--- title: Domates (Lycopersicon Esculentum) slug: domates-lycopersicon-esculentum-02e91 url: /detay/domates-lycopersicon-esculentum-02e91 type: article language: Türkçe entity: primary: Domates (Lycopersicon Esculentum) type: article disambiguation: Domates (Lycopersicon esculentum): Kökeni, tarihi, besin değeri ve sağlık faydaları hakkında bilgi edinin. categories: - name: Biyoloji slug: biyoloji url: /kategori/biyoloji - name: Ekoloji, Botanik Ve Zooloji slug: ekoloji-botanik-ve-zooloji url: /kategori/ekoloji-botanik-ve-zooloji tags: - Lycoperiscum esculentum - Bitkisel Türler - bitki - Botanik - Biyoloji author: Kazım Can Özdemir created_at: 2025-04-25T16:49:42.233624+03:00 updated_at: 2025-05-19T11:48:32.782646+03:00 --- # Domates (Lycopersicon Esculentum) ## KURE Information Cards ### KURE Information Card: Domates ![93041782-0d33-4923-8871-b7d34f9e0517.png](https://cdn.t3pedia.org/media/uploads/2025/05/08/2ZfshKIVy8UvyTz1p3hnOj4tb5RlbGMb.png) | Field | Value | |-------|-------| | Sinonim (Eski Ad) | Lycopersicum esculentum Mill. | | Tür (Species) | Solanum lycopersicum | | Cins (Genus) | Solanum | | Familya (Familia) | Solanaceae (Patlıcangiller) | | Takım (Ordo) | Solanales | | Sınıf (Classis) | Magnoliopsida (Çift çenekliler) | | Bölüm (Diviso) | Magnoliophyta (Çiçekli bitkiler) | | Alem (Regum) | Plante (Bitkiler) | ## Article Content Domates (Lycopersicon esculentum), günümüzde dünya genelinde hem sofralarda hem de endüstriyel gıda ürünlerinde en sık karşılaşılan bitkilerden biridir. Güney Amerika’nın yüksek dağlık bölgelerinden çıkan bu bitki, sadece bir tarım ürünü değil; aynı zamanda beslenme, kültür, ticaret ve bilim dünyasında merkezi bir rol oynamaktadır. Bugün dünya üzerinde 170'ten fazla ülkede yetiştirilen domates, küresel tarımın temel taşlarından biri haline gelmiştir. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/04/25/uEGUVOkqR02oHWa7BiZmbLFDu4v2sSY5.png) *Domates (Yapay Zeka İle Oluşturulmuştur.)* ### **Kökeni ve Tarihçesi** [Domatesin](/tr/detay/tomato-lycopersicon-esculentum-af313/llms.txt) kökeni Peru, Ekvador ve Şili'nin And dağlarıyla çevrili bölgelerine kadar uzanır. Burada yabani formlarda yetişen domates, yaklaşık iki bin yıl önce Meksika’ya ulaşarak burada kültüre alınmış ve Aztekler tarafından "xitomatl" adıyla tanımlanmıştır. Aztek mutfağında sosların ve çorba bazlarının temel malzemelerinden biri olan domates, 16. yüzyılda İspanyol kaşifler aracılığıyla Avrupa’ya taşınmıştır. İlk olarak İspanya ve İtalya'da yayılan bu bitki, Avrupa'nın diğer bölgelerinde uzun süre zehirli olduğu gerekçesiyle sadece süs bitkisi olarak kullanılmıştır. 17. yüzyıldan itibaren İtalyan mutfağında pişirilerek tüketilmeye başlanmış, ardından Fransa ve İngiltere’de de mutfaklara girmiştir. Osmanlı İmparatorluğu’na gelişi ise 18. yüzyılın sonlarına rastlar. “Frenk badıcanı” adıyla tanınmış, zamanla "domat" ve ardından "domates" kelimesi yerleşmiştir. ### **Botanik Özellikleri** Domates, patlıcangiller familyasına (Solanaceae) ait tek yıllık bir bitkidir. Ortalama 50 cm ile 2 metre arasında boylanabilir. Ana gövdesi tüylerle kaplıdır ve genellikle destekle büyütülmeye ihtiyaç duyar. Yaprakları tüylü ve parçalıdır; bu yapı, bitkinin buharlaşma düzenini ve savunma mekanizmalarını etkiler. Bitki, sarı renkli beş parçalı çiçekler üretir. Bu çiçekler kendi kendine döllenme özelliğine sahiptir, bu da domatesin açık alan tarımına ve kontrollü hibrit üretime uygun hale gelmesini sağlar. Meyveleri genellikle yuvarlak veya hafif basık formdadır. Kırmızı renkli varyeteleri en yaygın olanıdır; ancak sarı, turuncu, siyah, mor ve yeşil renkli türler de bulunmaktadır. Domatesin meyvesi teknik olarak bir meyvedir; çünkü çiçek yumurtalığından gelişir. Ancak beslenme ve mutfak kullanımı açısından sebze sınıfına girer. ### **Beslenme ve Sağlık Açısından Önemi** Domates, düşük kalorili ve zengin içerikli bir gıdadır. 100 gramında yalnızca yaklaşık 18 kalori bulunur. Yüksek oranda C vitamini içerir ve bağışıklık sistemini güçlendirici etkisi vardır. Aynı zamanda A vitamini, K vitamini, folik asit, potasyum ve magnezyum gibi önemli vitamin ve mineraller açısından da zengindir. En dikkat çekici bileşiği likopendir. Likopen, domatese kırmızı rengini veren bir karotenoid pigmenttir. Aynı zamanda güçlü bir antioksidan olan bu madde, hücrelerdeki serbest radikallerle savaşır ve bazı kanser türlerinin riskini azaltabileceği düşünülmektedir. Harvard Üniversitesi'nin 2023 yılında yayınladığı bir araştırma, düzenli domates tüketiminin prostat kanseri riskini azalttığını göstermiştir. Ayrıca kalp-damar sağlığı, cilt sağlığı ve yaşlanma karşıtı etkileri olduğu da bilimsel çalışmalarla desteklenmiştir. ### **İklim ve Toprak İstekleri** Domates, ılıman ve sıcak iklimleri tercih eder. Optimum gelişme sıcaklığı gündüzleri 20–28°C, geceleri ise 12–20°C aralığındadır. Soğuk hava bitkinin büyümesini yavaşlatır, don olayları ise tamamen yok edici etki yapabilir. [Toprak](/tr/detay/toprak-a1bd9/llms.txt) açısından seçici olmayan bir bitki gibi görünse de en iyi gelişimi iyi drene edilmiş, organik madde bakımından zengin, hafif killi veya kumlu-tınlı topraklarda gösterir. Toprağın pH seviyesi ise 5.5 ile 7 arasında olmalıdır. Tuzlu ve ağır topraklar kök çürüklüğü gibi sorunlara yol açabilir. ### **Yetiştirme Teknikleri ve Uygulamalar** Domates tarımı, geniş bir yöntem çeşitliliğine sahiptir. Açık tarla üretimi, seracılık, topraksız tarım ([hidroponik](/tr/detay/hidroponik-tarim-46d32/llms.txt)), plastik tüneller ve örtü altı sistemler gibi yöntemlerle üretilebilir. [Türkiye](/tr/detay/turkiye-cografyasi-2/llms.txt)’de özellikle [Antalya](/tr/detay/antalya-su-lalesi-6a465/llms.txt), Mersin, [Adana](/tr/detay/adana-karpuzu-85169/llms.txt) gibi Akdeniz ikliminin hakim olduğu bölgelerde sera üretimi yaygındır. Hidroponik tarım ise su kaynaklarının kısıtlı olduğu bölgelerde modern ve sürdürülebilir bir çözüm olarak öne çıkmaktadır. Sulama, gelişim dönemi boyunca hassas şekilde planlanmalıdır. Özellikle meyve tutumu ve olgunlaşma dönemlerinde düzenli ve kontrollü sulama, hem verimi hem de kaliteyi belirleyici etkendir. Damla sulama sistemi, bu açıdan en verimli yöntemlerden biridir. ### **Zararlılar ve Hastalıklar** Domatesin en yaygın zararlılarından biri, özellikle Türkiye ve Akdeniz havzasında sıkça görülen Tuta absoluta (domates güvesi)'dır. Yaprak, meyve ve çiçeklere zarar vererek ciddi verim kaybına yol açar. Diğer önemli zararlılar arasında beyaz sinek, kırmızı örümcek, yaprak biti ve yaprak galeri sineği sayılabilir. Hastalıklar açısından, mantar kökenli mildiyö, fusarium solgunluğu ve botrytis (gri küf) oldukça yaygındır. Bakteriyel lekeler, domates kanseri ve viral mozaik hastalıkları da üretimde kalite kaybına yol açar. Bu hastalıklarla mücadelede entegre zararlı yönetimi, biyolojik mücadele ve dayanıklı çeşit kullanımı temel stratejiler arasında yer alır. ### **Türkiye ve Dünya'da Domates** Dünya genelinde yıllık domates üretimi 190 milyon tonun üzerindedir. En büyük üretici ülke Çin olup onu Hindistan, ABD ve Türkiye takip etmektedir. Türkiye, özellikle sofralık ve salçalık domates üretiminde Avrupa pazarında önemli bir ihracatçıdır. Antalya, Türkiye’de seracılığın ve domates üretiminin merkezi konumundadır. Karadeniz bölgesi ise yazlık tarlalarda daha geç dönem üretim sunarak pazar çeşitliliği sağlar. Ayrıca domates, ülkemizde tarım dışı alanların değerlendirilmesinde, işgücü yaratımında ve kırsal kalkınmada kritik rol oynamaktadır. ## Academic Sources and References 1. Giovannucci, E. (1999). Tomatoes, tomato-based products, lycopene, and cancer: Review of the epidemiologic literature. Journal of the National Cancer Institute, 91(4), 317–331. https://doi.org/10.1093/jnci/91.4.317 2. Klee, H. J., & Tieman, D. M. (2013). "Genetic Challenges of Flavor Improvement in Tomato." Trends in Genetics, 29 (4), 257-262. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23332147/ 3. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). “Bitkisel Üretim İstatistikleri 2024.” Erişim Tarihi: 14 Mayıs 2025. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Bitkisel-Uretim-Istatistikleri-2024-53447 ## Related Articles - [Bitkilerin Yapısı](//detay/bitkilerin-yapisi/llms.txt) - [Hücre Kültürü](//detay/hucre-kulturu-0ad05/llms.txt) - [Limon (Citrus limonum)](//detay/limon-citrus-limonum-95a26/llms.txt)