--- title: Eleştirel Jeopolitik slug: elestirel-jeopolitik-bfad6 url: /detay/elestirel-jeopolitik-bfad6 type: article language: Türkçe entity: primary: Eleştirel Jeopolitik type: article disambiguation: Eleştirel Jeopolitik: Mekân, iktidar ve söylemin jeopolitik analizini inceleyen disiplinlerarası bir yaklaşım. categories: - name: Coğrafya slug: cografya-2 url: /kategori/cografya-2 - name: İstihbarat, Güvenlik Ve Savunma slug: istihbarat-guvenlik-ve-askeri-calismalar url: /kategori/istihbarat-guvenlik-ve-askeri-calismalar - name: Siyaset Ve Uluslararası İlişkiler slug: siyaset-ve-uluslararasi-iliskiler url: /kategori/siyaset-ve-uluslararasi-iliskiler tags: - İdeolojik Pratikler - Coğrafi Temsiller - Eleştirel Jeopolitik - söylem - Güvenlik author: Mehmet Fatih Argın created_at: 2025-05-23T00:55:41.004920+03:00 updated_at: 2025-05-28T13:52:53.782981+03:00 image: https://cdn.t3pedia.org/media/uploads/2025/05/22/NMlxia2qLmD7yn6Kvd2I1cQwD6LA1M40.png --- # Eleştirel Jeopolitik ## Article Content **Eleştirel jeopolitik**, [uluslararası ilişkilerde](/tr/detay/uluslararasi-iliskiler-2/llms.txt) mekânın, [coğrafi](/tr/detay/cografya-4/llms.txt) temsillerin ve siyasi iktidar söylemlerinin analizine odaklanan disiplinler arası bir yaklaşımdır. Geleneksel jeopolitik yaklaşımların mekânı doğal, değişmez ve nesnel bir gerçeklik olarak kabul eden anlayışına karşı çıkan bu yaklaşım, jeopolitik temsilleri [söylemsel](/tr/detay/soylem-analizi-7d644/llms.txt) ve [ideolojik](/tr/detay/ideoloji-2/llms.txt) pratikler olarak değerlendirir. 1990’ların başından itibaren özellikle Gerard Ó Tuathail (Gearóid Ó Tuathail) ve Simon Dalby gibi akademisyenlerin öncülüğünde şekillenen [eleştirel jeopolitik](/tr/detay/critical-geopolitics-ee464/llms.txt), coğrafyanın ve jeopolitik bilginin iktidar ilişkileriyle nasıl iç içe geçtiğini sorgular. ### **Eleştirel Jeopolitik ve Söylem** Eleştirel jeopolitik, coğrafi mekânların, sınırların ve kimliklerin söylemsel olarak üretildiği varsayımıyla hareket eder. Bu anlayışta jeopolitik haritalar kimlikleri, tehdit algılarını ve [dış politikaları](/tr/detay/dis-politika-2/llms.txt) kuran ideolojik araçlardır. Bu çerçevede, devletlerin “biz” ve “öteki” ayrımlarını nasıl kurguladığı, hangi söylemsel stratejilerle sınırlarını tanımladığı ve [güvenlik](/tr/detay/guvenlik-2/llms.txt) anlayışlarını şekillendirdiği eleştirel inceleme nesnesi hâline gelir. ### **Üçlü Analitik Çerçeve** Eleştirel jeopolitik, jeopolitik söylemleri üç düzlemde inceler: 1. **Resmî (pratik) jeopolitik**, karar vericiler ve devlet elitlerinin ürettiği söylemleri, 2. **Akademik (formel) jeopolitik**, entelektüel çevrelerin teorik üretimlerini, 3. **Popüler jeopolitik** ise medya, sinema ve günlük söylemlerde yer alan coğrafi kurguları kapsar. Bu çok katmanlı yaklaşım, jeopolitiğin yalnızca stratejik analizle sınırlı bir alan olmadığını, kültürel temsillerle şekillenen geniş bir ideolojik alan olduğunu ortaya koyar. ### **Tarihsel Arka Plan ve Paradigmatik Kırılma** [Soğuk Savaş Dönemi](/tr/detay/yeni-soguk-savas-ad969/llms.txt) [jeopolitiği](/tr/detay/jeopolitik-2/llms.txt), dünya siyasetini ikili bir karşıtlık (Doğu-Batı; biz-onlar) içinde sunan söylemleriyle, uzun yıllar uluslararası ilişkilerin temel açıklayıcı paradigması olmuştur. Ancak Berlin Duvarı’nın yıkılması, [küreselleşmenin](/tr/detay/kuresellesme-2/llms.txt) derinleşmesi ve iletişim teknolojilerindeki gelişmeler bu söylemsel çerçeveyi aşındırmıştır. Eleştirel jeopolitik, bu dönüşüm sürecinde ortaya çıkarak coğrafi bilgilerin doğallaştırılmasına ve evrensel olarak sunulmasına karşı durur. Bu yönüyle hem [postmodern](/tr/detay/postmodern-tarih/llms.txt) hem de postyapısalcı teorik yaklaşımlardan beslenir. ### **Temel Varsayımlar ve Eleştiriler** Eleştirel jeopolitik beş temel önermeyle özetlenebilir: 1. Jeopolitik söylem, nesnel değil, kültürel ve ideolojik temelli bir üretimdir. 2. Mekân ve sınırlar, toplumsal olarak inşa edilmiş ve süreğen çatışma alanlarıdır. 3. Jeopolitik bilgi, söylemsel bir iktidar aracıdır; bu bilgi, belirli aktörlerin çıkarlarını meşrulaştırmak için kullanılır. 4. Erkek egemen söylemler jeopolitik üretimin çoğunda belirgindir; bu bağlamda cinsiyet, eleştirel çözümlemelerde merkezî bir yer edinir. 5. Jeopolitik bilgi üretimi, teknolojik, kültürel ve kurumsal araçlarla desteklenir; örneğin haritalama, medya temsilciliği ve güvenlik kurumları bu sürecin parçasıdır. ### **Bölgesel Uygulamalar ve Eleştirel Güvenlik** Eleştirel jeopolitik yaklaşımlar, özellikle “[Ortadoğu](/tr/detay/ortadogu-2/llms.txt)” gibi bölgelerin nasıl “icat edildiğini” ve bu temsillerin güvenlik söylemleriyle nasıl iç içe geçtiğini gözler önüne serer. Bu örnek, bölgelerin sabit coğrafi birimler olmadığını, aksine güvenlik ve iktidar pratikleri içinde sürekli yeniden üretildiklerini gösterir. ## Academic Sources and References 1. Ar, Mazlum. “Jeopolitik Söylemde Paradigmatik Değişim ve Eleştirel Söylem Analizi.” International Journal of Geography and Geography Education 42 (2020): 278–290. https://dergipark.org.tr/tr/pub/igge/issue/56119/674834Bilgin, Pınar. “Whose ‘Middle East’? Geopolitical Inventions and Practices of Security.” International Relations 18 (2004): 1, 25–41. Dalby, Simon. “Critical Geopolitics and Security.” Handbook of New Security Studies, Ed. Peter Burgess. (New York: Routledge, 2008),50-58. https://www.researchgate.net/publication/287496321\_Critical\_geopolitics\_and\_securityKoopman, Sara, Simon Dalby, Nick Megoran, Jo Sharp, Gerry Kearns, Rachael Squire, Alex Jeffrey, Vicki Squire ve Gerard Toal. “Critical Geopolitics/critical geopolitics 25 Years On.” Political Geography (2021). https://wrap.warwick.ac.uk/id/eprint/153203/Ó Tuathail, Gearóid ve Simon Dalby, Rethinking Geopolitics. London: Routledge, 1998. https://www.routledge.com/Rethinking-Geopolitics/Dalby-Tuathail/p/book/9780415172516?srsltid=AfmBOoqTcPEyq6STVIrrkxeheaDUm1\_k9nCgckPOyZZUsO0Os7\_9WWjYToal, Gerard. “Understanding Critical Geopolitics: Geopolitics and Risk Society.” Journal of Strategic Studies 22, no. 2–3 (1999): 107–124. https://www.researchgate.net/publication/233450135\_Understanding\_Critical\_Geopolitics\_Geopolitics\_and\_Risk\_SocietyVarlık, Ali Bilgin. “Eleştirel Jeopolitik.” Güvenlik Çalışmaları: Kuramsal Yaklaşımlar, Cilt I içinde,Ed. Oktay Bingöl ve Ali Bilgin Varlık, (İstanbul: Hiperyayın ve Arel Üniversitesi Yayınları, 2020) 503–536. https://www.researchgate.net/publication/363405619\_Guvenlik\_Calismalari