--- title: Buğday (Triticum spp.) slug: bugday-triticum-spp-ad75d url: /detay/bugday-triticum-spp-ad75d type: article language: Türkçe entity: primary: Buğday (Triticum spp.) type: article disambiguation: Buğday (Triticum spp.): Ekmeklik ve makarnalık buğday türleri, yetiştirme koşulları, genetik çeşitlilik ve kullanım alanları hakkında bilgi. categories: - name: Ekoloji, Botanik Ve Zooloji slug: ekoloji-botanik-ve-zooloji url: /kategori/ekoloji-botanik-ve-zooloji tags: - tarla - Tahıl - başak - Ekmek - Arpa - Un author: Mehmet Salih Çoban created_at: 2025-05-19T19:56:47.290325+03:00 updated_at: 2025-05-19T22:46:13.543390+03:00 image: https://cdn.t3pedia.org/media/uploads/2025/05/19/sXPfUSj6E9RMhn8Onegn6eyTZ884Laha.jpg --- # Buğday (Triticum spp.) ## KURE Information Cards ### KURE Information Card: Buğday (Triticum spp.) ![nature-plant-field-farm-wheat-grain-570158-pxhere.com.jpg](https://cdn.t3pedia.org/media/uploads/2025/05/19/XqFlllKpZBtlGjXoaCYlMYNhWpQ99TYE.jpg) | Field | Value | |-------|-------| | Köken(ler) | Yaklaşık 10.000 Yıl Önce Güneydoğu Anadolu (Karacadağ çevresi) ve Mezopotamya’ | | Bilimsel Ad(lar) | Triticum spp. Ekmeklik Buğday (Triticum aestivum L.) ve makarnalık buğday (Triticum durum Desf.) | | Kullanım Alanı(ları) | İrmik ve Nişasta,Yem,Makarna,Bulgur,Un,Ekmek | | Aile ve Cins | Buğdaygiller (Poaceae) Familyasından, Triticum cinsine aittir. | ## Article Content Buğday, buğdaygiller (Poaceae) familyasına ve [Triticum](/tr/detay/bugday-2/llms.txt) cinsine ait olan, dünya genelinde temel gıda ürünleri arasında yer alan bir tahıl bitkisidir. Genellikle iki ana tür grubunda değerlendirilir: *Triticum aestivum L.* (ekmeklik buğday) ve *Triticum durum Desf.* (makarnalık buğday). Buğday, poliploid yapıda olup genellikle diploid (2n=14), tetraploid (2n=28) ve hekzaploid (2n=42) türleri ile temsil edilir. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/05/19/VUwJfYdF139v6z5QKJXHCXsfQluR4VjL.jpg) *Yaz Mevsiminde Buğday Tarlası (Pexels)* ### **Köken ve Tarihçe** Buğday, arkeolojik ve genetik verilere göre Yakın Doğu’nun “Verimli Hilal” olarak adlandırılan bölgesinde, günümüzden yaklaşık 10.000 yıl önce kültüre alınmıştır. Özellikle [Türkiye](/tr/detay/anadolu-4/llms.txt)’nin Güneydoğu Anadolu Bölgesi (Karacadağ çevresi), buğdayın evcilleştirilmesinde gen merkezi olarak tanımlanır. Yabani *Triticum urartu* ile *Aegilops speltoides* türlerinin melezlenmesi sonucu tetraploid formlar, bu formların *Aegilops tauschii* ile melezlenmesiyle de günümüzdeki ekmeklik buğdayın atası olan hekzaploid formlar ortaya çıkmıştır. ### **Morfolojik Özellikler** Buğday, ince uzun yapraklara sahip otsu bir bitkidir. Başak tipi çiçeklenme yapısına sahiptir. Her başakta birçok çiçek bulunur ve bunların çoğu döllenerek tane verir. Tane, endosperm, embriyo ve kabuktan oluşur. Renk, boy ve sertlik bakımından çeşitlilik gösterir. Bu özellikler, hem ıslah çalışmaları hem de kullanım amacına göre belirleyicidir. #### **Yetiştirme Koşulları ve Yayılım** Buğday, geniş adaptasyon kabiliyetine sahip olup, ılıman, karasal ve yarı kurak iklimlerde başarıyla yetiştirilebilir. Düşük sıcaklıklara toleransı, erken dönem gelişiminde önemlidir. Kışlık ve yazlık gelişme tabiatlı çeşitleri bulunmaktadır. Türkiye, 7.8 milyon hektarı aşan ekim alanıyla buğday üretiminde önde gelen ülkelerden biridir. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/05/19/ApJv7WtFnbPmYzHG9CvUCgYscLRT1gM4.jpg) *Buğday Hasatı (Pxhere)* #### **Genetik ve Çeşit Zenginliği** Türkiye, 28 yabani buğday taksonuna, yüzlerce yerel (köy) çeşide ve onlarca tescilli kültür çeşidine ev sahipliği yapmaktadır. 2016 yılı itibarıyla 198 ekmeklik ve 61 makarnalık buğday çeşidi tescil edilmiştir. Yerel çeşitler, adaptasyon yetenekleri, stres toleransı ve aromatik özellikleriyle öne çıkarken; kültür çeşitleri verim ve kalite bakımından ıslah edilmiştir. ### **Kalite Özellikleri ve Kullanım Alanları** Ekmeklik buğdayların kalitesi; protein oranı, gluten miktarı, bin tane ağırlığı ve hektolitre ağırlığı gibi parametrelerle belirlenir. Bursa koşullarında yapılan araştırmalarda buğday hatlarının protein oranı %11.85–13.44, bin tane ağırlığı 42.88–51.17 g arasında değişmiştir. Buğday, başta ekmek olmak üzere; un, bulgur, irmik, makarna, nişasta ve yem olarak kullanılır. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/05/19/SSRwrEQmOQdvsdXD16E9cz0GzkP24j6i.png) *Buğday Hasatı (Yapay Zeka İle Oluşturulmuştur)* ### **Kültürel ve Sosyal Önemi** Buğday ve buğdaydan elde edilen ürünler, Türk kültüründe yalnızca bir besin maddesi değil, aynı zamanda sosyo-kültürel yaşamın da simgesidir. “Diş buğdayı” gibi ritüellerle toplum hafızasında yer edinmiştir. Anadolu’da ekmek; lavaş, yufka, bazlama, tandır gibi birçok yerel biçimde üretilir ve tüketilir. ### **Türkiye’de Bölgesel Çeşitlilik ve Adaptasyon** Türkiye’nin farklı ekolojik bölgelerinde farklı buğday çeşitleri yetiştirilmektedir. Erzurum Ovası koşullarında yapılan denemelerde 25 buğday çeşidinin adaptasyonu değerlendirilmiş ve Doğu 88 çeşidinin hem tane verimi hem başak sayısı bakımından üstün olduğu belirlenmiştir. Bölgeye özgü diğer çeşitler arasında Alparslan, Türkmen ve Kıraç 66 gibi genotipler yer alır. [YouTube Video](https://www.youtube.com/watch?v=Dh7yiMWKXVY) *Buğday Tarlası Drone Çekim (Drone Adam)* ### **Sorunlar ve Güncel Tartışmalar** Son yıllarda buğday, bazı spekülatif tartışmalarda genetiği değiştirilmiş organizma ([GDO](/tr/detay/genetigi-degistirilmis-organizmalar-gdo-72c71/llms.txt)) ile ilişkilendirilmiştir. Ancak Türkiye'de ve dünyada ticari olarak GDO’lu buğday üretimi yapılmamaktadır. Buna rağmen işlenme biçimi (örneğin beyaz un üretiminde rüşeym ve kepek ayrılması) nedeniyle besin değerinde düşüş yaşanabilmektedir. Bu nedenle tam tahıl ürünlerine yönelme teşvik edilmektedir. ## Academic Sources and References 1. Atak, M. 2017. “Buğday ve Türkiye buğday köy çeşitleri.” Mustafa Kemal Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi 22, no. 2: 71–88. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/375073. 2. Drone Adam. n.d. “Buğday Tarlası ve Biçerdöver – Drone Görüntüsü.” YouTube. Erişim Mayıs 19, 2025. https://www.youtube.com/watch?v=Dh7yiMWKXVY. 3. GAPTAEM (Güneydoğu Anadolu Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü). n.d. “Buğday Çeşitlerimiz.” T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı. Erişim Mayıs 19, 2025. https://arastirma.tarimorman.gov.tr/gaptaem/Menu/26/Bugday-Cesitlerimiz. 4. Pexels. n.d. “Mavi Gökyüzünün Altında Sarı Buğday Tarlasında Ağaçlar.” Pexels. Erişim Mayıs 19, 2025. https://www.pexels.com/tr-tr/fotograf/mavi-gokyuzunun-altinda-sari-bugday-tarlasinda-agaclar-65648/. 5. Pxhere. n.d. “Sarı Buğday Tarlası ve Gökyüzü.” Pxhere. Erişim Mayıs 19, 2025. https://pxhere.com/tr/photo/570158. 6. Yağdı, Köksal. 2004. “Bursa Koşullarında Geliştirilen Ekmeklik Buğday (Triticum aestivum L.) Hatlarının Bazı Kalite Özelliklerinin Araştırılması.” Uludağ Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi 18, no. 1: 11–23. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/153996. 7. Çalkaya, Mustafa. 2025. “Buğday rekoltesinin bu yıl 19 milyon ton civarında olması bekleniyor.” Anadolu Ajansı, Mayıs 8, 2025. https://www.aa.com.tr/tr/ekonomi/bugday-rekoltesinin-bu-yil-19-milyon-ton-civarinda-olmasi-bekleniyor/3560693. 8. Çağlar, Ö., A. Öztürk, ve S. Bulut. 2006. “Bazı ekmeklik buğday çeşitlerinin Erzurum ovası koşullarına adaptasyonu.” Atatürk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi 37, no. 1: 1–7. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/34161. 9. Özberk, F., A. Karagöz, İ. Özberk, ve A. Atlı. 2016. “Buğday genetik kaynaklarından yerel ve kültür çeşitlerine; Türkiye'de buğday ve ekmek.” Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü Dergisi 25, no. 2: 218–233. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/266641. ## Related Articles - [Buğday](//detay/bugday-2/llms.txt) - [Karabuğday Balı](//detay/karabugday-bali/llms.txt) - [Arpa](//detay/arpa-751438/llms.txt) - [Tarla](//detay/tarla/llms.txt) - [Tuz-Ekmek Hakkı](//detay/tuz-ekmek-hakki-3ff00/llms.txt)