--- title: Efes Antik Kenti slug: efes-antik-kenti-41a9e url: /detay/efes-antik-kenti-41a9e type: article language: Türkçe entity: primary: Efes Antik Kenti type: article disambiguation: Efes Antik Kenti: 9000 yıllık tarih, Artemis Tapınağı, Celsus Kütüphanesi ve daha fazlası! UNESCO Dünya Mirası. categories: - name: Mimari slug: mimari url: /kategori/mimari - name: Arkeoloji slug: arkeoloji url: /kategori/arkeoloji - name: Tarih slug: tarih url: /kategori/tarih tags: - yamaçevler - artemistapınağı - celsuskütüphanesi - efesintarihi - efesizmir - ephesus - efesantikkenti - antikkentler - Helenistikdönem - UNESCODünyaMirası - KültürelMiras author: Nazlı Kemerkaya created_at: 2025-04-02T16:07:37.682396+03:00 updated_at: 2025-04-17T10:12:53.062192+03:00 image: https://cdn.t3pedia.org/media/uploads/2025/04/02/tSOegpcay09xGnYZjpC64NcPXJTWkGu5.webp --- # Efes Antik Kenti ## KURE Information Cards ### KURE Information Card: Efes Antik Kenti (Fotoğraf: Selçuklu Belediyesi) ![90124,efescelsus2.png](https://cdn.t3pedia.org/media/uploads/2025/04/02/0QHfeKlEDicA4JaWJhiKX00JohuyuHFo.png) | Field | Value | |-------|-------| | Konum | İzmir/Türkiye | | Öne Çıkan Yapılar | Hadrian Tapınağı,Nike kabartması,Yamaç Evler,Artemis Tapınağı,Büyük Tiyatro,Celsus Kütüphanesi | | Tarihi Dönemler | Osmanlı,Selçuklu,Bizans,Roma,Helenistik,Klasik,Arkaik,Hitit,Tunç Çağı,Neolitik | | Kazı Çalışmaları | Süreklilik: 1895’ten itibaren (Avusturya Arkeoloji Enstitüsü),İlk kazılar: 1863 (J. T. Wood) | | Kuruluşu | Kentleşme: M.Ö. 10. yüzyıl (Ayasuluk Tepesi),İlk yerleşim: M.Ö. 6000 (Çukuriçi Höyük) | | UNESCO Kriterleri | (iii)-(iv)-(vi) | | UNESCO Kaydı | 2015 yılında Dünya Mirası Listesi’ne dahil edildi | ## Article Content Efes Antik Kenti, [Batı](/tr/detay/bati-4/llms.txt) [Anadolu](/tr/detay/anadolu-4/llms.txt)’da, Türkiye’nin [İzmir](/tr/detay/izmir-il-3/llms.txt) iline bağlı **Selçuk** ilçesi sınırları içerisinde [yer](/tr/detay/yer-2/llms.txt) alır. İlk yerleşim izleri [Neolitik](/tr/detay/neolitik/llms.txt) [Çağ](/tr/detay/cag-4/llms.txt)’a uzanan bu [kent](/tr/detay/kent/llms.txt), tarih boyunca çeşitli uygarlıkların etkisinde kalmış; Hitit, Yunan, Roma, [Bizans](/tr/detay/bizans/llms.txt),** **[Selçuklu](/tr/detay/selcuklular/llms.txt) ve Osmanlı** **dönemlerinde kesintisiz yerleşim görmüştür. Yaklaşık 9000 yıllık geçmişe sahip olan Efes, antik dünyanın en [önemli](/tr/detay/onemli-0325c/llms.txt) liman kentlerinden biri olarak tarih boyunca hem kültürel hem de ticari açıdan merkezi bir rol üstlenmiştir. Efes, özellikle Helenistik ve Roma dönemlerinde kentleşme, mimarlık ve dini yapılaşma açısından zirveye ulaşmıştır. **Celsus Kütüphanesi, Büyük Tiyatro, Yamaç Evler, Hadrian Tapınağı **ve **Artemis Tapınağı** [gibi](/tr/detay/gibi-749510/llms.txt) anıtsal yapılar bu dönemlerin mirasıdır. Kent aynı zamanda erken Hristiyanlık açısından da büyük [önem](/tr/detay/onem/llms.txt) taşır;** Meryem Ana Evi, St. John Bazilikası** ve **Meryem Ana Kilisesi**, bu inanç sisteminin izlerini taşır. 2015 yılında **UNESCO Dünya Mirası Listesi**’ne dahil edilen Efes, kültürel peyzajı, dini tarihi ve mimari zenginliğiyle evrensel öneme sahip bir arkeolojik miras olarak korunmaktadır. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/04/02/PzqDEiZ9S0aycBZaCmE201JabVsh9hyz.jpg) *Efes Antik Kenti (Fotoğraf: Türkiye Kültür Portalı)* ### **Tarihçe** Efes Antik Kenti’nin tarihî gelişimi, Batı Anadolu’da yaklaşık 9000 yıl öncesine uzanır. Bölgedeki ilk yerleşim izleri, Kalkolitik Çağ’a (M.Ö. 5. binyıl) kadar inmektedir. Bu erken yerleşim, savunmaya elverişli bir konuma sahip olan [Ayasuluk](/tr/detay/ayasuluk/llms.txt) Tepesi’nde gelişmiştir. Geç Tunç Çağı'nda, Arzawa’nın başkenti Apasa olarak tanımlanan kent, Demir Çağı’ndan itibaren [kutsal](/tr/detay/kutsal-2/llms.txt) bir alan niteliği kazanmıştır. M.Ö. 11. yüzyıldan itibaren Artemis kültüne [ev](/tr/detay/ev-2/llms.txt) sahipliği yapan bu alan, daha sonra Yunan göçleriyle [birlikte](/tr/detay/birlikte/llms.txt) Aioller, Lelegler ve Lidyalılar tarafından yerleşime açılmış, M.Ö. 7. yüzyılda **Lidya** Kralı Kroisos’un desteğiyle **Artemis Tapınağı** yeniden inşa edilmiştir. Helenistik [Dönem](/tr/detay/donem-3/llms.txt)’de Efes, [Makedonya](/tr/detay/makedonya-2/llms.txt) kökenli Diadoklar arasında süren savaşlar sonucunda M.Ö. 300 civarında Lysimakhos’un yönetimine girmiştir. Bu dönemde [Bülbül](/tr/detay/bulbul-2/llms.txt) Dağı ile Panayır Dağı arasında konumlanan yeni kent kurulmuştur. Kentin adı, Lysimakhos’un eşi Arsinoe’dan dolayı Arsinoe olarak da anılmıştır. Yeni yerleşim, Hipodamik kent planına uygun olarak inşa edilmiş; kentin surları yaklaşık 9 km uzunluğa ulaşmıştır. Bu dönemde kentin alt kesiminde Ticari Agora ve [Tiyatro](/tr/detay/tiyatro-2/llms.txt) yer alırken, üst şehirde [Devlet](/tr/detay/devlet-3/llms.txt) Agorası, Bouleuterion ve Prytaneion gibi yapılar yer almıştır. M.Ö. 133’te [Bergama](/tr/detay/bergama-2/llms.txt) Krallığı'nın Roma'ya bağlanmasıyla Efes, Roma İmparatorluğu’nun Asia Eyaleti’ne dâhil edilmiştir. Roma Dönemi’nde Efes, eyaletin başkenti ve metropolisi olmuş; liman kenti kimliğiyle ekonomik ve ticari açıdan gelişme göstermiştir. Kentte yapılan büyük inşa faaliyetleri arasında **Celsus Kütüphanesi, Hadrian Tapınağı, Tiyatro** ve **Yamaç Evler** gibi anıtsal yapılar öne çıkar. M.S. 1-2. yüzyıllarda zirveye ulaşan bu gelişim, Hristiyanlığın yayılmasıyla birlikte dini kimlik de kazanmıştır. St. Paul’un misyonerlik faaliyetleri ve 431’de yapılan Efes Konsili ile kent, Hristiyan dünyası için önemli bir [merkez](/tr/detay/merkez/llms.txt) hâline gelmiştir. Bizans Dönemi'nde (M.S. 4-13. yüzyıllar), Efes, Theologos Tepesi’nde (Ayasuluk) gelişmeye devam etmiş; Aziz Yuhanna Bazilikası inşa edilmiştir. Roma döneminde terk edilen liman alanı ve kent merkezinden çekilen [nüfus](/tr/detay/nufus/llms.txt), Ayasuluk çevresine yönelmiştir. Bu dönem, aynı zamanda depremler, salgınlar ve siyasi değişimlerle karakterize edilmiştir. 7. yüzyıldan itibaren savunma öncelikli yerleşim anlayışıyla kent küçülmüş, ticari önemi azalmıştır. [Selçuklu](/tr/detay/selcuklular/llms.txt) ve Osmanlı dönemlerinde Ayasuluk Tepesi tekrar canlanmış, [bölge](/tr/detay/bolge-2/llms.txt) 14. yüzyılda Aydınoğulları'nın yönetimine [geçmiş](/tr/detay/gecmis-750335/llms.txt) ve [İsa Bey Camii](/tr/detay/isa-bey-camii-3/llms.txt) gibi önemli yapılar bu dönemde inşa edilmiştir. Ancak antik Efes kenti terk edilmiştir. 19. yüzyılda başlayan kazı çalışmalarıyla kent yeniden [gün](/tr/detay/gun-4/llms.txt) yüzüne çıkarılmıştır. Özellikle [Avusturya](/tr/detay/avusturya-2/llms.txt) Arkeoloji Enstitüsü’nün katkılarıyla sistemli kazılar yürütülmüş, Celsus Kütüphanesi, Artemis Tapınağı kalıntıları ve Yamaç Evler gibi birçok [yapı](/tr/detay/yapi-2/llms.txt) restore edilmiştir. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/04/02/3aCleRgA7m9uczhSkly1pOb2VQgKEXQ6.jpg) *İsabey Camii (Fotoğraf: T.C. Selçuklu Kaymakamlığı)* ### **Kazı Çalışmaları** Efes Antik Kenti’ndeki sistemli arkeolojik kazı çalışmaları, 19. yüzyılın ikinci yarısında başlamıştır. 1863-1874 yılları arasında İngiliz [mimar](/tr/detay/mimar-2/llms.txt) John Turtle Wood tarafından, Artemis Tapınağı’nın yerini tespit etmek amacıyla yürütülen çalışmalar, Efes’teki ilk bilimsel kazılar olarak kabul edilir. Wood, 1869 yılında yaklaşık 7 m derinlikte tapınağın [mermer](/tr/detay/mermer-2/llms.txt) kaplamalarına ulaşmış ancak umulan buluntuların çıkmaması nedeniyle 1874’te çalışmalar sona ermiştir. 1904-1905 yıllarında David G. Hogarth başkanlığında yürütülen [kısa](/tr/detay/kisa/llms.txt) süreli İngiliz kazılarının ardından, sistemli ve [uzun](/tr/detay/uzun/llms.txt) süreli kazı programı, 1895 yılında Avusturya Arkeoloji Enstitüsü’nün öncülüğünde başlamıştır. Kazılar, Otto Benndorf’un başkanlığında Efes’teki önemli alanlarda yoğunlaşmıştır. Özellikle Artemis Tapınağı çevresi, liman agorası ve gymnasium alanları üzerinde durulmuştur. 1926’dan itibaren Josef Keil, St. Jean (Yedi Uyurlar Mezarlığı) ve Büyük Gymnasium gibi alanlarda çalışmalarını sürdürmüştür. 1954 yılında Franz Miltner yönetiminde başlatılan kazılarda, Kuretler Caddesi çevresi, Hadrianus Tapınağı ve St. Jean Bazilikası gibi önemli yapılar gün ışığına çıkarılmıştır. 1960’ta Fritz Eichler başkanlığında oluşturulan yeni [ekip](/tr/detay/ekip-751348/llms.txt), Yamaç Evler’in sistematik kazılarına başlamıştır. Bu çalışmalar 1969'dan itibaren Helmuth Vetters başkanlığında sürdürülmüş, Vetters döneminde Celsus Kütüphanesi ayağa kaldırılmıştır. 1998’den bu yana yürütülen çalışmalar ise arkeolog Friedrich Krinzinger’in yönetiminde devam etmiştir. Son yıllarda kazı çalışmalarının odağı, yalnızca anıtsal yapıların ortaya çıkarılması değil, aynı zamanda restorasyon, [konservasyon](/tr/detay/konservasyon-2/llms.txt) ve kent tarihi araştırmaları olmuştur. 2008 yılı itibarıyla 12 ülkeden 228 uzmanın katılımıyla yürütülen kazılarda, özellikle Çukuriçi Höyüğü'nde yapılan çalışmalarla, bölgenin Neolitik Çağ'dan itibaren yerleşime [sahne](/tr/detay/sahne-3/llms.txt) olduğu kesinleşmiştir. Aynı yıl yapılan jeofizik ölçümler, denizle bağlantılı liman sisteminin evrimini anlamaya yönelik [veri](/tr/detay/veri-2/llms.txt) sunmuştur. Ayrıca tiyatro yapısındaki analizlerle, sahne binasının mimari gelişimi ve mermer merdivenlerin yeniden inşası desteklenmiştir. Kazı çalışmaları yalnızca arkeolojik değil, aynı zamanda kültürel mirasın korunmasına yönelik [disiplinlerarası](/tr/detay/disiplinlerarasi/llms.txt) bir yapıya sahiptir. Özellikle Efes’in UNESCO [Dünya](/tr/detay/dunya-2/llms.txt) Mirası Listesi’ne 2015 yılında dâhil edilmesiyle birlikte koruma, belgeleme, restorasyon ve sürdürülebilirlik ilkeleri kazı programı için önemli hale gelmiştir. ### **Mimari Yapılar** Efes Antik Kenti, Antik Çağ’ın mimari mirası açısından en zengin yerleşimlerinden biri olarak dikkat çeker. Uzun süreli yerleşim tarihine paralel olarak, kentte farklı dönemlere ait mimari katmanlar iç içe geçmiş biçimde yer alır. Kentin planlamasında, özellikle Helenistik ve Roma dönemlerinde, Hipodamik sistemin izleri belirgindir. Alt ve üst [şehir](/tr/detay/sehir-3/llms.txt) olmak üzere iki [ana](/tr/detay/ana-751169/llms.txt) bölüme ayrılan Efes’te, ticari, siyasi, dini ve kültürel işlevlere sahip yapılar düzenli bir kent dokusu içinde konumlandırılmıştır. Ana ulaşım aksı olarak kabul edilen **Dini Alay Yolu**, Kuretler Caddesi boyunca uzanır ve bu cadde üzerinde hem anıtsal yapılar hem de kamusal alanlar sıralanır. Kentin [doğu](/tr/detay/dogu-751789/llms.txt) kısmında yer alan Bülbül Dağı eteklerindeki teraslara kurulu **Yamaç Evler**, zengin sınıfa ait [konut](/tr/detay/konut-2/llms.txt) mimarisinin tipik örneklerini oluşturur. [Mozaik](/tr/detay/mozaik-2/llms.txt) zemin döşemeleri, fresklerle süslenmiş duvarları, peristil avluları, merkezi ısıtma sistemleri ve [su](/tr/detay/su-4/llms.txt) tesisatlarıyla Roma konut kültürünü yansıtan bu yapılar, aynı zamanda Efesli seçkinlerin yaşam biçimi hakkında da [bilgi](/tr/detay/bilgi-4/llms.txt) sunar. Efes’in en dikkat çekici mimari yapılarından biri olan **Celsus Kütüphanesi**, hem fonksiyonel hem de sembolik anlamlar taşır. M.S. 2. yüzyılda, dönemin Roma valilerinden Celsus’un anısına oğlu tarafından inşa ettirilen yapı, hem bir anıt [mezar](/tr/detay/mezar-750492/llms.txt) hem de bir bilgi merkezi olarak tasarlanmıştır. İki katlı cephe düzeni, mimari oranları ve simetrik kompozisyonuyla Roma mimarlığını temsil eder. İç mekânda kitapların konulması için nişler ve mezar odası bulunur. Efes’in Roma döneminde bir metropol haline gelmesiyle birlikte bu tür yapılar, kentin entelektüel ve idari gücünü yansıtan mekânlara dönüşmüştür. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/04/02/Pi463MZrR3hBDZDd3NwDnVoWpyqYHwGE.jpg) *Celsus Kütüphanesi (Fotoğraf: Türkiye Kültür Portalı)* **Büyük Tiyatro**, Efes’in en eski yapılarından biridir. Helenistik dönemde inşasına başlanan ve Roma döneminde genişletilen tiyatro, 25.000 kişilik kapasitesiyle [sadece](/tr/detay/sadece-e8b50/llms.txt) sanatsal gösterilere değil, aynı zamanda siyasi toplantılara da ev sahipliği yapmıştır. Sahne binası üç katlı olup orkestra bölümü yarım [daire](/tr/detay/daire-2/llms.txt) biçimindedir. Tiyatronun merdivenleri ve oturma sıralarının bir kısmı restorasyon çalışmalarıyla yeniden ayağa kaldırılmıştır. Bu yapı, yalnızca bir [eğlence](/tr/detay/eglence/llms.txt) mekânı değil, aynı zamanda kamusal yaşamın bir parçası olarak kent mimarisindeki yerini almıştır. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/04/02/CmqMQ0CXbQTlu72bFrerdyybON07sYv7.jpg) *Tiyatro (Fotoğraf: Türkiye Kültür Portalı)* Efes’teki bir diğer önemli yapı **Artemis Tapınağı**’dır. İlk olarak M.Ö. 6. yüzyılda inşa edilen bu yapı, çeşitli dönemlerde yangınlar ve yağmalar nedeniyle tahrip olmuş; M.Ö. 4. yüzyılda yeniden inşa edilmiştir. [Devasa](/tr/detay/devasa/llms.txt) boyutları, çok sayıda sütunu ve dini sembolizmiyle Antik Dünyanın Yedi Harikası arasında yer almıştır. Tapınak, sadece dinsel bir merkez değil, aynı zamanda ekonomik ve sosyal bir merkez niteliğindedir. Tapınağın çevresindeki alanlar, ticari ve [ritüel](/tr/detay/rituel/llms.txt) amaçlarla kullanılmıştır. Efen Antik Kenti’nde iki ana **agora** yer alır: Alt Agora, yani Ticari Agora, limana [yakın](/tr/detay/yakin-750943/llms.txt) konumlanmış ve çevresindeki stoalarıyla bir [ticaret](/tr/detay/ticaret-3/llms.txt) merkezi işlevi görmüştür. Üst Agora ise Devlet Agorası olarak bilinmekte ve burada **Bouleuterion** (meclis binası) ile **Prytaneion** (yönetim merkezi) gibi yapılar yer almaktadır. Bu alanlar, Efes’in siyasi ve idari işleyişinin mekansal karşılıklarını oluşturur. Prytaneion’da kutsal ateşin sürekli yanması, burada tanrılara adanmış bir yönetsel kültün sürdürüldüğüne işaret eder. Kuretler Caddesi üzerinde yer alan **Hadrian Tapınağı**, Roma İmparatoru Hadrianus onuruna inşa edilmiştir. Korinth düzeninde tasarlanan yapının cephesinde yer alan frizlerde, Efes’in kuruluş efsanesine gönderme yapan mitolojik sahneler yer alır. Tapınağın ön cephesindeki [heykel](/tr/detay/heykel-2/llms.txt) kaideleri üzerinde Roma imparatorlarının isimleri yazılıdır. Bu mimari bezemeler, hem sanatsal üslubu hem de politik meşruiyeti ifade etme biçimi olarak dikkat çeker. Bizans döneminde Efes’in mimari merkezi Ayasuluk Tepesi’ne kaymıştır. Bu alanda inşa edilen **Aziz Yuhanna Bazilikası**, [haç](/tr/detay/hac-3/llms.txt) planlı yapısı ve anıtsal giriş mekânlarıyla dikkat çeker. Aynı alanda yer alan [İsa Bey Camii](/tr/detay/isa-bey-camii-3/llms.txt) ise Aydınoğulları döneminde yapılmış ve Anadolu beylik mimarisinin tipik örneklerinden biri olarak kabul edilmiştir. Her iki yapı da kentin Hristiyanlık ve İslam dönemlerindeki dini kimliğini [mekân](/tr/detay/mekan/llms.txt) üzerinden somutlaştırır. ### **Buluntular** Kazılarda ele geçen en dikkat çekici eserlerden biri, **Nike kabartması**dır. Kuretler Caddesi üzerinde yer alan bu [kabartma](/tr/detay/kabartma-4/llms.txt), zafer tanrıçası Nike’yi uçuş halindeki elbisesi ve kanatlarıyla betimlemektedir. Kabartmanın orijinal yeri kesin olarak bilinmemekle birlikte, olasılıkla bir kemerin parçası olduğu düşünülmektedir. Üzerindeki [dinamik](/tr/detay/dinamik-3/llms.txt) formlar, yüksek rölyef tekniği ve [anatomi](/tr/detay/anatomi-3/llms.txt) bilgisinin işlenmiş olmasıyla dikkat çeken bu [eser](/tr/detay/eser-3/llms.txt), Efes’teki heykeltıraşlık sanatının seviyesini göstermektedir. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/04/02/wmHjlO0Ldph8c1dAiMUboaHhE8cbixNQ.jpg) *Nike kabartması (Fotoğraf: Türkiye Kültür Portalı)* Celsus Kütüphanesi’nin cephesinde yer alan dört kadın heykeli ise Roma dönemine ait idealleştirilmiş [erdem](/tr/detay/erdem-495fa/llms.txt) figürleridir. Bunlar sırasıyla *Sophia* (Bilgelik), *Arete* (Erdem), *Ennoia* ([Düşünce](/tr/detay/dusunce-750495/llms.txt)) ve *Episteme* (Bilgi)’dir. Orijinalleri [bugün](/tr/detay/bugun-2/llms.txt) Viyana'da korunmakta olan bu heykeller, yapının felsefi [anlam](/tr/detay/anlam-3/llms.txt) dünyasına da işaret eder. Yamaç Evler kazılarında, özellikle evlerin iç mekânlarından çıkarılan [duvar](/tr/detay/duvar-3/llms.txt) freskleri, mozaikler, ev eşyaları ve hatta yazıtlar, Efesli zenginlerin gündelik yaşamına dair bilgiler sunar. Mozaiklerde mitolojik sahneler, geometrik desenler ve bitkisel motifler yer almaktadır. Bu yapılar içinde ortaya çıkarılan Apollon, Dionysos, Medusa ve Herakles gibi figürlere ait betimlemeler, Antik Yunan-Roma ikonografisinin kent yaşamına nasıl yansıdığını göstermektedir. Efes Tiyatrosu’nun sahne binasında ve çevresindeki arkeolojik katmanlarda ise çeşitli mermer heykel parçaları, yazıtlı mimari bloklar, mask kabartmaları ve sahne süslemelerine ait elemanlar bulunmuştur. Tiyatronun üst kat arşivlerinde ele geçirilen yazıtlar, kentin sosyal yapısına, festivallere ve Roma İmparatoru’nun onuruna düzenlenen etkinliklere dair bilgiler içermektedir. Kent surlarının yakınında ve [nekropol](/tr/detay/nekropol/llms.txt)** **bölgelerinde ise mezar [stel](/tr/detay/stel-sozluk/llms.txt)leri, lahitler, [ölü](/tr/detay/olu-2/llms.txt) hediyeleri, [cam](/tr/detay/cam-5/llms.txt) unguentariumlar (merhem kapları), [seramik](/tr/detay/seramik-2/llms.txt) kaplar, ve bronz aynalar gibi gömü eşyaları ortaya çıkarılmıştır. ## Academic Sources and References 1. Prof. Dr. Nevra Ertürk, Assist. Prof. Dr. Özlem Karakul. UNESCO Wolrd Heritage in Turkey 2016. Ankara: Turkish National Commission for UNESCO, 2016.T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. "\*Efes (Selçuk).” İzmir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü. Son erişim: 2 Nisan 2025. https://izmir.ktb.gov.tr/TR-77418/efes-selcuk.html T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. "\*Efes (Selçuk).” Müze.gov Son erişim: 2 Nisan 2025. https://muze.gov.tr/muze-detay?DistId=EFS&SectionId=EFS01 T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. "Efes (İzmir).” Kültür varlıkları ve müzeler genel müdürlüğü. Son erişim: 2 Nisan 2025. https://kvmgm.ktb.gov.tr/TR-44404/efes-izmir.html Turkish Museums. "İzmir Efes Örenyeri.” Turkish Museums Web Sitesi. Son erişim: 2 Nisan 2025. Erişim adresi.Selçuklu Belediyesi. "Efes Antik Kenti.” Selçuklu Belediyesi Web Sitesi. Son erişim: 2 Nisan 2025. https://www.selcuk.bel.tr/efes-antik-kenti-mbMMBds\_g Selçuklu Belediyesi. "Efes Araştırmaları Tarihi.” Selçuklu Belediyesi Web Sitesi. Son erişim: 2 Nisan 2025. https://www.selcuk.bel.tr/efes-arastirmalari-tarihi Selçuklu Belediyesi. "Bizans Döneminde Efes / M.S. 4. – 13. Yüzyıl.” Selçuklu Belediyesi Web Sitesi. Son erişim: 2 Nisan 2025. https://www.selcuk.bel.tr/bizans-doneminde-efes-m-s-4-13-yuzyil Selçuklu Belediyesi. "2008 Yılı Efes Araştırmaları.” Selçuklu Belediyesi Web Sitesi. Son erişim: 2 Nisan 2025. https://www.selcuk.bel.tr/2008-yili-efes-arastirmalari Selçuklu Belediyesi. "Roma Döneminde Efes.” Selçuklu Belediyesi Web Sitesi. Son erişim: 2 Nisan 2025. https://www.selcuk.bel.tr/roma-doneminde-efes Selçuklu Belediyesi. "Hellenistik Dönemde Efes / M.Ö. 3.–1. Yüzyıl.” Selçuklu Belediyesi Web Sitesi. Son erişim: 2 Nisan 2025. https://www.selcuk.bel.tr/hellenistik-donemde-efes-m-o-3-1-yuzyil Selçuklu Belediyesi. "Erken Dönemde Efes / 5. Bin Yıl – M.Ö. 334.” Selçuklu Belediyesi Web Sitesi. Son erişim: 2 Nisan 2025. https://www.selcuk.bel.tr/erken-donemde-efes-5-bin-yil-m-o-334 Türkiye Kültür Portalı. "Efes Antik Kenti - İzmir.” Türkiye Kültür Portalı Web Sitesi. Son erişim: 2 Nisan 2025. https://kulturportali.gov.tr/turkiye/izmir/gezilecekyer/efesUNESCO Building peace in the minds of men and women. "Ephesus.” UNESCO Web Sitesi. Son erişim: 2 Nisan 2025. https://en.unesco.org/silkroad/content/ephesus