--- title: Dejavu slug: dejavu-05017 url: /detay/dejavu-05017 type: article language: Türkçe entity: primary: Dejavu type: article categories: - name: Sağlık Ve Tıp slug: saglik-ve-tip url: /kategori/saglik-ve-tip - name: Genel Kültür slug: genel-kultur url: /kategori/genel-kultur - name: Psikoloji slug: psikoloji url: /kategori/psikoloji tags: - dejavu - Psikoloji - Sağlık author: Nursena Güller created_at: 2025-11-14T14:40:03.164948+03:00 updated_at: 2025-11-14T18:47:13.174233+03:00 image: https://cdn.t3pedia.org/media/uploads/2025/11/14/PdmMFTwjzi4PHFqS3YtIbSbFR4IlMj3q.png --- # Dejavu ## Article Content [Dejavu](/tr/detay/dejavu/llms.txt)** , **Fransızca kökenli *(Fransızca: déjà vu)* bir terim olup*** “zaten görülmüş” ***anlamına gelir. Bireyin mevcut bir deneyimi daha önce yaşamış olduğu hissine kapılmasıyla karakterizedir; ancak bu hissin gerçekte hiçbir geçmiş deneyime dayanmamaktadır. Dejavu, öznel bir tanıma sahip olup deneyimin tanıdık hissettirilmesi, bu tanıdıklığın mantıksal olarak yanlış olduğunu bilme ve geçmişi net olarak hatırlayamama unsurlarını içerir. **1983 yılında V. M. Neppe** tarafından yapılan tanıma göre dejavu “belirsiz bir geçmişle mevcut deneyimin öznel olarak uygunsuz tanıdıklık izlenimi” olarak ifade edilmiştir. Tanımda yer alan öznel olarak uygunsuz ifadesi, deneyimin alışılmadık ve mantıksal olarak açıklanamayan doğasını vurgular. Dejavu yalnızca görsel algıya bağlı değildir; düşünce, his, algı ve bilişsel süreçleri kapsayan bütüncül bir deneyimdir. Dejavu ile karıştırılabilecek fenomenler arasında **jamais vu **(daha önce yaşanan bir duruma karşı uygunsuz yabancılık hissi), **flashbackler,** **depersonalizasyon** ve gündelik kullanımda yanlış ifade edilen dejavu deneyimleri bulunmaktadır. Bazı bireylerde dejavu, kısa süreli ve kendiliğinden sonlanan bir fenomen olarak yaşanırken diğerlerinde nörolojik veya psikiyatrik durumlarla ilişkili olarak daha yoğun ve tekrarlayıcı biçimde ortaya çıkabilir. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/11/14/5EqOusOgPX02QSZaqxlhMwY7g77i48LQ.png) *Dejavu Temalı İllüstrasyon (Yapay Zeka ile Oluşturulmuştur.)* ### **Tarihçe** Dejavu tarih boyunca farklı biçimlerde tanımlanmış ve yorumlanmıştır. **M.S. 400 civarında St**. Augustine tarafından ***“falsae memoriae”* **olarak anılmıştır. Modern psikiyatride ilk dikkate alınışı **1844 yılında** Arthur Ladbroke Wigan tarafından* **“önceden yaşanmışlık hissi”*** olarak tanımlanmasıyla olmuştur. **Dejavu terimi ise 1896’da FL Arnaud tarafından literatüre girmiştir.** Fenomen, edebiyat ve şiirde de yer bulmuş; Sir Walter Scott, Charles Dickens, Leo Tolstoy, Marcel Proust, Thomas Hardy ve Joseph Heller gibi yazarlar, dejavu deneyimini eserlerinde aktarmışlardır. Bu yazarlar, fenomenin öznel doğasını karakterlerin psikolojik durumlarını yansıtmak için kullanmıştır. ### **Nörobiyolojik Temeller** #### **Temporal Lob ve Bellek İşlevleri** Temporal lob, bellek ve duyusal işlemleme açısından role sahiptir. Özellikle medial temporal lob (MTL), belleğin oluşumu ve geri çağrımı için önemlidir ve hipokampus, parahippokampal girus ve rhinal korteksi (entorinal ve perirhinal korteks) içerir. Parahippokampal girus ve rhinal korteks, tanıdıklık hissinin oluşumunda rol oynarken hipokampus bağlamsal detayların geri çağrımı ile ilişkilidir. Temporal lob epilepsisi (TLE) hastalarında yapılan elektrostimülasyon çalışmaları, rhinal korteksin dejavu deneyimini tetikleyebileceğini göstermiştir. Bu bulgular, normal bireylerde de geçici ve hafif nöral aktivite dalgalanmalarının dejavuya yol açabileceğini öne sürmektedir. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2026/02/11/dejavu-05017-thumbs_b_c_3aa75105e66a923dcc8140d2c3fa88e0.jpg) *İnsan Beyni (Anadolu Ajansı)* #### **Parahippokampal Korteks Disfonksiyonu** Dejavu, tanıdıklık ve geri çağırım süreçleri arasındaki koordinasyonun bozulması ile ilişkilendirilmiştir. Parahippokampal korteks tanıdıklık hissini üretirken hipokampus bağlamsal detayların geri çağrımını sağlayamadığında birey mevcut durumu tanıdık hisseder ancak herhangi bir önceki deneyimi hatırlayamaz. Bu durum, özellikle TLE hastalarında aura öncesi dejavu olarak gözlemlenmektedir. ### **Psikolojik Kuramlar** #### **Çift Süreçli Tanıma Modeli** Tanıma belleği, tanıdıklık ve geri çağırım olmak üzere iki ayrı süreçten oluşur. Dejavu, bu süreçlerin senkronizasyonunun geçici olarak bozulmasıyla ortaya çıkar. Birey tanıdıklık hissini yaşar ancak bağlamsal detayları hatırlayamaz. Bu model, dejavu deneyimini tanıdıklık hissi ve bağlamsal geri çağırım arasındaki geçici uyumsuzluk olarak açıklar. #### **Gestalt Tanıdıklığı ve Bilinçdışı Bellek Aktivasyonu** Birey, mevcut bir ortamın geçmiş deneyimlerle bilinçli olarak hatırlanmasa da benzerlik göstermesi durumunda dejavu hissedebilir; bu durum Gestalt tanıdıklığı olarak adlandırılır. Parahippokampal girus, mekansal ve bağlamsal bilgilerin işlenmesinde önemli bir rol oynar. Sanal gerçeklik deneyleri, benzer mekansal düzenlemelere sahip sahnelerde dejavu bildirimlerinin arttığını göstermektedir. Bilinçdışı bellek aktivasyonu da dejavuya katkıda bulunabilir; daha önce yaşanan ancak unutulmuş deneyimlerin öğeleri mevcut durumla örtüştüğünde tanıdıklık hissi ortaya çıkar. #### **Bellek İzleme Teorisi** Akira O’Connor tarafından öne sürülen teoride, medial prefrontal korteks, temporal lobdan gelen tanıdıklık sinyali ile gerçek bellek arasındaki çelişkiyi tespit eder. Bu süreç, dejavu hissinin ortaya çıkmasına neden olur. #### **Dikkat Bozukluğu ve Algısal Çiftleme** Algıdaki kısa süreli dikkat kaybı veya duyusal bilginin gecikmeli işlenmesi, aynı deneyimin iki kez algılanmış gibi hissedilmesine yol açabilir. Bu durum dejavu hissinin algısal çiftleme veya bölünmüş algı teorileriyle açıklanmasını sağlar. #### **Psikodinamik Yaklaşımlar** Sigmund Freud, dejavuyu bastırılmış fantezilerin uyanması olarak yorumlamış, bireyin mevcut durumu iyileştirme isteğiyle ilişkili olduğunu öne sürmüştür. Oberndorf ise dejavuyu bir psikolojik savunma ve geçmiş deneyimden sağlanan güvence mekanizması olarak değerlendirmiştir. Bazı psikanalistler, dejavuyu uyanık haldeki rüya veya gündüz rüya kalıntısı olarak tanımlar. ### **Nöroanatomi ve Deneysel Bulgular** #### **Elektriksel Stimülasyon ve Elektroensefalografi (EEG) Çalışmaları** Penfield ve Halgren’in çalışmaları, temporal lob ve limbik yapılar üzerinde yapılan elektriksel stimülasyonun dejavuya benzer *“dreamy state”* durumunu tetikleyebileceğini göstermiştir. Bancaud ve arkadaşları, hipokampus ve amigdalanın, temporal neokorteksin ikincil rol oynadığı tripartit bir model önermiştir. Gloor, limbik sistem ve paralel kortikal ağların deneyimi kodladığını ve aktivasyonun spatial örüntüsünün önemini vurgulamıştır.[^1]  ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/11/14/gho5Lhnrrkxtyy6wtEFRddzGSBCTF3Tz.png) *EEG'yi Temsil Eden Bir Görsel (Yapay Zeka ile Oluşturulmuştur.)* #### **Fonksiyonel Görüntüleme** Pozitron emisyon tomografisi ile yapılan çalışmalarda, temporal lob epilepsisi olan hastalarda dejavu esnasında mezial temporal ve parietal kortekste glukoz metabolizmasının azaldığı belirtilmektedir. Temporal lob disfonksiyonu gerekli ancak yeterli değildir ve lateralizasyon değeri sınırlıdır.[^2]  ### **Moleküler Genetik** ADLTE (Autosomal Dominant Lateral Temporal Epilepsy), LGI1 genindeki mutasyonlarla ilişkili bir fokal epilepsi sendromudur. ADLTE hastalarında dejavu preiktal veya tek başına nöbet belirtisi olabilir. LGI1 geni, beyin gelişimi ve işlevi üzerinde rol oynar ancak dejavuya özgü değildir. Genetik çalışmalar, dejavunun nörokimyasal temellerini anlamak için potansiyel sağlamaktadır. ### **Klinik Önemi** Dejavu genel popülasyonda yaygın bir fenomen olup nörolojik ve psikiyatrik durumlarla ilişkili olabileceği gibi normal nöropsikiyatrik işleyişle de uyumludur. Araştırmalar, normal bireylerin %31–96’sının dejavu deneyimi yaşadığını göstermektedir.  Genç yaş, eğitim düzeyi ve bazı sosyoekonomik faktörler dejavu sıklığını artırabilir; cinsiyet ve ırk ile anlamlı ilişki bulunmamaktadır.[^3] Dejavu tek başına patolojiye işaret etmez; non-patolojik form kısa süreli, hızlı başlangıçlı ve tam farkındalık ile karakterizedir. Patolojik form ise uzun süreli, yavaş başlangıçlı ve farkındalık bozukluğuna sahiptir. Temporal lob epilepsisi veya bazı psikiyatrik hastalıklarla ilişkili olabilir. ## Academic Sources and References 1. Anadolu Ajansı. "Psikiyatrik Tedavide 'Beyin Check-up'ı Dönemi." Anadolu Ajansı. Erişim 14 Kasım 2025. https://www.aa.com.tr/tr/saglik/psikiyatrik-tedavide-beyin-check-upi-donemi/677687 2. Cleary, Anne M., Anthony J. Ryals, ve Jason S. Nomi. "Can Déjà vu Result from Similarity to a Prior Experience? Support for The Similarity Hypothesis of Déjà vu." Psychonomic Bulletin & Review 16, no.6. (2009): 1082-1088. Erişim 14 Kasım 2025. https://link.springer.com/article/10.3758/PBR.16.6.1082 3. Wild, Edward. "Deja vu in Neurology." Journal of Neurology 252, no. 1. (2005): 1-7. Erişim 14 Kasım 2025. https://link.springer.com/article/10.1007/s00415-005-0677-3 4. Xu, Ziqin. "Exploring the Mechanisms of Déjà Vu: Neurological and Psychological Perspectives." Transactions on Materials, Biotechnology and Life Sciences 8. (2025): 149-154. Erişim 14 Kasım 2025. https://tmbls.org/index.php/ojs/article/view/27 ## Citations [^1]: Wild, Edward. "Deja vu in Neurology." Journal of Neurology 252, no. 1. (2005): 3. Erişim 14 Kasım 2025. https://link.springer.com/article/10.1007/s00415-005-0677-3 [^2]: Wild, Edward. "Deja vu in Neurology." Journal of Neurology 252, no. 1. (2005): 4. Erişim 14 Kasım 2025. https://link.springer.com/article/10.1007/s00415-005-0677-3 [^3]: Wild, Edward. "Deja vu in Neurology." Journal of Neurology 252, no. 1. (2005): 5. Erişim 14 Kasım 2025. https://link.springer.com/article/10.1007/s00415-005-0677-3