doğal olmak üzere 10 Dünya Mirası alanına** sahip olmuştur:[^97] 1. **Borobudur Tapınak Kompleksi** (Kültürel, 1991) — 8-9. yüzyıl Sailendra, Orta Cava. 2. **Prambanan Tapınak Kompleksi** (Kültürel, 1991) — 9. yüzyıl Hindu, Yogyakarta. 3. **Komodo Ulusal Parkı** (Doğal, 1991) — Komodo ejderi, Doğu Nusa Tenggara. 4. **Ujung Kulon Ulusal Parkı** (Doğal, 1991) — Cava gergedanının son sığınağı, Banten. 5. **Sangiran Erken İnsan Alanı** (Kültürel, 1996) — *Homo erectus* fosilleri, Orta Cava. 6. **Lorentz Ulusal Parkı** (Doğal, 1999) — 2,35 milyon hektar, ekvatoral buzullar, Papua. 7. **Sumatra Tropik Yağmur Ormanı Mirası** (Doğal, 2004) — **tehlikede listesinde**; Gunung Leuser, Kerinci Seblat, Bukit Barisan. 8. **Bali Subak Sistemi** (Kültürel, 2012) — 1000 yıllık pirinç sulama sistemi, Tri Hita Karana felsefesi. 9. **Sawahlunto Ombilin Kömür Madenciliği Mirası** (Kültürel, 2019) — Batı Sumatra. 10. **Yogyakarta Kozmolojik Aksı ve Tarihî Simge Yapıları** (Kültürel, 2023) — 18. yüzyıl Sultan Mangkubumi şehir planı, 45. WHC Riyad toplantısında kabul edilmiştir.[^98] ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2026/04/24/Ee54GXeVe55war6UbjyrCEtml9xFbhgQ.png) *Endonezya’daki Raja Ampat Adaları’nın Havadan Görünümü,Papua (Pexels)* ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2026/04/24/oRRQIkfU7mI8KM5B1mszaa4Ry3b7k2O9.png) *Komodo Ulusal Parkı’ndan Bir Görünüm (Flickr)* Bali, Endonezya’nın uluslararası ölçekte en çok tanınan turizm bölgelerinden biridir. Ubud'un kültürü, Kuta-Seminyak-Canggu'nun sörfü, Nusa Dua'nın lüksü, Uluwatu'nun uçurum tapınağı başlıca çekim noktalarıdır. Bali ekonomisinin yaklaşık %80'i turizmden elde edilir. **Yogyakarta**, Cava kültürünün ruhani başkenti olarak Kraton Sarayı, Taman Sari, Malioboro Caddesi ve Prambanan-Borobudur yakınlığı ile öne çıkar. Diğer önemli destinasyonlar: **Raja Ampat** (Papua Barat dalış cenneti), **Toba Gölü** (Sumatra), **Komodo Ulusal Parkı** (3.300 Komodo ejderi), **Bromo-Tengger-Semeru** (Doğu Cava), **Toraja** (Sulawesi), **Lombok-Rinjani-Mandalika** ve **Derawan** (Doğu Kalimantan).[^99] #### Turizm Politikası Hükümet, turizmin Bali'ye aşırı bağımlılığını azaltmak için 2016'da **"10 Yeni Bali" (10 New Balis)** programını başlatmıştır: Toba Gölü, Tanjung Kelayang, Tanjung Lesung, Binadas/Kepulauan Seribu, Borobudur, Bromo-Tengger-Semeru, Mandalika, Labuan Bajo/Komodo, Wakatobi ve Morotai. 2019'da odak **beş öncelikli destinasyona** (Toba, Borobudur, Mandalika, Labuan Bajo, Likupang) daraltılmış; Mandalika MotoGP pisti 2022'den itibaren dünya yarışlarına ev sahipliği yapmaya başlamıştır. COVID öncesi 2019'da 16,1 milyon olan uluslararası turist sayısı salgın sonrası toparlanmaktadır. Endonezya 2024'te Seyahat ve Turizm Gelişmişlik Endeksi'nde 119 ülke arasında 22. sırada yer almış, 2024'te Golden Visa programını başlatmıştır. ### Dış Politika ve Güvenlik Endonezya dış politikasının doktriner temeli, [Muhammed Hatta](/tr/detay/muhammed-besyuni/llms.txt)'nın 1948'de formüle ettiği **"bebas dan aktif"** (bağımsız ve aktif) ilkesidir; bu doktrin ülkenin hiçbir büyük güç bloğuna bağlanmaksızın aktif rol üstlenmesini öngörür. **18-24 Nisan 1955** [Bandung Konferansı](/tr/detay/bandung-konferansi-7e7c2/llms.txt), Belgrad 1961'de resmen kurulacak **Bağlantısızlar Hareketi'nin** düşünsel temelini atmıştır. Endonezya **8 Ağustos 1967** Bangkok Deklarasyonu ile **ASEAN**'ın kurucu üyeleri arasında yer almış; örgüt Genel Sekreterliği Cakarta'dadır. #### Güncel Dış Politika ve İkili İlişkiler Endonezya, bağımsızlığından bu yana dış politikasını "bebas-aktif" (özgür ve etkin) ilkesi çerçevesinde yürütmektedir. Bu ilkeye göre ülke, büyük güçler arasındaki çatışmalara taraf olmaktan kaçınırken bölgesel ve küresel meselelerde aktif bir rol üstlenmektedir. Ekim 2024'te göreve başlayan 8. Cumhurbaşkanı Prabowo Subianto bu ilkeyi hayata geçirmeye çalışmaktadır. "Bin dost azdır, bir düşman fazladır" sloganıyla özetlenen dış politika anlayışı çerçevesinde Prabowo, göreve geldiği ilk aylardan itibaren yoğun bir diplomatik atılım başlatmış; Çin, ABD, Rusya ve Orta Doğu ülkeleriyle eş zamanlı ilişki geliştirme yoluna gitmiştir.[^100] Analistler bu yaklaşımı "hâlâ özgür, ama daha aktif" biçiminde nitelendirmektedir.[^101] ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2026/05/23/E0eWPOxjsVNJOSnBPCiJ3gSaFxadHYVZ.jpg) *BRICS (Anadolu Ajansı)* Endonezya, 6 Ocak 2025 itibarıyla BRICS'e katılmıştır.[^102] Önceki Cumhurbaşkanı Joko Widodo'nun ertelediği bu adım, Prabowo'nun göreve başlamasıyla hızla hayata geçirilmiş; Endonezya Dışişleri Bakanlığı bu üyeliği bağımsız ve etkin dış politikanın somut bir yansıması olarak değerlendirmiştir. Prabowo'nun aynı dönemde OECD üyeliği ve Kapsamlı ve İlerici Trans-Pasifik Ortaklığı Anlaşması'na (CPTPP) katılım için de adım attığı bilinmektedir. Endonezya dış politikası, Prabowo döneminde de “bağımsız ve aktif” çizgisini korumakla birlikte daha görünür ve hareketli bir diplomasiye yönelmiştir. Prabowo’nun yaklaşımı, büyük güçler arasında denge gözeten bağlantısız dış politika geleneğinin devamı olarak değerlendirilirken, ASEAN’ın Endonezya dış politikasındaki konumu uzun vadede izlenmesi gereken başlıklardan biri olarak öne çıkmaktadır. Bu bağlamda, Prabowo yönetiminin daha küresel ölçekte aktif bir diplomasi yürütmesinin ASEAN merkezli bölgesel öncelikler üzerindeki etkisi tartışma konusu olmuştur.[^103] ##### Çin Çin ile ilişkiler, Prabowo dönemi dış politikasının merkezinde yer almaktadır. Cumhurbaşkanı, göreve başladıktan sonraki ilk yurt dışı ziyaretini Pekin'e gerçekleştirmiş ve Devlet Başkanı Şi Cinping ile 10 milyar dolarlık ikili anlaşmalar imzalamıştır.[^104] Nisan 2025'te ise Endonezya, Çin'in herhangi bir ülkeyle kurduğu ilk 2+2 diyalog mekanizmasının ortağı hâline gelmiştir; söz konusu toplantıya her iki ülkenin dışişleri ve savunma bakanları katılmıştır.[^105] ##### ABD ABD ile ilişkiler ise Prabowo'nun Çin yöneliminden bağımsız olarak sürdürülmektedir. Göreve başlamasının hemen ardından Washington'a geçen Prabowo, dönemin Cumhurbaşkanı Joe Biden ve Cumhurbaşkanı seçilen [Donald Trump](/tr/detay/donald-trumpin-kuresel-tarife-politikasi-ve-etk-14/llms.txt) ile görüşmüştür. Trump'ın Nisan 2025'te açıkladığı ve Şubat 2026’da ABD ve Endonezya arasında imzalanan Karşılıklı Ticaret Anlaşması kapsamında Endonezya, ABD’den ithal edilen neredeyse tüm ürünlerde gümrük tarifelerini kaldırmayı ve bazı tarife dışı engelleri azaltmayı kabul etmiş; ABD ise Endonezya mallarına uygulanan tarife oranını yüzde 19’a düşürmüştür.[^106] Endonezya'nın ikinci büyük ihracat pazarı olan ABD ile bu dengeyi koruma çabası, ülkenin büyük güçler arasında tarafsızlık politikasının ekonomik boyutunu da gözler önüne sermektedir. ##### Rusya Rusya ile ilişkiler de Prabowo döneminde dikkat çekici bir ivme kazanmıştır. Şubat 2025'te üst düzey Rus yetkilisiyle güvenlik işbirliği görüşmeleri yapılmış, Nisan 2025'te ise bir Avrasya serbest ticaret anlaşmasına yönelik müzakereler başlatılmıştır.[^107] Prabowo'nun St. Petersburg Uluslararası Ekonomi Forumu'na bizzat katılarak "tek kutuplu dünya geçmişte kaldı" mesajını vermesi, Endonezya'nın çok kutuplu uluslararası düzen anlayışını açıkça ortaya koymuştur.[^108] Avustralya başta olmak üzere bazı Batılı ülkeler bu yakınlaşmaya temkinli yaklaşmaktadır. ##### Türkiye ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2026/05/23/FYrBbjzWsdIHqNr3HJmUNFEfjsTWfw91.jpg) *KAAN savaş uçağı satın alımı imza töreni (TUSAŞ)* Türkiye ile Endonezya arasındaki ilişkiler, 2025’te üst düzey temaslar ve savunma sanayii iş birliğiyle ivme kazanmıştır. Şubat 2025’te [Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın Endonezya ziyareti](/tr/detay/cumhurbaskani-erdoganin-endonezya-ziyareti-subat-2/llms.txt) sırasında iki ülke arasında enerji, sağlık, tarım, savunma, iletişim ve eğitim gibi alanlarda çeşitli anlaşmalar yapılmış; taraflar 10 milyar dolarlık ticaret hacmi hedefi doğrultusunda Kapsamlı Ortaklık Anlaşması sürecini hızlandırma konusunda uzlaşmıştır. Haziran 2025’te Jakarta’da düzenlenen Indo Defense Expo & Forum kapsamında ise Endonezya’nın 48 adet [KAAN](/tr/detay/tusas-kaan-a2de2/llms.txt) savaş uçağı alımını öngören bir mutabakat zaptı imzalanmıştır. Bunun yanı sıra Baykar, Endonezya'nın savunma firması Republikorp ile ülke topraklarında bir insansız hava aracı üretim tesisi kurmak amacıyla ortak girişim anlaşması yapmıştır.[^109] Savunma sanayii alanındaki iş birliği 2026’da da genişlemiştir. Mayıs 2026’da İstanbul’da düzenlenen SAHA 2026 Uluslararası Savunma, Havacılık ve Uzay Sanayi Fuarı kapsamında Baykar ile Endonezya merkezli PT Republik Aero Dirgantara arasında Bayraktar KIZILELMA İnsansız Savaş Uçağı’na yönelik bir çerçeve anlaşma imzalanmıştır. Anlaşma, Bayraktar KIZILELMA için ilk ihracat anlaşması olması bakımından önem taşımaktadır. Bu kapsamda 2028’den itibaren 12 uçaktan oluşan bir KIZILELMA filosunun Endonezya’ya teslim edilmesi hedeflenirken, ilerleyen döneme yönelik 48 ilave uçaklık opsiyon da anlaşmada yer almıştır. Anlaşma yalnızca tedariki değil, Endonezya’da yerel üretim, bakım-idame altyapısı ve bakım merkezi kurulmasını da içermektedir.[^110] #### Bağlı Bulunduğu Uluslararası Örgütler Endonezya BM (1950), **G20** (Güneydoğu Asya'nın tek G20 üyesi; 2022 dönem başkanlığı), **ASEAN** (kurucu, 1967), APEC, İslam İşbirliği Teşkilatı, Bağlantısızlar Hareketi, DTÖ, IMF ve Dünya Bankası üyesidir. Brezilya dönem başkanlığındaki **BRICS**, **6 Ocak 2025**'te Endonezya'nın tam üyeliğini resmen ilan etmiştir; Endonezya böylece bloka katılan ilk Güneydoğu Asya ülkesi olmuştur. Türkiye'nin de kurucusu olduğu **D-8**'in kurucu üyesidir.[^111] ### Ordu ve Askerî Kapasite #### Genel Yapı **Tentara Nasional Indonesia (TNI)** Kara (TNI-AD), Deniz (TNI-AL) ve Hava (TNI-AU) Kuvvetleri'nden oluşur; cumhurbaşkanı başkomutandır. Endonezya Savunma Bakanlığı verilerine göre TNI personel sayısı yaklaşık 438.410'dur (Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri toplamı).; paramiliter güçler 290.000'in üzerindedir.[^112] Ordu, Güneydoğu Asya'nın en kalabalık silahlı kuvvetidir ve 2025 Global Firepower Endeksi'nde dünya 13.'sü olarak değerlendirilmiştir. Komutan (Panglima TNI) General Agus Subiyanto'dur. SIPRI Military Expenditure verilerine göre savunma harcaması **2023**'te 11,26 milyar dolar, **2024**'te \~11,04 milyar dolar düzeyinde olup GSYİH'nin %1'inin altındadır; Prabowo hükümetinin 2025 bütçesinde savunma harcamaları %20 artırılarak yaklaşık 25 milyar dolar hedeflenmiştir.[^113]Yerli savunma sanayisi üç BUMN üzerine kurulu: **PT Pindad** (hafif silah, zırhlı araç, Harimau orta tankı), **PT PAL Indonesia** (denizaltı, fırkateyn), **PT Dirgantara Indonesia** (CN-235, N-219, CN-295). #### Silahlı Kuvvetleri ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2026/05/23/6EmCQE1o66af32ZNCmy97nUZVodLKgZY.jpg) *2021 Yılında ABD ordusu ile düzenlenen ortak askeri tatbikatdan paylaşılan bir görsel (AA)* ##### Kara Kuvvetleri TNI-AD’nin öne çıkan elit birlikleri arasında yaklaşık 40.000 personelli Stratejik Rezerv Komutanlığı **Kostrad** ile özel harp ve kontr-terör görevleriyle bilinen **Kopassus** yer almaktadır. ##### Hava Kuvvetleri TNI-AU bünyesinde 28 Ocak 2022’de birleştirilen **Koopsudnas**, Ulusal Hava Savunma Komutanlığı işlevi görmektedir. Kasım 2022’de bu yapı içinde **Uzay Birimi** kurulmuş, Eylül 2024’te ise tam teşekküllü bir Uzay Komutanlığı oluşturulması hedefi Hava Kuvvetleri Komutanı tarafından teyit edilmiştir. Modernizasyon kapsamında Fransa’dan 10 Şubat 2022 sözleşmesiyle toplam 42 adet **Rafale F4** sipariş edilmiş; ilk üç uçak Ocak 2026’da Pekanbaru Roesmin Nurjadin Hava Üssü’ne teslim edilmiştir. ABD’den **F-15EX** tedarik süreci devam ederken, Güney Kore ile **KF-21 Boramae** programına yüzde 20 pay ve teknoloji transferi karşılığında ortak üretici olarak katılım sürmektedir. ##### Deniz Kuvvetleri Bu metinde TNI-AL’ye, yani Deniz Kuvvetleri’ne ilişkin ayrı bir bilgi yer almamaktadır. Deniz başlığı eklenmek istenirse, donanma modernizasyonu, denizaltı programları, fırkateyn tedariki veya deniz güvenliği faaliyetlerine dair ayrıca bilgi eklenmesi gerekir. #### Operasyonel Geçmiş - **Trikora (1961-1963)**: Sukarno'nun 19 Aralık 1961 buyruğu ve 15 Ağustos 1962 New York Anlaşması ile **Batı Papua** 1 Mayıs 1963'te Endonezya'ya katılmıştır. - **Doğu Timor / Operasi Seroja (1975-1999)**: Aralık 1975'te Portekiz sömürgesi Doğu Timor ilhak edilmiş; bölge 27. il olarak yönetilmiş, **30 Ağustos 1999** BM denetimli referandumunun ardından bağımsızlık yolu açılmıştır. - **Aceh / GAM (1976-2005)**: 4 Aralık 1976'da Hasan di Tiro tarafından ilan edilen Gerakan Aceh Merdeka ile başlayan 30 yıllık çatışma, 2004 tsunamisi sonrası **15 Ağustos 2005 Helsinki Mutabakat Muhtırası** ile sona ermiştir. - **BM Barış Gücü**: Endonezya, Temmuz 2024 itibarıyla **2.715 üniformalı personel** ile dünyada altıncı büyük katkı sağlayan ülke konumundadır; **UNIFIL / Lübnan**'da en büyük asker katkısı sağlayan ülkedir, Ekim 2024'te 1.090 asker daha takviye edilmiştir.[^114] #### Uluslararası Askerî İşbirlikleri **ABD** ile 2007'den beri yürütülen **Garuda Shield**, 2022'den itibaren 14 ülkenin katıldığı çok taraflı **Super Garuda Shield** formatına dönüşmüştür. **Avustralya** ile 2006 Lombok Antlaşması ve **2021 Savunma İşbirliği Anlaşması (DCA)** ilişkileri kurumsallaştırmıştır. **Türkiye** ile işbirliği CN-235 ortak üretimi, TAIS-PT PAL deniz platformu işbirliği ve KAAN ihracat anlaşması üzerinde yükselmektedir. ## Academic Sources and References 1. Anadolu Ajansı. “Endonezya Devlet Başkanı Subianto: Türkiye ile ilişkilerimiz çok güçlü şekilde devam ediyor.” Anadolu Ajansı. Erişim tarihi: 22 Nisan 2026. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/endonezya-devlet-baskani-subianto-turkiye-ile-iliskilerimiz-cok-guclu-sekilde-devam-ediyor/3479241 2. Angke Widya. ''Breathtaking Aerial View of Raja Ampat Islands''. Pexels. Erişim tarihi: 24 Nisan 2026. https://www.pexels.com/photo/breathtaking-aerial-view-of-raja-ampat-islands-32157316/ 3. McAdams, Mindy. ''Wayang kulit 3''. Flickr. Erişim tarihi: 24 Nisan 2026. https://www.flickr.com/photos/macloo/6580142389 4. Shankar, S. ''Traditional Indonesian musical instruments on display in the palace grounds''. Flickr. Erişim tarihi: 24 Nisan 2026. https://www.flickr.com/photos/shankaronline/29743081007 5. Singapore Sports Council. ''20181214 World Pencak Silat Championship 2018 (WPSC 2018)''. Flickr. Erişim tarihi: 24 Nisan 2026. https://www.flickr.com/photos/ssc-sportsphotography/44503148310 6. ANTARA News. "Indonesia Mobilizes $3.58 Billion for Sumatra Floods, 1,072 Dead". ANTARA News. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://en.antaranews.com/news/397141/indonesia-mobilizes-358-billion-for-sumatra-floods-1072-dead 7. ANTARA News. "Indonesia Presses Ahead with Nusantara Capital Project". ANTARA News. Erişim Tarihi: 20 Nisan 2026. https://en.antaranews.com/news/388933/indonesia-presses-ahead-with-nusantara-capital-project 8. ANTARA News. "Indonesia Records Decline in Deforestation in 2021–2022". ANTARA News. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://en.antaranews.com/news/286419/indonesia-records-decline-in-deforestation-in-2021-2022 9. ANTARA News. "Jokowi Inaugurates Jakarta-Bandung High-Speed Train Operation". ANTARA News. Erişim Tarihi: 20 Nisan 2026. https://en.antaranews.com/news/294987/jokowi-inaugurates-jakarta-bandung-high-speed-train-operation 10. ANTARA News. "Jokowi's Legacy: Infrastructure Gains Amid Regional Challenges". ANTARA News. Erişim Tarihi: 20 Nisan 2026. https://en.antaranews.com/news/322571/jokowis-legacy-infrastructure-gains-amid-regional-challenges 11. ASEAN. "The Second Roadmap for ASEAN Cooperation on Transboundary Haze Pollution Control with Means of Implementation (2023–2030)". ASEAN. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://asean.org/wp-content/uploads/2024/09/The-Second-Haze-Free-Roadmap-2023-2030.pdf 12. Alnoza, Muhamad. “Serpent Sculpture on Telaga Batu Inscription: An Interpretation Based on Peirce's Semiotic Approach.” Berkala Arkeologi. Vol. 40. No. 2 (2020): 267-286. Erişim Tarihi: 12 Mayıs 2026. https://berkalaarkeologi.kemdikbud.go.id/index.php/berkalaarkeologi/article/view/591 13. Anadolu Ajansı. "Bali Adası tarihi mekânları ve turizm merkezleriyle her yıl çok sayıda turist ağırlıyor". Anadolu Ajansı. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://www.aa.com.tr/tr/kultur/bali-adasi-tarihi-mekanlari-ve-turizm-merkezleriyle-her-yil-cok-sayida-turist-agirliyor/2747831 14. Anadolu Ajansı. "Endonezya". Anadolu Ajansı. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://www.aa.com.tr/tr/ulke-profilleri/endonezya/901510 15. Anadolu Ajansı. "Endonezya'da 6 büyüklüğünde deprem oldu". Anadolu Ajansı. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/endonezyada-6-buyuklugunde-deprem-oldu/3703657 16. Anadolu Ajansı. "Endonezya'da Prabowo Subianto'nun devlet başkanı olduğu resmen ilan edildi". Anadolu Ajansı. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/endonezyada-prabowo-subiantonun-devlet-baskani-oldugu-resmen-ilan-edildi/3201068 17. Anadolu Ajansı. "Endonezya'nın yeni başkentinin adı 'Nusantara' olacak". Anadolu Ajansı. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/endonezya-nin-yeni-baskentinin-adi-nusantara-olacak/2477034 18. Anadolu Ajansı. "Endonezya, yarın yeni devlet başkanını seçecek". Anadolu Ajansı. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/endonezya-yarin-yeni-devlet-baskanini-sececek/3135902 19. Anadolu Ajansı. "Fransa Endonezya'ya 42 Rafale savaş uçağı satıyor". Anadolu Ajansı. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/fransa-endonezya-ya-42-rafale-savas-ucagi-satiyor/2498818 20. Anadolu Ajansı. "Indonesia Officially Joins BRICS, Brazil Announces". Anadolu Agency. Erişim Tarihi: 19 Nisan 2026. https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/indonesia-officially-joins-brics-brazil-announces/3443229 21. Anadolu Ajansı. ''Endonezya Devlet Başkanı Subianto: Tek Kutuplu Dünya Geçmişte Kaldı, Yeni Bir Küresel Gerçeklik Ortaya Çıkıyor''. Anadolu Ajansı. Son erişim: 4 Mayıs 2026. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/endonezya-devlet-baskani-subianto-tek-kutuplu-dunya-gecmiste-kaldi-yeni-bir-kuresel-gerceklik-ortaya-cikiyor/3606245 22. Anadolu Ajansı. ''Endonezya Yönetimi 'Dengeli Tarafsızlık'la ABD ile Çin Arasındaki 'Mesafeyi Korumayı' Hedefliyor''. Anadolu Ajansı. Son erişim: 4 Mayıs 2026. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/endonezya-yonetimi-dengeli-tarafsizlikla-abd-ile-cin-arasindaki-mesafeyi-korumayi-hedefliyor/3547504 23. Anadolu Ajansı. ''Endonezya ile KAAN Anlaşması: Türkiye'nin Yeniden Asya Girişimi'nde Dönüm Noktası''. Anadolu Ajansı. Son erişim: 4 Mayıs 2026. https://www.aa.com.tr/tr/analiz/endonezya-ile-kaan-anlasmasi-turkiye-nin-yeniden-asya-girisiminde-donum-noktasi/3620491 24. Anadolu Ajansı. ''Endonezya, Görüş Ayrılığı Yaşanırsa Gazze için Oluşturulan Barış Kurulu'ndan Ayrılmaya Hazır''. Anadolu Ajansı. Son erişim: 4 Mayıs 2026. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/endonezya-gorus-ayriligi-yasanirsa-gazze-icin-olusturulan-baris-kurulundan-ayrilmaya-hazir/3819342 25. Anadolu Ajansı. “BRICS ülkeleri, Gazze'de koşulsuz ateşkes sağlanması çağrısında bulundu.” Anadolu Ajansı. Erişim tarihi: 22 Nisan 2026. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/brics-ulkeleri-gazzede-kosulsuz-ateskes-saglanmasi-cagrisinda-bulundu/3623605 26. Anadolu Ajansı. “EndBaykar ile Endonezya arasında Bayraktar KIZILELMA Çerçeve Anlaşması imzalandı.” Anadolu Ajansı. Erişim tarihi: 22 Nisan 2026. https://www.aa.com.tr/tr/bilim-teknoloji/baykar-ile-endonezya-arasinda-bayraktar-kizilelma-cerceve-anlasmasi-imzalandi/3928946 27. Ananta, Aris, Evi Nurvidya Arifin ve M. Sairi Hasbullah vd. "Demography of Indonesia's Ethnicity". ISEAS – Yusof Ishak Institute. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://muse.jhu.edu/book/41125 28. Antara News. ''Indonesia Promises Active Contribution as BRICS Newest Full Member''. Antara News. Son erişim: 4 Mayıs 2026. https://en.antaranews.com/amp/news/340458/indonesia-promises-active-contribution-as-brics-newest-full-member 29. Antara News. ''PBNU Backs Prabowo's Two-State Stance on Palestine Conflict''. Antara News. Son erişim: 4 Mayıs 2026. https://en.antaranews.com/news/357249/pbnu-backs-prabowos-two-state-stance-on-palestine-conflict 30. Antara News. ''RI May Recognize Israel, if Palestine Gains Independence: Prabowo''. Antara News. Son erişim: 4 Mayıs 2026. https://en.antaranews.com/news/381644/ri-may-recognize-israel-if-palestine-gains-independence-prabowo 31. Badan Pembinaan Ideologi Pancasila (BPIP). "Garuda Pancasila: Sejarah Penciptaan Lambang Negara". BPIP. Erişim Tarihi: 17 Nisan 2026. https://bpip.go.id/public/buku/wp-content/uploads/2024/01/Garuda-Pancasila\_Sejarah-Penciptaan-Lambang-Negara.pdf 32. Badan Pusat Statistik. "Hasil Sensus Penduduk 2020". BPS Kabupaten Demak. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://demakkab.bps.go.id/id/news/2021/01/21/67/hasil-sensus-penduduk-2020.html 33. Badan Pusat Statistik. "Jumlah Penduduk Pertengahan Tahun (Ribu Jiwa), 2025". Badan Pusat Statistik Republik Indonesia. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://www.bps.go.id/id/statistics-table/2/MTk3NSMy/jumlah-penduduk-pertengahan-tahun--ribu-jiwa-.html 34. Badan Pusat Statistik. "Statistik Perdagangan Luar Negeri Indonesia Ekspor 2024, Buku I". Badan Pusat Statistik Republik Indonesia. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://www.bps.go.id/id/publication/2025/07/07/6de51ef555c018f6ba7168d1/statistik-perdagangan-luar-negeri-indonesia-ekspor-2024--buku-i.html 35. Badan Pusat Statistik. "Statistik Perdagangan Luar Negeri Indonesia Impor 2024, Buku I". Badan Pusat Statistik Republik Indonesia. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://www.bps.go.id/id/publication/2025/07/07/526bc1e0e937d64b8b2a8e61/statistik-perdagangan-luar-negeri-indonesia-impor-2024--buku-i.html 36. Badan Pusat Statistik. “Ekonomi Indonesia Tahun 2025 Tumbuh 5,11 Persen.” Berita Resmi Statistik No. 18/02/Th. XXIX (2026): 1–16. Erişim tarihi 13 Mayıs 2026. https://www.bps.go.id/id/pressrelease/2026/02/05/2546/ekonomi-indonesia-tahun-2025-tumbuh-5-11-persen.html 37. Cabinet Secretariat of the Republic of Indonesia. "President Jokowi Inaugurates Jakarta-Bandung High-Speed Train 'Whoosh'". Setkab News. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://setkab.go.id/en/president-jokowi-officiates-operation-of-whoosh-high-speed-train/ 38. Congressional Research Service. ''U.S.-Indonesia Relations''. Congress.gov. Son erişim: 4 Mayıs 2026. https://www.congress.gov/crs-product/IF10247 39. Crisco1492. ''Vishnu Temple, Prambanan.'' World History. Erişim tarihi: 22 Nisan 2026. https://www.worldhistory.org/image/9266/vishnu-temple-prambanan/ 40. Dewan Perwakilan Daerah Republik Indonesia. "Pengetahuan Hukum Umum". JDIH DPD RI. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://jdih.dpd.go.id/berita-hukum/view?id=7 41. Direktorat Jenderal Potensi Pertahanan. "Peran ASN dalam Komcad Menjadi Pilar Bagi Pertahanan Negara". Kementerian Pertahanan Republik Indonesia. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://www.kemhan.go.id/pothan/2025/04/29/peran-asn-dalam-komcad-menjadi-pilar-bagi-pertahanan-negara.html 42. Dirhamsyah, J. Subijanto, H.A. Susanto vd. "State of the Coral Triangle: Indonesia". Asian Development Bank. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://coraltriangleinitiative.org/sites/default/files/resources/SCTR-IN.pdf 43. Erinç, Sırrı. "Endonezya." TDV İslâm Ansiklopedisi. Cilt 11. (1995): 192-194. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/endonezya 44. Fahreza, Mochamad Irfan. "Pembangunan Kereta Cepat Jakarta-Bandung (KCJB) sebagai Bentuk Diplomasi Ekonomi Tiongkok di Indonesia". UNPAR Institutional Repository. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://repository.unpar.ac.id/handle/123456789/13026 45. Fisk, Tom. “Vibrant Colored Coral Reef Underwater.” Pexels. Erişim tarihi: 22 Nisan 2026. https://www.pexels.com/photo/vibrant-colored-coral-reef-underwater-4618226/ 46. Global Forest Watch. "Indonesia Deforestation Rates & Statistics". Global Forest Watch Dashboard. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://www.globalforestwatch.org/dashboards/country/IDN/ 47. Göksoy, İsmail Hakkı. "Sukarno, Ahmed." TDV İslâm Ansiklopedisi. Cilt 37. (2009): 474-476. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/sukarno-ahmed 48. Hardy, Sham. ''Ketupat''. Flickr. Erişim tarihi: 24 Nisan 2026. https://www.flickr.com/photos/xshamx/3933543064 49. Ian Berwick. “Indonesia Raya | National Anthem of Indonesia.” YouTube, 1:46. Erişim tarihi: 22 Nisan 2026. https://www.youtube.com/watch?v=KWlSgtyUpsw 50. Indonesia, Republik. “Undang-Undang Republik Indonesia Nomor 24 Tahun 2009 Tentang Bendera, Bahasa, Dan Lambang Negara, Serta Lagu Kebangsaan.” Lembaran Negara Republik Indonesia. No. 109 (2009): 1-52. Erişim tarihi: 12 Mayıs 2026. https://luk.staff.ugm.ac.id/atur/UU24-2009BenderaBahasa.pdf 51. Indonesia.go.id. "Geliat Infrastruktur Transportasi Indonesia". Portal Informasi Indonesia. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://indonesia.go.id/kategori/editorial/8414/pencapaian-mengagumkan-infrastruktur-mutu-indonesia-terdepan-di-asean 52. Jamjuri, Asep Nurhalim. "Endonezya'nın İslamlaşma Süreci (Başlangıcından XIII. Asrın Sonuna Kadar)". İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/TEZ/57862.pdf 53. Jaringan Dokumentasi dan Informasi Hukum Nasional. "Sejarah dan Perjalanan Konstitusi Indonesia". JDIHN. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026.https://jdihn.go.id/literasi/infografis/detail/sejarah-dan-perjalanan-konstitusi-indonesia/b9dd3bea-ce66-4a4b-9a7c-ae3e12578ad4 54. Kamsyah, Domy. “Merapi Volcano.” Flickr. Erişim tarihi: 22 Nisan 2026. https://www.flickr.com/photos/46027846@N04/22520660125 55. Kanumoyoso, Bondan. “Jalur Rempah Sebagai Simpul Peradaban Bahari.” Jurnal Sejarah: Jejak Nusantara. Vol. 2. No. 1 (2018): 1-153. Erişim tarihi: 12 Mayıs 2026. https://repositori.kemendikdasmen.go.id/23824/1/JURNAL%20SEJARAH%20JEJAK%20NUSANTARA%20JALUR%20REMPAH%20SEBAGAI%20SIMPUL%20PERADABAN%20BAHARI.pdf 56. Kementerian Energi dan Sumber Daya Mineral Republik Indonesia. "Copper Added Value Must Give Benefit to State". ESDM Media Center. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://www.esdm.go.id/en/media-center/news-archives/copper-added-value-must-give-benefit-to-state 57. Kementerian Energi dan Sumber Daya Mineral Republik Indonesia. "Indonesia Siap Jadi Negara Produsen Listrik Panas Bumi Terbesar Dunia". ESDM. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://www.esdm.go.id/en/media-center/news-archives/indonesia-siap-jadi-negara-produsen-listrik-panas-bumi-terbesar-dunia 58. Kementerian PPN/Bappenas. "Bappenas Luncurkan Kebijakan Perkotaan Nasional 2045, Dukung Pembangunan Perkotaan Berkelanjutan". Bappenas. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://www.bappenas.go.id/berita/bappenas-luncurkan-kebijakan-perkotaan-nasional-2045-dukung-pembangunan-perkotaan-berkelanjutan-aMmls 59. Kementerian Pendidikan Dasar dan Menengah Republik Indonesia. "Profil Kementerian". Kemendikdasmen. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://kemendikdasmen.go.id/ 60. Kementerian Pertahanan Republik Indonesia. "Kedatangan Pesawat Tempur Rafale Pertama TNI AU di Lanud Roesmin Nurjadin Pekanbaru". Kemhan. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://www.kemhan.go.id/2026/01/pesawat-tempur-rafale-pertama-tni-au 61. Kementerian Sekretariat Negara Republik Indonesia. "Bendera Pusaka, Harta Berharga yang Harus Dijaga". Sekretariat Negara Republik Indonesia. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://www.setneg.go.id/baca/index/bendera\_pusaka\_harta\_berharga\_yang\_harus\_dijaga 62. Komisi Pemilihan Umum Republik Indonesia. "KPU RI Tetapkan Perolehan Kursi DPR RI Pemilu 2024". KPU RI. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://www.kpu.go.id/berita/baca/12598/kpu-ri-tetapkan-perolehan-kursi-dpr-ri-pemilu-2024 63. Komisi Pemilihan Umum. "Keputusan Komisi Pemilihan Umum Nomor 1206 Tahun 2024 tentang Penetapan Calon Terpilih Anggota Dewan Perwakilan Rakyat dalam Pemilihan Umum Tahun 2024". JDIH KPU RI. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://jdih.kpu.go.id/data/data\_kepkpu/2024kpt1206.pdf 64. Komisi Premilihan Umum. ''KPU Terapkan 580 Anggota DPR, 152 Anggota DPD.'' kpu.go.id. Erişim 20 Nisan 2026, https://www.kpu.go.id/berita/baca/12569/kpu-tetapkan-580-anggota-dpr-152-anggota-dpd 65. Library of Congress. “Indonesia Historic Map.” PICRYL. Erişim tarihi: 22 Nisan 2026. https://picryl.com/media/indonesia-c035c3 66. Lubis, H. M. Bukhari. "Dahlân, Kiai Hacı Ahmed." TDV İslâm Ansiklopedisi. Cilt 8. (1993): 416-417. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/dahlan-kiai-haci-ahmed 67. Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia. "Kedudukan, Tugas, dan Wewenang". MPR RI. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://www.mpr.go.id/tentang-mpr/Kedudukan%2C-Tugas%2C-dan-Wewenang 68. Martins, Kim. "Dutch East India Company". World History Encyclopedia. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://www.worldhistory.org/Dutch\_East\_India\_Company/ 69. Muhamad, Nabilah. "Mayoritas Penduduk Indonesia Beragama Islam pada Semester I 2024". Databoks Katadata. Erişim Tarihi: 19 Nisan 2026. https://databoks.katadata.co.id/demografi/statistik/66b45dd8e5dd0/mayoritas-penduduk-indonesia-beragama-islam-pada-semester-i-2024 70. Myers, Lucas. ''Indonesia's Foreign Policy Under Prabowo: Still Free But More Active?''. The Diplomat. Son erişim: 4 Mayıs 2026. https://thediplomat.com/2025/03/indonesias-foreign-policy-under-prabowo-still-free-but-more-active/ 71. NOAA National Centers for Environmental Information (NCEI). "Sulawesi, Indonesia, Earthquake and Tsunami, September 28, 2018". NOAA NCEI Natural Hazards. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://www.ngdc.noaa.gov/hazard/28sep2018.html 72. NOAA National Centers for Environmental Information. "December 26, 2004 Sumatra, Indonesia Earthquake and Tsunami – Tenth Anniversary Update". NOAA/NGDC. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://www.developmentaid.org/api/frontend/cms/file/2025/05/2004\_1226.pdf 73. NTARA News. "Dignitaries from 33 Countries Witness Swearing-in of Prabowo-Gibran". ANTARA News. Erişim Tarihi: 20 Nisan 2026. https://en.antaranews.com/news/330345/dignitaries-from-33-countries-witness-swearing-in-of-prabowo-gibran 74. Nicolaas Visscher II Koninklijke Bibliotheek. ''Dutch East India Company Trading Regions.'' World History. Erişim tarihi: 22 Nisan 2026. https://www.worldhistory.org/image/18075/dutch-east-india-company-trading-regions/ 75. November-13. ''Uluwatu Temple, Bali, 2014''. Flickr. Erişim tarihi: 24 Nisan 2026. https://www.flickr.com/photos/november-13/13985538395 76. Otorita Ibu Kota Nusantara. "Perpres Nomor 79 Tahun 2025 Tentang Nusantara Sebagai Ibu Kota Politik 2028". Otorita IKN. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://www.ikn.go.id/en 77. PT MRT Jakarta. "Sejarah MRT Jakarta". PT MRT Jakarta. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://jakartamrt.co.id/id/sejarah 78. Pemerintah Republik Indonesia. "Undang-Undang Nomor 29 Tahun 2022 tentang Pembentukan Provinsi Papua Barat Daya". JDIH BPK RI. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://peraturan.bpk.go.id/Details/232726/ 79. Pemerintah Republik Indonesia. "Undang-Undang Republik Indonesia Nomor 20 Tahun 2003 tentang Sistem Pendidikan Nasional". JDIH Sekretariat Negara RI. Erişim Tarihi: 19 Nisan 2026. https://jdih.setneg.go.id/ 80. Pixabay. “Jakarta, Indonesia, City, Urban.” Pixabay. Erişim tarihi: 22 Nisan 2026. https://pixabay.com/photos/jakarta-indonesia-city-urban-1948146/ 81. Poling, Gregory B. ve diğerleri. ''Six Months of Prabowo: Indonesia's Diplomatic Charm Offensive''. Center for Strategic and International Studies (CSIS). Son erişim: 4 Mayıs 2026. https://www.csis.org/blogs/new-perspectives-asia/six-months-prabowo-indonesias-diplomatic-charm-offensive 82. Pusat Analisis dan Evaluasi Hukum Nasional. "Analisis dan Evaluasi Hukum: Struktur Ketatanegaraan Pasca Amandemen UUD 1945". Badan Pembinaan Hukum Nasional (BPHN). Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://bphn.go.id/data/documents/struktur\_ketatanegaraan\_pasca\_amandemen.pdf 83. Pusat Data dan Sistem Informasi Pertanian. "Outlook Komoditas Perkebunan Kelapa Sawit Tahun 2024". Kementerian Pertanian Republik Indonesia. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://satudata.pertanian.go.id/details/publikasi/696 84. PxHere. “Free Images: building, palace, monument, landmark, place of worship, ruins, indonesia, borobudur, archaeological site, unesco world heritage site, hindu temple, historic site, ancient history, central java.” PxHere. Erişim tarihi: 22 Nisan 2026. https://pxhere.com/en/photo/835775 85. Rahman, Momon Abdul, Suswadi, Rini Rachmawati ve Aminah. "Wage Rudolf Supratman: Sang Pencipta Lagu Kebangsaan Indonesia Raya". Museum Sumpah Pemuda, Direktorat Jenderal Kebudayaan, Kementerian Pendidikan dan Kebudayaan. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://repositori.kemendikdasmen.go.id/24388/ 86. Salma, Husniati. “Woman in Blue Hijab Sitting on Chair.” Unsplash. Erişim tarihi: 23 Nisan 2026. https://unsplash.com/photos/woman-in-blue-hijab-sitting-on-chair-ldkHWg5s3Ec 87. Sekretariat Kabinet Republik Indonesia. "Presiden Prabowo Subianto Umumkan Susunan Kabinet Merah Putih di Istana Merdeka, Jakarta". Sekretariat Kabinet RI. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://setkab.go.id/presiden-prabowo-subianto-umumkan-susunan-kabinet-merah-putih-di-istana-merdeka-jakarta/ 88. Shin, Mya Saw. "Indonesia: Legal System". Far Eastern Law Division, Law Library, Library of Congress. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://www.loc.gov/resource/llglrdppub.2019669067/?st=text 89. Store Norske Leksikon. "Indonesia". Store Norske Leksikon. Erişim Tarihi: 20 Nisan 2026. https://snl.no/Indonesia 90. Store Norske Leksikon. "Indonesias forhistorie". Store Norske Leksikon. Erişim Tarihi: 17 Nisan 2026. https://snl.no/Indonesias\_forhistorie 91. Store Norske Leksikon. "Indonesias geografi". Store Norske Leksikon. Erişim Tarihi: 20 Nisan 2026. https://snl.no/Indonesias\_geografi 92. Store Norske Leksikon. "Indonesias litteratur". Store Norske Leksikon. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://snl.no/Indonesias\_litteratur 93. Store Norske Leksikon. "Indonesias samtidshistorie". Store Norske Leksikon. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://snl.no/Indonesias\_samtidshistorie 94. Store Norske Leksikon. "Klima i Indonesia". Store Norske Leksikon. Erişim Tarihi: 20 Nisan 2026. https://snl.no/Klima\_i\_Indonesia 95. Store Norske Leksikon. "Planteliv i Indonesia". Store Norske Leksikon. Erişim Tarihi: 20 Nisan 2026. https://snl.no/Planteliv\_i\_Indonesia 96. Store norske leksikon. “Sukarno.” Store norske leksikon. Erişim tarihi: 22 Nisan 2026. https://snl.no/Sukarno 97. Sujana, Nanang. “Aerial view of oil palm plantation.” Flickr. Erişim tarihi: 22 Nisan 2026. https://www.flickr.com/photos/cifor-icraf/38802492615 98. Syamsidik, Santri T. Suppasri, Abdul Muhari ve Fumihiko Imamura vd. "The 22 December 2018 Mount Anak Krakatau Volcanic Eruption Generated Tsunami and Coastal Impacts in the Sunda Strait, Indonesia." Natural Hazards and Earth System Sciences. Cilt 20. (2020): 549. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://nhess.copernicus.org/articles/20/549/2020/ 99. T.C. Dışişleri Bakanlığı. "Endonezya'nın Siyasi Görünümü". T.C. Dışişleri Bakanlığı. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://www.mfa.gov.tr/endonezya-siyasi-gorunumu.tr.mfa 100. T.C. Ticaret Bakanlığı Cakarta Ticaret Müşavirliği. "Endonezya Pazara Giriş Rehberi". T.C. Ticaret Bakanlığı. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://ticaret.gov.tr/data/62c696dd13b876ae383fd792/Endonezya%20Pazara%20Giri%C5%9F%20Rehberi.pdf 101. Turkish Aerospace Industries (TUSAŞ). ''A Historic Export Deal Signed Between Türkiye and Indonesia for the Sale of the Turkish Fighter KAAN''. TUSAŞ. Son erişim tarihi: 30 Nisan 2026. https://www.tusas.com/en/media-center/news/a-historic-export-deal-signed-between-turkiye-and-indonesia-for-the-sale-of-the-turkish-fighter-kaan 102. U.S. Energy Information Administration. "Country Analysis Brief: Indonesia". EIA. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://www.eia.gov/international/content/analysis/countries\_long/Indonesia/Indonesia\_2025.pdf 103. U.S. Energy Information Administration. "Country Analysis Brief: Indonesia." U.S. Department of Energy Country Analysis Briefs, (Ağustos 2025). Son erişim: 30 Nisan 2026. https://www.eia.gov/international/content/analysis/countries\_long/Indonesia/Indonesia\_2025.pdf 104. U.S. Geological Survey. "Mineral Commodity Summaries 2025: Nickel". USGS. Erişim Tarihi: 20 Nisan 2026. https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2025/mcs2025-nickel.pdf 105. U.S. International Trade Administration. "Indonesia – Digital Economy". Trade.gov Country Commercial Guide. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://www.trade.gov/country-commercial-guides/indonesia-digital-economy 106. UN Climate Change News. "Sinking City". UNFCCC. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://unfccc.int/news/sinking-city 107. UNESCO Dünya Mirası Merkezi. ''Sangiran Early Man Site''. UNESCO World Heritage Centre. Son erişim tarihi: 30 Nisan 2026. https://whc.unesco.org/en/list/593/ 108. UNESCO Intangible Cultural Heritage. "Decision 16.COM 8.b.16: Gamelan". UNESCO. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://ich.unesco.org/en/Decisions/16.COM/8.b.16 109. UNESCO Intangible Cultural Heritage. "Indonesian Batik". UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://ich.unesco.org/en/RL/indonesian-batik-00170 110. UNESCO Intangible Cultural Heritage. "Wayang Puppet Theatre (Indonesia)". UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://ich.unesco.org/en/RL/wayang-puppet-theatre-00063 111. UNESCO World Heritage Centre. "Indonesia – Properties Inscribed on the World Heritage List". UNESCO WHC. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://whc.unesco.org/en/statesparties/id 112. UNESCO World Heritage Centre. "The Cosmological Axis of Yogyakarta and its Historic Landmarks". UNESCO World Heritage List. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://whc.unesco.org/en/list/1671/ 113. United Nations Development Programme. "Human Development Report 2025: A Matter of Choice – People and Possibilities in the Age of AI". UNDP. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://hdr.undp.org/content/human-development-report-2025 114. United Nations Peacekeeping. "Troop and Police Contributors". UN Department of Peace Operations. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://peacekeeping.un.org/en/troop-and-police-contributors 115. Vikør, Lars S. “Pramoedya Ananta Toer.” Store norske leksikon. Erişim tarihi: 23 Nisan 2026. https://snl.no/Pramoedya\_Ananta\_Toer 116. Visscher II, Nicolaas. ‘Map of East India’. World History Encyclopedia. Erişim Tarihi: 12 Mayıs 2026. https://www.worldhistory.org/image/17154/map-of-east-india/ 117. World Bank Group. "Indonesia". World Bank Country Profile. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://data.worldbank.org/country/ID 118. World Bank Group. ''OVERVIEW: INDONESIA.'' worldbank.org. Erişim Tarihi: 20 Nisan 2026. https://www.worldbank.org/ext/en/country/indonesia#tab-economy 119. World Bank. "Indonesia Scaling Up Geothermal Energy by Reducing Exploration Risks". World Bank. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2019/09/26/indonesia-scaling-up-geothermal-energy-by-reducing-exploration-risks 120. World Bank. "Keeping Indonesia's Capital Safer from Floods". World Bank. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://www.worldbank.org/en/news/feature/2016/01/08/keeping-indonesias-capital-safer-from-floods 121. World Bank. "What El Niño Teaches Us About Climate Resilience". World Bank Blogs. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026.https://blogs.worldbank.org/en/voices/what-el-ni-o-teaches-us-about-climate-resilience 122. World Heritage Centre, UNESCO. “Borobudur Temple Compounds.” UNESCO World Heritage Convention. (1991). Erişim tarihi: 12 Mayıs2026. https://whc.unesco.org/en/list/592/ 123. World Heritage Centre, UNESCO. “Prambanan Temple Compounds.” UNESCO World Heritage Convention. (1991). Erişim tarihi: 12 Mayıs 2026.https://whc.unesco.org/en/list/642/ 124. Wulandari, Triana (Ed.). "History of Indonesia: A Resource Book". Direktorat Sejarah, Direktorat Jenderal Kebudayaan, Kementerian Pendidikan dan Kebudayaan Republik Indonesia. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://repositori.kemendikdasmen.go.id/23704/1/HISTORY%20OF%20INDONESIA%20A%20RESOURCE%20BOOK.pdf 125. Zulfakriza, Pepen Supendi, Aditya Lesmana, David P. Sahara ve Nanang T. Puspito. "Seismic Source Analysis of the Destructive Earthquake November 21, 2022 Mw 5.6 Cianjur, Indonesia from Relocated Aftershock." Scientific Reports. Cilt 14. (2024). Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38802381/ 126. Çolak, Hüseyin Furkan. "Endonezya." Asya Araştırmaları Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi. Cilt 8. No. 1 (2024): 117-120. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://doi.org/10.58640/asyar.1491061 ## Citations [^1]: ANTARA News, "Dignitaries from 33 Countries Witness Swearing-in of Prabowo-Gibran," 20 Ekim 2024, Erişim: 20 Nisan 2026, https://en.antaranews.com/news/330345/dignitaries-from-33-countries-witness-swearing-in-of-prabowo-gibran [^2]: ANTARA News, "Indonesia Presses Ahead with Nusantara Capital Project," 30 Ekim 2025, Erişim: 20 Nisan 2026, https://en.antaranews.com/news/388933/indonesia-presses-ahead-with-nusantara-capital-project [^3]: CIA World Factbook: Indonesia (OpenFactBook arşivi), Erişim: 20 Nisan 2026, https://openfactbook.org/countries/indonesia/ [^4]: World Bank Group, ''OVERVIEW: INDONESIA,'' worldbank.org, Erişim 20 Nisan 2026, https://www.worldbank.org/ext/en/country/indonesia#tab-economyWorld Bank Group, ''Data for Indonesia, Upper middle income,'' worldbank.org, Erişim 20 Nisan 2026, https://data.worldbank.org/?locations=ID-XT [^5]: Republik Indonesia. “Undang-Undang Republik Indonesia Nomor 24 Tahun 2009 Tentang Bendera, Bahasa, Dan Lambang Negara, Serta Lagu Kebangsaan.” Lembaran Negara Republik Indonesia Tahun 2009, No. 109 (2009): Pasal4/1. Erişim Tarihi: 12 Mayıs 2026. https://luk.staff.ugm.ac.id/atur/UU24-2009BenderaBahasa.pdf [^6]: Kementerian Sekretariat Negara Republik Indonesia. "Bendera Pusaka, Harta Berharga yang Harus Dijaga." Sekretariat Negara Republik Indonesia. 11 Ağustos 2017. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://www.setneg.go.id/baca/index/bendera\_pusaka\_harta\_berharga\_yang\_harus\_dijaga [^7]: Momon Abdul Rahman, Suswadi, Rini Rachmawati ve Aminah. Wage Rudolf Supratman: Sang Pencipta Lagu Kebangsaan Indonesia Raya. Jakarta: Museum Sumpah Pemuda, Direktorat Jenderal Kebudayaan, Kementerian Pendidikan dan Kebudayaan, 2016: 20-25. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://repositori.kemendikdasmen.go.id/24388/ [^8]: BPIP (Badan Pembinaan Ideologi Pancasila). Garuda Pancasila: Sejarah Penciptaan Lambang Negara (2024):xi,89. Erişim Tarihi: 17 Nisan 2026. https://bpip.go.id/public/buku/wp-content/uploads/2024/01/Garuda-Pancasila\_Sejarah-Penciptaan-Lambang-Negara.pdf [^9]: A.e., syf 130-131, [^10]: UNESCO Dünya Mirası Merkezi. ''Sangiran Early Man Site''. UNESCO World Heritage Centre. Son erişim tarihi: 30 Nisan 2026. https://whc.unesco.org/en/list/593/ [^11]: Store norske leksikon. "Indonesias forhistorie." Erişim Tarihi: 17 Nisan 2026. https://snl.no/Indonesias\_forhistorie [^12]: Muhamad Alnoza. “Serpent Sculpture on Telaga Batu Inscription: An Interpretation Based on Peirce's Semiotic Approach.” Berkala Arkeologi 40, No. 2 (2020): 267. 12 Mayıs 2026. https://berkalaarkeologi.kemdikbud.go.id/index.php/berkalaarkeologi/article/view/591 [^13]: Bondan Kanumoyoso. “Jalur Rempah Sebagai Simpul Peradaban Bahari.” Jurnal Sejarah: Jejak Nusantara 2, No. 1 (2018): 143. Erişim Tarihi: 12 Mayıs 2026.https://repositori.kemendikdasmen.go.id/23824/1/JURNAL%20SEJARAH%20JEJAK%20NUSANTARA%20JALUR%20REMPAH%20SEBAGAI%20SIMPUL%20PERADABAN%20BAHARI.pdf [^14]: UNESCO World Heritage Centre. “Borobudur Temple Compounds.” UNESCO World Heritage Convention (1991). Erişim Tarihi: 12 Mayıs 2026.https://whc.unesco.org/en/list/592/; UNESCO World Heritage Centre. “Prambanan Temple Compounds.” UNESCO World Heritage Convention (1991). Erişim Tarihi: 12 Mayıs 2026.https://whc.unesco.org/en/list/642/ [^15]: M.C. Ricklefs. "The Fall of VOC." A History of Modern Indonesia since c.1200. Stanford: Stanford University Press (2001): 18-22. Erişim Tarihi: 20 Nisan 2026.https://kalamkopi.wordpress.com/wp-content/uploads/2017/04/m-c-ricklefs-sejarah-indonesia-modern-1200.pdf [^16]: A.e., syf 36-39, [^17]: Sırrı Erinç. "Endonezya." TDV İslâm Ansiklopedisi 11 (1995): 192-194. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/endonezya [^18]: Asep Nurhalim Jamjuri. "Endonezya'nın İslamlaşma Süreci (Başlangıcından XIII. Asrın Sonuna Kadar)." Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2018: 131. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/TEZ/57862.pdf [^19]: Sırrı Erinç. "Endonezya." TDV İslâm Ansiklopedisi 11 (1995): 192-194. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/endonezya [^20]: Kim Martins. "Dutch East India Company." World History Encyclopedia, 31 Ekim 2023. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://www.worldhistory.org/Dutch\_East\_India\_Company/ [^21]: M.C. Ricklefs. "The Fall of VOC." A History of Modern Indonesia since c.1200. Stanford: Stanford University Press (2001): 34,175. Erişim Tarihi: 20 Nisan 2026.https://kalamkopi.wordpress.com/wp-content/uploads/2017/04/m-c-ricklefs-sejarah-indonesia-modern-1200.pdf [^22]: A.e., syf 148-150, [^23]: Triana Wulandari (Ed.). History of Indonesia: A Resource Book. Jakarta: Direktorat Sejarah, Direktorat Jenderal Kebudayaan, Kementerian Pendidikan dan Kebudayaan Republik Indonesia, 2017, 23-44. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://repositori.kemendikdasmen.go.id/23704/1/HISTORY%20OF%20INDONESIA%20A%20RESOURCE%20BOOK.pdf [^24]: H. M. Bukhari Lubis. "Dahlân, Kiai Hacı Ahmed." TDV İslâm Ansiklopedisi 8 (1993): 416-417. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/dahlan-kiai-haci-ahmed [^25]: İsmail Hakkı Göksoy. "Sukarno, Ahmed." TDV İslâm Ansiklopedisi 37 (2009): 474-476. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/sukarno-ahmed [^26]: Triana Wulandari (Ed.). History of Indonesia: A Resource Book. Jakarta: Direktorat Sejarah, Direktorat Jenderal Kebudayaan, Kementerian Pendidikan dan Kebudayaan Republik Indonesia, 2017, 95-96. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://repositori.kemendikdasmen.go.id/23704/1/HISTORY%20OF%20INDONESIA%20A%20RESOURCE%20BOOK.pdf [^27]: Pusat Analisis dan Evaluasi Hukum Nasional, Analisis dan Evaluasi Hukum: Struktur Ketatanegaraan Pasca Amandemen UUD 1945, Badan Pembinaan Hukum Nasional (BPHN), Kementerian Hukum dan HAM RI, Jakarta, 2017, s. 2-5, 44, 81-83. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://bphn.go.id/data/documents/struktur\_ketatanegaraan\_pasca\_amandemen.pdf [^28]: Nils Petter Thuesen ve Sten Lundbo. "Indonesias samtidshistorie." Store Norske Leksikon. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://snl.no/Indonesias\_samtidshistorie [^29]: ANTARA News, "Jokowi Inaugurates Jakarta-Bandung High-Speed Train Operation," 2 Ekim 2023, Erişim: 20 Nisan 2026, https://en.antaranews.com/news/294987/jokowi-inaugurates-jakarta-bandung-high-speed-train-operation;ANTARA News, "Jokowi's Legacy: Infrastructure Gains Amid Regional Challenges," 15 Ağustos 2024, Erişim: 20 Nisan 2026, https://en.antaranews.com/news/322571/jokowis-legacy-infrastructure-gains-amid-regional-challenges [^30]: Anadolu Ajansı. "Endonezya'da Prabowo Subianto'nun devlet başkanı olduğu resmen ilan edildi." Anadolu Ajansı, 20 Mart 2024. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/endonezyada-prabowo-subiantonun-devlet-baskani-oldugu-resmen-ilan-edildi/3201068 [^31]: Store norske leksikon, "Indonesia," Son güncelleme: 5 Şubat 2026, Erişim: 20 Nisan 2026, https://snl.no/Indonesia; Store norske leksikon, "Indonesias geografi," Son güncelleme: 16 Mart 2026, Erişim: 20 Nisan 2026, https://snl.no/Indonesias\_geografi [^32]: OpenFactBook (CIA World Factbook verilerine dayalı), "Indonesia — Geography," Erişim: 20 Nisan 2026, https://openfactbook.org/countries/indonesia/ [^33]: Nations Online Project, "Political Map of Indonesia," Erişim: 20 Nisan 2026, https://www.nationsonline.org/oneworld/map/indonesia\_map.htm [^34]: Store norske leksikon, "Indonesia," Son güncelleme: 5 Şubat 2026, Erişim: 20 Nisan 2026, https://snl.no/Indonesia [^35]: Anadolu Ajansı. "Endonezya'da 6 büyüklüğünde deprem oldu." Anadolu Ajansı, 11 Ocak 2025. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/endonezyada-6-buyuklugunde-deprem-oldu/3703657 [^36]: Store norske leksikon, "Indonesias geografi," Son güncelleme: 16 Mart 2026, Erişim: 20 Nisan 2026, https://snl.no/Indonesias\_geografi [^37]: Store norske leksikon, "Indonesia," Son güncelleme: 5 Şubat 2026, Erişim: 20 Nisan 2026, https://snl.no/Indonesia [^38]: Store norske leksikon, "Klima i Indonesia," Son güncelleme: 26 Kasım 2024, Erişim: 20 Nisan 2026, https://snl.no/Klima\_i\_Indonesia [^39]: Çolak, H. F. (2024). "Endonezya". Asya Araştırmaları Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 8(1), 117-120. https://doi.org/10.58640/asyar.1491061 [^40]: Store norske leksikon, "Klima i Indonesia," Son güncelleme: 26 Kasım 2024, Erişim: 20 Nisan 2026, https://snl.no/Klima\_i\_Indonesia [^41]: Store norske leksikon, "Planteliv i Indonesia," Son güncelleme: 17 Aralık 2025, Erişim: 20 Nisan 2026, https://snl.no/Planteliv\_i\_Indonesia [^42]: Store norske leksikon, "Indonesia," Son güncelleme: 5 Şubat 2026, Erişim: 20 Nisan 2026, https://snl.no/Indonesia [^43]: U.S. Geological Survey (USGS), Mineral Commodity Summaries 2025: Nickel, Ocak 2025, Erişim: 20 Nisan 2026, https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2025/mcs2025-nickel.pdf [^44]: Gabungan Pengusaha Kelapa Sawit Indonesia (GAPKI), "Production Drops, Indonesian Market Shrinks," 7 Mart 2025, Erişim: 20 Nisan 2026, https://gapki.id/en/news/2025/03/07/production-drops-indonesian-market-shrinks/ [^45]: U.S. Energy Information Administration (EIA), "Country Analysis Brief: Indonesia," Ağustos 2025, Erişim: 20 Nisan 2026, https://www.eia.gov/international/content/analysis/countries\_long/Indonesia/Indonesia\_2025.pdf [^46]: U.S. Energy Information Administration. "Country Analysis Brief: Indonesia." U.S. Department of Energy Country Analysis Briefs, (Ağustos 2025): 11. Son erişim: 30 Nisan 2026. https://www.eia.gov/international/content/analysis/countries\_long/Indonesia/Indonesia\_2025.pdf [^47]: X. U.S. Energy Information Administration. "Indonesia." Country Analysis Brief: Indonesia, 25 Ağustos 2025. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://www.eia.gov/international/content/analysis/countries\_long/Indonesia/ [^48]: World Bank. “Indonesia Scaling Up Geothermal Energy by Reducing Exploration Risks.” World Bank News (2019). Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026.https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2019/09/26/indonesia-scaling-up-geothermal-energy-by-reducing-exploration-risks [^49]: Ministry of Energy and Mineral Resources (ESDM). “Indonesia Siap Jadi Negara Produsen Listrik Panas Bumi Terbesar Dunia.” Ministry of Energy and Mineral Resources of the Republic of Indonesia (2022). Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://www.esdm.go.id/en/media-center/news-archives/indonesia-siap-jadi-negara-produsen-listrik-panas-bumi-terbesar-dunia? [^50]: Cabinet Secretariat of the Republic of Indonesia. “President Jokowi Inaugurates Jakarta-Bandung High-Speed Train ‘Whoosh’.” Setkab News (2023). Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://setkab.go.id/en/president-jokowi-officiates-operation-of-whoosh-high-speed-train/ [^51]: Indonesia.go.id. “Geliat Infrastruktur Transportasi Indonesia.” Portal Informasi Indonesia (2024). Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026.https://indonesia.go.id/kategori/editorial/8414/pencapaian-mengagumkan-infrastruktur-mutu-indonesia-terdepan-di-asean [^52]: Mochamad Irfan Fahreza. “Pembangunan Kereta Cepat Jakarta-Bandung (KCJB) sebagai bentuk diplomasi ekonomi Tiongkok di Indonesia.” UNPAR Institutional Repository (2023). Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026.https://repository.unpar.ac.id/handle/123456789/13026 [^53]: PT MRT Jakarta. “Sejarah MRT Jakarta.” PT MRT Jakarta Official Website (2024). Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://landingpage-dev.jakartamrt.co.id/id/sejarah [^54]: Global Forest Watch. “Indonesia Deforestation Rates & Statistics.” Global Forest Watch Dashboard (2025). Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://www.globalforestwatch.org/dashboards/country/IDN/ [^55]: ANTARA News. “Indonesia records decline in deforestation in 2021–2022.” ANTARA News, 26 Haziran 2023. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://en.antaranews.com/news/286419/indonesia-records-decline-in-deforestation-in-2021-2022 [^56]: World Bank. “What El Niño Teaches Us About Climate Resilience.” World Bank Blogs, 13 Kasım 2015. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://blogs.worldbank.org/en/voices/what-el-ni-o-teaches-us-about-climate-resilience [^57]: ASEAN. The Second Roadmap for ASEAN Cooperation on Transboundary Haze Pollution Control with Means of Implementation (2023–2030). ASEAN, 2024, 7. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026.https://asean.org/wp-content/uploads/2024/09/The-Second-Haze-Free-Roadmap-2023-2030.pdf [^58]: World Bank. “Keeping Indonesia’s Capital Safer from Floods.” World Bank, 8 Ocak 2016. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://www.worldbank.org/en/news/feature/2016/01/08/keeping-indonesias-capital-safer-from-floods; UN Climate Change News. “Sinking City.” UNFCCC, 29 Temmuz 2022. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://unfccc.int/news/sinking-city [^59]: Yazar belirtilmemiş. “December 26, 2004 Sumatra, Indonesia Earthquake and Tsunami – Tenth Anniversary Update.” NOAA/NGDC bilgi notu, 1. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://www.developmentaid.org/api/frontend/cms/file/2025/05/2004\_1226.pdf [^60]: NOAA National Centers for Environmental Information (NCEI). "Sulawesi, Indonesia, Earthquake and Tsunami, September 28, 2018." NOAA NCEI Natural Hazards. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://www.ngdc.noaa.gov/hazard/28sep2018.html [^61]: Syamsidik, Santri T. Suppasri, Abdul Muhari, Fumihiko Imamura ve ilgili diğer yazarlar. “The 22 December 2018 Mount Anak Krakatau volcanic eruption generated tsunami and coastal impacts in the Sunda Strait, Indonesia.” Natural Hazards and Earth System Sciences 20 (2020): 549. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://nhess.copernicus.org/articles/20/549/2020/ [^62]: Zulfakriza, Pepen Supendi, Aditya Lesmana, David P. Sahara ve Nanang T. Puspito. “Seismic source analysis of the destructive earthquake November 21, 2022 Mw 5.6 Cianjur, Indonesia from relocated aftershock.” Scientific Reports 14 (2024). Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38802381/ [^63]: ANTARA News. “Indonesia mobilizes $3.58 billion for Sumatra floods, 1,072 dead.” ANTARA News, 19 Aralık 2025. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://en.antaranews.com/news/397141/indonesia-mobilizes-358-billion-for-sumatra-floods-1072-dead [^64]: Dirhamsyah, J. Subijanto, H.A. Susanto, S. Nurhakim, I. Amin, L. Napitupulu, S. Timotius, Nurlaili, E. Damayanti, P. Yudiarso, Wen Wen, R. Alhanif, A. Budiarto ve H. Kushardanto. State of the Coral Triangle: Indonesia. Mandaluyong City: Asian Development Bank, 2014, 9, 19. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://coraltriangleinitiative.org/sites/default/files/resources/SCTR-IN.pdf [^65]: World Bank Group. "Indonesia." World Bank Country Profile. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://data.worldbank.org/country/ID [^66]: Badan Pusat Statistik. “Ekonomi Indonesia Tahun 2025 Tumbuh 5,11 Persen.” Berita Resmi Statistik. No. 18/02/Th. XXIX (2026): 1–16. Erişim tarihi 13 Mayıs 2026. https://www.bps.go.id/id/pressrelease/2026/02/05/2546/ekonomi-indonesia-tahun-2025-tumbuh-5-11-persen.html [^67]: Badan Pusat Statistik. Statistik Perdagangan Luar Negeri Indonesia Ekspor 2024, Buku I. Badan Pusat Statistik, 2025. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://www.bps.go.id/id/publication/2025/07/07/6de51ef555c018f6ba7168d1/statistik-perdagangan-luar-negeri-indonesia-ekspor-2024--buku-i.htmlBadan Pusat Statistik. Statistik Perdagangan Luar Negeri Indonesia Impor 2024, Buku I. Badan Pusat Statistik, 2025. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://www.bps.go.id/id/publication/2025/07/07/526bc1e0e937d64b8b2a8e61/statistik-perdagangan-luar-negeri-indonesia-impor-2024--buku-i.html [^68]: Pusat Data dan Sistem Informasi Pertanian. Outlook Komoditas Perkebunan Kelapa Sawit Tahun 2024. Jakarta: Sekretariat Jenderal Kementerian Pertanian Republik Indonesia, 2024. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://satudata.pertanian.go.id/details/publikasi/696 [^69]: U.S. International Trade Administration. "Indonesia – Digital Economy." Trade.gov Country Commercial Guide, 2024. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://www.trade.gov/country-commercial-guides/indonesia-digital-economy [^70]: T.C. Ticaret Bakanlığı Cakarta Ticaret Müşavirliği. Endonezya Pazara Giriş Rehberi, 2024, 40-41. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://ticaret.gov.tr/data/62c696dd13b876ae383fd792/Endonezya%20Pazara%20Giri%C5%9F%20Rehberi.pdf [^71]: A.e., syf 11-12, [^72]: A.e., syf 36, [^73]: Jaringan Dokumentasi dan Informasi Hukum Nasional. “Sejarah dan Perjalanan Konstitusi Indonesia.” JDIHN, 20 Ağustos 2025. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://jdihn.go.id/literasi/infografis/detail/sejarah-dan-perjalanan-konstitusi-indonesia/b9dd3bea-ce66-4a4b-9a7c-ae3e12578ad4 [^74]: Mya Saw Shin. Indonesia: Legal System. Washington, D.C.: Far Eastern Law Division, Law Library, Library of Congress, 1977. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://www.loc.gov/resource/llglrdppub.2019669067/?st=text [^75]: T.C. Dışişleri Bakanlığı. "Endonezya'nın Siyasi Görünümü." T.C. Dışişleri Bakanlığı Resmî İnternet Sitesi. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://www.mfa.gov.tr/endonezya-siyasi-gorunumu.tr.mfa [^76]: Hüseyin Furkan Çolak. "Endonezya." Asya Araştırmaları Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi 8, 1 (2024): 117-120. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3960860 [^77]: Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia. “Kedudukan, Tugas, dan Wewenang.” MPR RI. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://www.mpr.go.id/tentang-mpr/Kedudukan%2C-Tugas%2C-dan-Wewenang [^78]: Komisi Pemilihan Umum. Keputusan Komisi Pemilihan Umum Nomor 1206 Tahun 2024 tentang Penetapan Calon Terpilih Anggota Dewan Perwakilan Rakyat dalam Pemilihan Umum Tahun 2024. 25 Ağustos 2024:1. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://jdih.kpu.go.id/data/data\_kepkpu/2024kpt1206.pdf [^79]: Komisi Premilihan Umum, ''KPU Terapkan 580 Anggota DPR, 152 Anggota DPD,'' kpu.go.id, Erişim 20 Nisan 2026, https://www.kpu.go.id/berita/baca/12569/kpu-tetapkan-580-anggota-dpr-152-anggota-dpd [^80]: Anadolu Ajansı. "Endonezya, yarın yeni devlet başkanını seçecek." Anadolu Ajansı, 13 Şubat 2024. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/endonezya-yarin-yeni-devlet-baskanini-sececek/3135902 [^81]: Pemerintah Republik Indonesia. “Undang-Undang Nomor 29 Tahun 2022 tentang Pembentukan Provinsi Papua Barat Daya.” JDIH BPK RI No. 29 (2022). Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026.https://peraturan.bpk.go.id/Details/232726/ [^82]: Komisi Pemilihan Umum (KPU) Republik Indonesia. "Rekapitulasi Hasil Perolehan Kursi DPR RI Pemilu 2024." KPU.go.id, 25 Ağustos 2024. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://www.kpu.go.id/berita/baca/12598/kpu-ri-tetapkan-perolehan-kursi-dpr-ri-pemilu-2024 [^83]: Sekretariat Kabinet Republik Indonesia. “Presiden Prabowo Subianto Umumkan Susunan Kabinet Merah Putih di Istana Merdeka, Jakarta.” Setkab RI (2024). Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://setkab.go.id/presiden-prabowo-subianto-umumkan-susunan-kabinet-merah-putih-di-istana-merdeka-jakarta/ [^84]: Anadolu Ajansı. "Endonezya'nın yeni başkentinin adı 'Nusantara' olacak." Anadolu Ajansı, 17 Ocak 2022. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/endonezya-nin-yeni-baskentinin-adi-nusantara-olacak/2477034 [^85]: Otorita Ibu Kota Nusantara. "Perpres Nomor 79 Tahun 2025 Tentang Nusantara Sebagai Ibu Kota Politik 2028." IKN.go.id Resmî Açıklamalar, Ağustos 2025. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://www.ikn.go.id/en [^86]: Badan Pusat Statistik. “Sensus Penduduk 2020.” Badan Pusat Statistik. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://sensus.bps.go.id/main/index/sp2020Badan Pusat Statistik. “Jumlah Penduduk Pertengahan Tahun (Ribu Jiwa), 2025.” Badan Pusat Statistik. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://www.bps.go.id/id/statistics-table/2/MTk3NSMy/jumlah-penduduk-pertengahan-tahun--ribu-jiwa-.htmlBadan Pusat Statistik Kabupaten Demak. “Hasil Sensus Penduduk 2020.” Badan Pusat Statistik Kabupaten Demak, 21 Ocak 2021. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://demakkab.bps.go.id/id/news/2021/01/21/67/hasil-sensus-penduduk-2020.html [^87]: Kementerian PPN/Bappenas. “Bappenas Luncurkan Kebijakan Perkotaan Nasional 2045, Dukung Pembangunan Perkotaan Berkelanjutan.” Bappenas, 15 Eylül 2025. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://www.bappenas.go.id/berita/bappenas-luncurkan-kebijakan-perkotaan-nasional-2045-dukung-pembangunan-perkotaan-berkelanjutan-aMmls [^88]: Aris Ananta, Evi Nurvidya Arifin ve M. Sairi Hasbullah vd. “Demography of Indonesia's Ethnicity.” ISEAS – Yusof Ishak Institute (2015): 22-37. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026.https://muse.jhu.edu/book/41125 [^89]: Muhamad, Nabilah. “Mayoritas Penduduk Indonesia Beragama Islam pada Semester I 2024.” Databoks Katadata (2024): —. Erişim Tarihi: 19 Nisan 2026. https://databoks.katadata.co.id/demografi/statistik/66b45dd8e5dd0/mayoritas-penduduk-indonesia-beragama-islam-pada-semester-i-2024? [^90]: United Nations Development Programme. Human Development Report 2025: A Matter of Choice – People and Possibilities in the Age of AI. New York: UNDP, 6 Mayıs 2025. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://hdr.undp.org/content/human-development-report-2025 [^91]: Kementerian Pendidikan Dasar dan Menengah Republik Indonesia. "Profil Kementerian." Kemendikdasmen.go.id. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026.https://kemendikdasmen.go.id/ [^92]: Pemerintah Republik Indonesia. “Undang-Undang Republik Indonesia Nomor 20 Tahun 2003 tentang Sistem Pendidikan Nasional.” JDIH Sekretariat Negara RI (2003). Erişim Tarihi: 19 Nisan 2026.https://jdih.setneg.go.id/ [^93]: Nils Petter Thuesen. "Indonesias litteratur." Store Norske Leksikon. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://snl.no/Indonesias\_litteratur [^94]: UNESCO Intangible Cultural Heritage. "Wayang Puppet Theatre (Indonesia)." UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity, 2008. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026.https://ich.unesco.org/en/RL/wayang-puppet-theatre-00063 [^95]: UNESCO Intangible Cultural Heritage, Decision 16.COM 8.b.16: Gamelan, UNESCO, 2021. Erişim Tarihi: 21 Nisan 2026. https://ich.unesco.org/en/Decisions/16.COM/8.b.16 [^96]: UNESCO Intangible Cultural Heritage. "Indonesian Batik." UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity, 2009. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://ich.unesco.org/en/RL/indonesian-batik-00170 [^97]: UNESCO World Heritage Centre. "Indonesia – Properties Inscribed on the World Heritage List." UNESCO WHC. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://whc.unesco.org/en/statesparties/id [^98]: UNESCO World Heritage Centre. "The Cosmological Axis of Yogyakarta and its Historic Landmarks." UNESCO World Heritage List, 2023. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://whc.unesco.org/en/list/1671/ [^99]: Anadolu Ajansı. "Bali Adası tarihi mekânları ve turizm merkezleriyle her yıl çok sayıda turist ağırlıyor." Anadolu Ajansı, 18 Eylül 2022. Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026. https://www.aa.com.tr/tr/kultur/bali-adasi-tarihi-mekanlari-ve-turizm-merkezleriyle-her-yil-cok-sayida-turist-agirliyor/2747831 [^100]: Gregory B. Poling ve diğerleri. "Six Months of Prabowo: Indonesia's Diplomatic Charm Offensive." Center for Strategic and International Studies (CSIS) (2025). Erişim tarihi: 4 Mayıs 2026. https://www.csis.org/blogs/new-perspectives-asia/six-months-prabowo-indonesias-diplomatic-charm-offensive [^101]: Lucas Myers. "Indonesia's Foreign Policy Under Prabowo: Still Free But More Active?" The Diplomat (2025). Erişim tarihi: 4 Mayıs 2026. https://thediplomat.com/2025/03/indonesias-foreign-policy-under-prabowo-still-free-but-more-active/ [^102]: Antara News. "Indonesia Promises Active Contribution as BRICS Newest Full Member." Antara News (2025). Erişim tarihi: 4 Mayıs 2026. https://en.antaranews.com/amp/news/340458/indonesia-promises-active-contribution-as-brics-newest-full-member [^103]: Lucas Myers, "Indonesia's Foreign Policy Under Prabowo: Still Free But More Active?" The Diplomat, 19 Mart 2025. Erişim tarihi: 4 Mayıs 2026, https://thediplomat.com/2025/03/indonesias-foreign-policy-under-prabowo-still-free-but-more-active/ [^104]: Lucas Myers. "Indonesia's Foreign Policy Under Prabowo: Still Free But More Active?" The Diplomat (2025). Erişim tarihi: 4 Mayıs 2026. https://thediplomat.com/2025/03/indonesias-foreign-policy-under-prabowo-still-free-but-more-active/ [^105]: Anadolu Ajansı. "Endonezya Yönetimi 'Dengeli Tarafsızlık'la ABD ile Çin Arasındaki 'Mesafeyi Korumayı' Hedefliyor." Anadolu Ajansı (2025). Erişim tarihi: 4 Mayıs 2026. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/endonezya-yonetimi-dengeli-tarafsizlikla-abd-ile-cin-arasindaki-mesafeyi-korumayi-hedefliyor/3547504 [^106]: Congressional Research Service. "U.S.-Indonesia Relations." Congress.gov (2026). Erişim tarihi: 4 Mayıs 2026. https://www.congress.gov/crs-product/IF10247 [^107]: Gregory B. Poling ve diğerleri. "Six Months of Prabowo: Indonesia's Diplomatic Charm Offensive." Center for Strategic and International Studies (CSIS) (2025). Erişim tarihi: 4 Mayıs 2026. https://www.csis.org/blogs/new-perspectives-asia/six-months-prabowo-indonesias-diplomatic-charm-offensive [^108]: Anadolu Ajansı. "Endonezya Devlet Başkanı Subianto: Tek Kutuplu Dünya Geçmişte Kaldı, Yeni Bir Küresel Gerçeklik Ortaya Çıkıyor." Anadolu Ajansı (2025). Erişim tarihi: 4 Mayıs 2026. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/endonezya-devlet-baskani-subianto-tek-kutuplu-dunya-gecmiste-kaldi-yeni-bir-kuresel-gerceklik-ortaya-cikiyor/3606245 [^109]: Anadolu Ajansı, "Endonezya ile KAAN Anlaşması: Türkiye'nin Yeniden Asya Girişimi'nde Dönüm Noktası," Anadolu Ajansı, Erişim tarihi: 4 Mayıs 2026, https://www.aa.com.tr/tr/analiz/endonezya-ile-kaan-anlasmasi-turkiye-nin-yeniden-asya-girisiminde-donum-noktasi/3620491 [^110]: Anadolu Ajansı, "Baykar ile Endonezya arasında Bayraktar KIZILELMA Çerçeve Anlaşması imzalandı," Anadolu Ajansı, Erişim tarihi: 4 Mayıs 2026, https://www.aa.com.tr/tr/bilim-teknoloji/baykar-ile-endonezya-arasinda-bayraktar-kizilelma-cerceve-anlasmasi-imzalandi/3928946 [^111]: Anadolu Ajansı, “Indonesia officially joins BRICS, Brazil announces,” Anadolu Ajansı, Erişim Tarihi: 19 Nisan 2026, https://aa.com.tr/en/asia-pacific/indonesia-officially-joins-brics-brazil-announces/3443229 [^112]: Direktorat Jenderal Potensi Pertahanan, "Peran ASN dalam Komcad Menjadi Pilar Bagi Pertahanan Negara," Kementerian Pertahanan Republik Indonesia, Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026, https://www.kemhan.go.id/pothan/2025/04/29/peran-asn-dalam-komcad-menjadi-pilar-bagi-pertahanan-negara.html [^113]: Direktorat Jenderal Potensi Pertahanan, "Peran ASN dalam Komcad Menjadi Pilar Bagi Pertahanan Negara," Kementerian Pertahanan Republik Indonesia, Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026, https://www.kemhan.go.id/pothan/2025/04/29/peran-asn-dalam-komcad-menjadi-pilar-bagi-pertahanan-negara.html [^114]: United Nations Peacekeeping, "Troop and Police Contributors," UN Department of Peace Operations, Erişim Tarihi: 18 Nisan 2026, https://peacekeeping.un.org/en/troop-and-police-contributors ## Related Articles - [ENDONEZYA](//detay/endonezya-2/llms.txt) - [Nasi Goreng ](//detay/nasi-goreng-3f3cb/llms.txt) - [Dewi Sri ](//detay/dewi-sri-621a7/llms.txt) - [Barong ](//detay/barong-5c97c/llms.txt) - [Martabak Manis ](//detay/martabak-manis-4cd10/llms.txt) - [Martabak Telur ](//detay/martabak-telur-364d2/llms.txt) - [Rangda ](//detay/rangda-aad09/llms.txt) - [Wayang Kulit ](//detay/wayang-kulit-7dd8e/llms.txt) - [Ketupat ](//detay/ketupat-78353/llms.txt)