--- title: Codex Cumanicus slug: codex-cumanicus-1d765 url: /detay/codex-cumanicus-1d765 type: article language: Türkçe entity: primary: Codex Cumanicus type: article disambiguation: Codex Cumanicus: 14. yüzyıl Kıpçakça el yazması. Sözlük, gramer, dini metinler içerir. Ortaçağ Avrasya tarihi için temel kaynak. categories: - name: Genel Kültür slug: genel-kultur url: /kategori/genel-kultur - name: Diller Ve Dil Bilim slug: diller-ve-dilbilim url: /kategori/diller-ve-dilbilim - name: Edebiyat slug: edebiyat url: /kategori/edebiyat tags: - Kuman-Kıpçaklar - Kıpçak Türkçesi - Codex Cumanicus - Deşt-i Kıpçak - Türk dili tarihi author: Neriman Sena Külünk created_at: 2025-07-26T15:05:15.272598+03:00 updated_at: 2025-07-29T13:00:54.652759+03:00 image: https://cdn.t3pedia.org/media/uploads/2025/07/26/drMdfLchywMitKf1ExWhbwXOP8VnjqWx.png --- # Codex Cumanicus ## KURE Information Cards ![Ekran görüntüsü 2025-07-26 150327.png](https://cdn.t3pedia.org/media/uploads/2025/07/28/r0BghVPdMrWdz5Xm5htDzPICgGQZNaju.png) *Codex Comanicus* | Field | Value | |-------|-------| | Bulunduğu Yer | Venedik, Saint Marcus Kütüphanesi | | Yazıldığı Yer | Solhat, Kırım | | Yazılış Tarihi | 13.-14.yüzyıl | | Diller | Latince,Farsça,Almanca,İtalyanca,Kıpçak Türkçesi (Kumanca) | | Tür(ler) | Halk bilimi,Dil bilgisi kitabı,Sözlük | | Derleyenler | Alman din adamları,İtalyan tüccarlar/din adamları | ## Article Content **Codex Cumanicus (Kodeks Kumanikus)** Orta Türkçe dönemine ait en önemli kaynaklardan biridir ve **“Kuman Kitabı”** veya **“Kuman El Yazmaları” **anlamına gelmektedir. Eser; sözlük bölümleri, dilbilgisi kuralları, dinî metinler ve halk edebiyatına ait örnekler barındırmaktadır. Türk dili tarihi, Kuzeybatı Türk lehçeleri ve Ortaçağ Avrasya tarihi açısından temel bir başvuru kaynağı niteliğindedir. Eserin bilinen tek nüshası Venedik’teki **Saint Marcus Kütüphanesi'**nde saklanmaktadır. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/07/28/lyg5TCsV0R30eKJeWaufdq20kZzBE4CQ.png) *Codex Cumanicus 1a (Galip Güner)* ### **Tarihi** Codex Cumanicus’un kaleme alınma tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte, genellikle 13. yüzyılın sonları ile 14. yüzyılın başları arasına tarihlendirilmekte ve eserin, o dönemde **Kırım**’ın önemli bir ticaret ve kültür merkezi olan **Solhat** şehrinde yazıldığı kabul edilmektedir. Venedik’te bulunan nüshanın birinci bölümünde **11 Temmuz 1303** tarihini gösteren bir kayıt yer almaktadır. Ancak bu tarihin, eserin yazılışına mı yoksa istinsah (kopyalama) sürecine mi ait olduğu konusunda net bir bilgi yoktur.[^1]  Codex Cumanicus’un kimler tarafından yazıldığı kesin olarak bilinmemektedir. Eserin içeriğinden, onun farklı kişilerce ve farklı zaman dilimlerinde kaleme alındığı anlaşılmaktadır. Eser, Karadeniz’in kuzeyindeki **Deşt-i Kıpçak **bölgesinde faaliyet gösteren yabancı tüccarlara ve misyonerlik amacıyla burada bulunan Hristiyan din adamlarına **Kıpçak** dilini öğretmek amacıyla hazırlanmıştır. Eserin tek nüshası **1362 **yılında** Petrarca** adlı koleksiyoner tarafından Venedik Cumhuriyetine hediye edilmiştir. Bilim dünyasında tanınması ise 17. yüzyıldan itibaren gerçekleşmiştir. İlk olarak** 1656**’da **Tomasini** tarafından adı anılmış, **1768**’de **Leibnitz** tarafından kataloglanmış, **1880 **yılında** Geza Kuun** tarafından tam metin hâlinde yayımlanmıştır.  ### **İçeriği ve Yapısı** Codex Cumanicus, biri İtalyan (55 yaprak), diğeri Alman (27 yaprak) olmak üzere iki farklı el yazması bölümden oluşur: **İtalyan Bölümü: **Bu bölümde Latince, Farsça ve Kumanca (Kıpçak Türkçesi) sözlükler, Kumanca gramer kuralları ile sosyal ve ekonomik yaşama dair kelimeler yer alır. İlhanlılar ve Altın Ordu Devleti ile ticaret yapan Cenevizli veya Venedikli tüccarların ya da Fransiskan misyonerlerin ihtiyaçlarına yönelik olarak yazıldığı; yazının düzenli ve okunaklı olması nedeniyle bir keşiş ya da din görevlisi tarafından kaleme alındığı düşünülmektedir.[^2]  **Alman Bölümü:** Bu kısım Fransiskan rahipler tarafından yazılmıştır. Bu bölümde birden fazla el yazısı tespit edilmiştir. Metinler farklı kişilerce ve farklı zamanlarda yazılmıştır. Hristiyanlığa dair Kumanca metinler, dualar, ilahiler ve bilmeceler içerir. Ayrıca Kumanca-Latince ve Kumanca-Almanca sözlükler bulunur.  Codex Comanicus'ta yer alan bir bilmece örneği:[^3]  | Biti biti bitirdim   Beş agacga bitidim   Köne suvun yuvurdum   Kök yibekin çrmadım (Ol kınadır)  | Yaz, yaz, yazdım   Beş ağaca yazdım   Cıva ile yoğurdum   Mavi ipekle sardım. (O kına)  | ### **Dil Özellikleri** Codex Cumanicus, Kıpçak Türkçesinin en eski yazılı belgelerinden biridir. Kıpçak Türkçesi, dönemin farklı milletleri arasında **ortak anlaşma dili (lingua franca) **olarak kullanılmıştır. **Deşt-i Kıpçak**'ta yaşayan Yunan, Ermeni, Çerkes, Lezgi, Avar toplulukları bu dilde konuşmuştur. Eser, Türk halk edebiyatının eski örneklerini içermesi açısından da çok değerlidir. İçerdiği 47 bilmece, atasözleri, dua ve ilahiler Kuman halkının gündelik ve manevi yaşamına dair önemli folklorik izler taşır. Bu bilmecelerin çoğu günümüzde Kazak, Tatar, Türkmen gibi Türk halklarının sözlü edebiyatında yaşatılmaktadır. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/07/28/qYCWBgbah034bl8PiFqsrcxYtudUfnqG.png) *Codex Cumanicus 59a (Galip Güner)* Codex Cumanicus, yalnızca bir sözlük ya da dil öğretim aracı değil, aynı zamanda bir dönemin çok kültürlü, çok dilli ve dinler arası etkileşim ortamının bir yansımasıdır. Kıpçak bozkırında şekillenmiş bu eser, Türk dilinin tarihsel gelişimini izlemek ve bölgedeki kültürel temasları anlamak açısından önemli bir başvuru kaynağıdır. ## Academic Sources and References 1. Çağatay, Saadet. "Codex Cumanicus Sözlüğünün Basılışı Dolayısiyle". Ankara Üniversitesi Dil Ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 2(5) (1944): 759-772. Erişim 28 Temmuz 2025. https://dergipark.org.tr/tr/pub/dtcfdergisi/issue/66692/1043289Ertürk, Nihal. "Divanü Lugati't-Türk ve Codex Cumanicus'taki Halk Edebiyatı Unsurları” (Yüksek Lisans tezi, Ordu Üniversitesi, 2016), 82. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=cbOXH84ZayrLjc0tI-QXKgQ\_z7h9\_RQnmE98d\_uhJzaS72hWWb0KCBL4UtPHZvr1Grönbech, K. Kuman Lehçesi Sözlüğü. Codex Cumanicus'un Türkçe Sözlük Dizini. çev. Kemal Aytaç. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1992.Güner, Galip. "Tarihî Metin Çalışmaları İçin Bir Metot Örneği: Codex Cumanicus Yayıma Nasıl Hazırlandı?". Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 6(1), (2017): 43-51. https://dergipark.org.tr/tr/pub/teke/issue/28090/298522Korkmaz, Asım. "11. ve 14. Yüzyıllar Arasında Doğu Avrupa'da Bir Türk Kavmi: Kuman-Kıpçaklar". Yüksek Lisans tezi, Edirne, 2014. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=sY7m19PfcL6F1NUw-cr80Gb9VuY0PLFq9uEt5XjCK0qiS9dYtBzWYV6uleYymKUPTavkul, Ufuk. "Codex Cumanicus ve Karaçay-Malkar Türkçesi". Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, (15), (Bahar 2003): 45-81. https://dergipark.org.tr/tr/pub/tdded/issue/12707/154635Ünal, Orçun. "Kodeks Kumanikus 1A-55A (Giriş-Metin-Dizin)". Yüksek Lisans tezi, İstanbul, 2010. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=veR1mHu9yoWjwcVUjCEoPPy8iWX2B6jlwbvsHluh2uqf0B5db4UWp\_5AUFJlbVXM ## Citations [^1]: Saadet Çağatay, "Codex Cumanicus Sözlüğünün Basılışı Dolayısiyle", Ankara Üniversitesi Dil Ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 2(5) (1944): 762. https://dergipark.org.tr/tr/pub/dtcfdergisi/issue/66692/1043289 [^2]: Galip Güner, "Tarihî Metin Çalışmaları İçin Bir Metot Örneği: Codex Cumanicus Yayıma Nasıl Hazırlandı?", Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 6(1), (2017): 44. https://dergipark.org.tr/tr/pub/teke/issue/28090/298522 [^3]: Nihal Ertürk, "Divanü Lugati't-Türk ve Codex Cumanicus'taki Halk Edebiyatı Unsurları” (Yüksek Lisans tezi, Ordu Üniversitesi, 2016), 82. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=cbOXH84ZayrLjc0tI-QXKgQ\_z7h9\_RQnmE98d\_uhJzaS72hWWb0KCBL4UtPHZvr1 ## Related Articles - [KIPÇAKLAR](//detay/kipcaklar-2/llms.txt) - [MİSYONERLİK](//detay/misyonerlik-2/llms.txt) - [KIRIM](//detay/kirim-2/llms.txt)