--- title: Cizre Kalesi slug: cizre-kalesi-752154 url: /detay/cizre-kalesi-752154 type: article language: Türkçe entity: primary: Cizre Kalesi type: article disambiguation: Cizre Kalesi: Şırnak'ta Dicle Nehri kıyısındaki tarihi kale. Stratejik konumu ve zengin tarihiyle büyüleyici. categories: - name: Jeoloji Ve Yeryüzü Bilimleri slug: jeoloji-ve-yeryuzu-bilimleri url: /kategori/jeoloji-ve-yeryuzu-bilimleri - name: Genel Kültür slug: genel-kultur url: /kategori/genel-kultur - name: Tarih slug: tarih url: /kategori/tarih tags: - TarihiYapılar - Keşfet - AnadoluTarihi - TarihKokanYerler - TarihiYerler - CizreKalesi - TarihiMekanlar - Arkeoloji - tarih - KültürMirası - Şırnak - seyahat - gezi - Cizre - KültürelMiras author: Muhammed Samed Acar created_at: 2025-03-31T15:37:43.015311+03:00 updated_at: 2025-04-17T10:17:09.044509+03:00 image: https://cdn.t3pedia.org/media/uploads/2025/03/31/iSgf23lPu5VAYgOhN3nkcR2Am5be9vQc.jpg --- # Cizre Kalesi ## KURE Information Cards ### KURE Information Card: Cizre Kalesi ![8b52c966-2f8a-4e51-b2a8-1c2b21f63db2.jpg](https://cdn.t3pedia.org/media/uploads/2025/03/31/B3rLJB3mFrveqRbm7FfOlwC1SV2cRZ4h.jpg) | Field | Value | |-------|-------| | Buluntular | Artuklu sırsız seramikleri, Osmanlı tek renk sırlıları, Kütahya fincanları, tütün lüleleri | | Bölge(ler) | Yukarı Mezopotamya,Güneydoğu Anadolu | | Konum | Şırnak,Cudi ve Gabar dağlarının kesişim noktası,Dicle Nehri güney kıyısı,Cizre İlçesi | ## Article Content **Cizre Kalesi**, Şırnak’ın Cizre ilçesi sınırları içerisinde, Cudi ve Gabar [dağ](/tr/detay/dag-3/llms.txt) sıralarının kesiştiği alanın güneyinde ve Dicle Nehri’nin güney kıyısında [yer](/tr/detay/yer-2/llms.txt) alan tarihî bir yapıdır. Yukarı Mezopotamya olarak adlandırılan bölgenin doğusunda bulunan Cizre, stratejik konumuyla [önemli](/tr/detay/onemli-0325c/llms.txt) ticari ve [askerî](/tr/detay/askeri-2/llms.txt) yolların kavşak noktasında kurulmuştur. Güneydoğu [Anadolu](/tr/detay/anadolu-4/llms.txt) Bölgesi’nde, Dicle Nehri’nin Türkiye’yi terk edip Suriye topraklarına girdiği mevkiye [yakın](/tr/detay/yakin-750943/llms.txt) bir noktada bulunan [kale](/tr/detay/kale-4/llms.txt), Anadolu’yu Kuzey Mezopotamya’ya bağlayan önemli bir geçit noktasıdır. Büyük İskender’in Dicle’yi aşarken kullandığı bu [bölge](/tr/detay/bolge-2/llms.txt), Ortaçağ [Arap](/tr/detay/arap/llms.txt) coğrafyacıları tarafından başlangıçta *Cezîre* adıyla anılmış, daha sonra *Cezîre-i İbn Ömer* ismini almıştır. 639 yılında başlayan İslam fetihlerinde Dicle Nehri’nin burada kıvrılarak bir [su](/tr/detay/su-4/llms.txt) adası görüntüsü oluşturması nedeniyle Arapça “[ada](/tr/detay/ada-748824/llms.txt)” anlamına gelen *el-Cezire* ismiyle tanınmıştır. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/03/31/GQb79cW3cJ9CUJquoGMbxi0lhbTcF60T.jpg) *Cizre Kalesi (Kültür Portalı)* #### **Tarihçe** Cizre Kalesi’nin arkeolojik verilere dayanan en erken tahkimatı, [halk](/tr/detay/halk-2/llms.txt) arasında *Mem u Zin Zindanı* olarak bilinen ancak gerçekte bir [burç](/tr/detay/burc/llms.txt) yapısı olan mekânla ilişkilendirilmektedir. [At](/tr/detay/at-3/llms.txt) nalı planlı bu burcun, Geç Roma İmparatorluk döneminde (MS IV-V. yüzyıl) sur girişlerinde sıkça kullanılan bir form olması nedeniyle, kalenin temellerinin bu dönemde atıldığı kabul edilmektedir. XII. yüzyılda Artukoğulları hakimiyetinde kale-[saray](/tr/detay/saray-2/llms.txt) yerleşmesi olarak şekillenmeye başlayan kale, iç kale sınırları içindeki saray yapısı, işlikler, *Aslanlı Kapı*, *Sarayburnu* ve *Belek Burcu* [gibi](/tr/detay/gibi-749510/llms.txt) unsurlarla ilk biçimini almıştır. XII. yüzyıla ait Musul Atabeyliği’ne tarihlendirilen sikkeler, kalenin bu dönemde Zengi Devleti için önemli bir savunma merkezi olduğunu kanıtlamaktadır. XIV. yüzyılda inşa edilen *Seyfiye Mescidi ve Medresesi* ile *Aslanlı Kapı*’dan saraya uzanan mimari kalıntılar, Artuklu dönemi mimarisinin tipik örneklerini yansıtmaktadır. Bu dönemde bulunan sırsız seramikler de Artuklu varlığını doğrulamaktadır. XVI. yüzyılın başlarında, Cizre Azizan Beyliği dönemine ait olduğu düşünülen ve günümüzde *Karargâh Binası* olarak anılan [bey](/tr/detay/bey-5/llms.txt) konutu ile geniş iç hacimli, tonozlu ve kolonlu yapısıyla dikkat çeken *Yemekhane Binası*, kalenin [ana](/tr/detay/ana-751169/llms.txt) yapılar açısından son şeklini aldığını göstermektedir. Bununla [birlikte](/tr/detay/birlikte/llms.txt), kale XVIII. ve XIX. yüzyıllarda kullanımdan kaynaklanan ihtiyaçlar doğrultusunda birçok kez tadilat geçirmiştir. Kazılarda ele geçen VIII. yüzyıl [Kütahya](/tr/detay/kutahya-2/llms.txt) üretimi fincanlar, XIX. yüzyıl Osmanlı tek [renk](/tr/detay/renk-3/llms.txt) sırlıları ve XVII. yüzyıl sonrası tütünle birlikte kullanılan lüleler, kalenin Osmanlı hakimiyeti altında XIX. yüzyıl hatta XX. yüzyıl başlarına kadar aktif kaldığını ve önemini koruduğunu ortaya koymaktadır. Kale, Hz. Nuh’un tufan olayından esinlenerek MÖ 4000 yılında Mezopotamya’da [hüküm](/tr/detay/hukum-2/llms.txt) sürmüş Gudi İmparatorluğu döneminde gemi şeklinde yapıldığına dair yerel bir inanışa da sahiptir. [Zaman](/tr/detay/zaman-2/llms.txt) içinde Asurlular, Babiller ve Abbasiler tarafından onarıldığı belirtilen kale, Roma ve Bizans dönemlerinden itibaren izlenebilen bir yapım sürecine sahiptir. XII. yüzyıldan XVI. yüzyıla kadar Musul Atabekleri ve Cizre Beyleri döneminde aldığı şekliyle günümüze ulaşmıştır. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/03/31/Ilr9W0KAUQb8KlQKX8uaD1cZUiLuzxfJ.jpg) *Cizre Kalesi (turkiyeturizmansiklopedisi)* #### **Yapısal Özellikler** Cizre Kalesi, 50 hektarlık düz bir alanda, Dicle Nehri kenarında kurulmuştur ve Anadolu’daki birçok kale gibi *Dış Kale* ve *İç Kale* olmak üzere iki bölümden oluşur. Diyarbakır yöresine özgü bazalt ve [sarı](/tr/detay/sari/llms.txt) [kalker](/tr/detay/kalker/llms.txt) taşının karışık kullanımıyla inşa edilen sur duvarları, kerpiç harçlı moloz [taş](/tr/detay/tas/llms.txt) karışımı alt katman [üzerine](/tr/detay/uzerine/llms.txt) kesme taş kaplamayla yapılmıştır. Damla motifini andıran surlarda sekiz adet yarım [daire](/tr/detay/daire-2/llms.txt) planlı ve bir adet dört köşeli burç bulunur. Güney cephesinde [doğu](/tr/detay/dogu-751789/llms.txt)-[batı](/tr/detay/bati-4/llms.txt) doğrultusunda uzanan kale, içindeki yapıları güney ve kuzey surları üzerine inşa edilmiştir. İç kalede yönetici sarayı, beylerin konutları, mescit, işlikler, ambarlar, su kuyuları, kanallar ve sarnıçlar gibi bir kalede bulunması gereken temel unsurlar yer alır. Günümüze ulaşan yapılar arasında *Hamidiye Kışlası*, *Sarayburnu*, *Aslanlı Kapı*, *Mem u Zin Zindanı*, *Seyfiye Camii ve Medresesi*, *Belek Burcu* ve Cizre beylerinden Emir Tacdi’ye ait olup halk arasında *Develer Hanı* olarak bilinen [yapı](/tr/detay/yapi-2/llms.txt) sayılabilir. Ancak *Beyler Bahçesi (Rezimrari)* gibi bazı alanlar günümüze ulaşamamıştır.  ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/03/31/eYUmBLlhMPXXlCpzS9vweFIQ1e4yXESF.jpg) *Cizre Kalesi (* #### **Restorasyon ve Günümüz** Cizre Kalesi, 135 yıl boyunca askeriye denetiminde kalmış ve güvenlik gerekçesiyle araştırılamamıştır. 2010 yılında Hudut [Tabur](/tr/detay/tabur/llms.txt) Komutanlığı olarak kullanımı sona ermiş, ardından Cizre Kaymakamlığı’nın *Şehri Nuh Diriliyor* projesi kapsamında 2013’te sur duvarlarında restorasyon çalışmaları başlatılmıştır. Mardin [Müze](/tr/detay/muze-2/llms.txt) Müdürlüğünün başkanlığında, [Kültür](/tr/detay/kultur-2/llms.txt) ve Turizm Bakanlığının izni, Kalkınma Bakanlığı ve Cizre Kaymakamlığının maddi destekleriyle, [Batman](/tr/detay/batman-4/llms.txt) Üniversitesi’nden Prof. Dr. Gülriz Kozbe’nin bilimsel danışmanlığında 2013-2017 yılları arasında arkeolojik kazılar ve restorasyonlar gerçekleştirilmiştir. Ancak maddi [kaynak](/tr/detay/kaynak-2/llms.txt) yetersizliği ve mücbir sebepler nedeniyle çalışmalar tamamlanamamıştır. Kazılar sırasında ortaya çıkarılan yemekhane binası, karargâh binası, seyfiye mescidi/medresesi, Mem u Zin Zindanı ve sur önü gibi yapılar restore edilerek [özgün](/tr/detay/ozgun-750487/llms.txt) hâllerine kavuşmuştur. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü, bu yapıların müze olarak kullanılmasını uygun görmüştür ve çalışmalar devam etmektedir. Zengin buluntu çeşitliliğine sahip Cizre Kalesi’nin kazı ve restorasyon çalışmalarının tamamlanmasıyla turizme kazandırılması ve [hak](/tr/detay/hak-3/llms.txt) ettiği değeri görmesi beklenmektedir. ## Academic Sources and References 1. Akgül, Hakan, ve Gülriz Kozbe. “Cizre Kalesi Ortaçağ Barbutin Kalıba Baskı Bezemeli Sırsız Seramikleri / Unglazed Pottery of Cizre Castle.” ResearchGate. Temmuz 2018. https://www.researchgate.net/publication/326800002\_Cizre\_Kalesi\_Ortacag\_Barbutin\_Kaliba\_Baski\_Bezemeli\_Sirsiz\_Seramikleri\_Unglazed\_Pottery\_of\_Cizre\_Castle. 2. Kültür Portalı. “Cizre Kalesi.” T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. Erişim tarihi 31 Mart 2025. https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/sirnak/gezilecekyer/czre-kales. 3. Türkiye Turizm Ansiklopedisi. “Cizre Kalesi.” Erişim tarihi 31 Mart 2025. https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/cizre-kalesi.