--- title: Belkıs/Zeugma Antik Kenti slug: belkiszeugma-antik-kenti-83376 url: /detay/belkiszeugma-antik-kenti-83376 type: article language: Türkçe entity: primary: Belkıs/Zeugma Antik Kenti type: article disambiguation: Belkıs/Zeugma Antik Kenti: Gaziantep'te Fırat kıyısında bulunan, mozaikleriyle ünlü zengin bir antik kent. categories: - name: Seyahat Ve Turizm slug: seyahat-ve-turizm url: /kategori/seyahat-ve-turizm - name: Arkeoloji slug: arkeoloji url: /kategori/arkeoloji - name: Tarih slug: tarih url: /kategori/tarih tags: - zeugmaörenyeri - belkısantikkenti - belkıs - çingenekızımozaiği - zeugmaantikkenti - Gaziantep - Zeugma author: Nazlı Kemerkaya created_at: 2025-04-10T13:43:02.042264+03:00 updated_at: 2025-04-17T09:48:58.663942+03:00 image: https://cdn.t3pedia.org/media/uploads/2025/04/10/KpdzYprWRbSBLDKsum5GjrT8dnPkImax.jpg --- # Belkıs/Zeugma Antik Kenti ## KURE Information Cards ### KURE Information Card: Belkıs/Zeugma Antik Kenti ![Zeugma Örenyeri (2).jpg](https://cdn.t3pedia.org/media/uploads/2025/04/10/mAuxXahTGedCfd4Q2mmlxtLqgeeDPxxH.jpg) | Field | Value | |-------|-------| | Kuruluş(Metin) | M.Ö. 300 – I. Selevkos Nikator | | Konum | Gaziantep/Türkiye | | Öne Çıkan Eserler | Bullar (mühür baskıları),Bronz Mars Heykeli,Çingene Kızı mozaiği,Akhilleus mozaiği,Okeanos mozaiği,Dionysos mozaiği | | Antik İsimler | Zeugma (köprü),Apameia (doğu yakası),Selevkeia (batı yakası) | | Sergilenen Yer | Gaziantep Zeugma Mozaik Müzesi | | Kazılar | 1987’den itibaren çeşitli kurtarma kazıları yürütülmüştür. 2005’ten bu yana kazılar Prof. Dr. Kutalmış Görkay başkanlığında devam etmektedir. | ## Article Content Belkıs/[Zeugma ](/tr/detay/zeugma-mozaik-muzesi/llms.txt)Antik Kenti, [Gaziantep ](/tr/detay/gaziantep-il-4/llms.txt)ili Nizip ilçesi sınırlarında, Fırat Nehri'nin [batı](/tr/detay/bati-4/llms.txt) kıyısında konumlanmış çok katmanlı bir yerleşim alanıdır. [Kent](/tr/detay/kent/llms.txt), fiziksel coğrafyası gereği hem [doğu](/tr/detay/dogu-751789/llms.txt)-batı hem de kuzey-güney doğrultulu [kara](/tr/detay/kara-749397/llms.txt) ve [su](/tr/detay/su-4/llms.txt) yollarının kesişiminde [yer](/tr/detay/yer-2/llms.txt) alır. Bu konumu, yerleşimin askeri, ticari ve idari işlevler üstlenmesinde belirleyici olmuştur. Yerleşimde ortaya çıkarılan mozaikler, freskler, bronz heykeller ve 100.000’i aşkın sayıda [mühür](/tr/detay/muhur-2/llms.txt) baskısı (bulla), kentin yönetimsel organizasyonuna, [sanat](/tr/detay/sanat/llms.txt) anlayışına ve günlük yaşama ilişkin veriler sunar. Zeugma, yalnızca bir [mozaik](/tr/detay/mozaik-2/llms.txt) kenti değil; aynı zamanda sanat, idare, din ve ticaretin kesişim noktasında şekillenmiş bütüncül bir antik kent modeli olarak değerlendirilir. Bu yönüyle [Anadolu](/tr/detay/anadolu-4/llms.txt) arkeolojisi içerisinde [özgün](/tr/detay/ozgun-750487/llms.txt) bir konuma sahiptir. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/04/10/SwFkJtZCj43Bys0RiHeCT61vogMfQacn.jpg) *Belkıs/Zeugma Antik Kenti (Fotoğraf: Türkiye Kültür Portalı)* ### **Tarihçe** Zeugma Antik Kenti, M.Ö. 300 yılında Büyük İskender’in generallerinden biri olan I. Selevkos Nikator tarafından kurulmuştur. Batı kıyısına kendi adını taşıyan *Selevkeia*, doğu yakasına ise eşi Apama'nın adını taşıyan *Apameia* kentleri inşa edilmiştir​​. Bu iki kent, stratejik bir [köprü](/tr/detay/kopru-3/llms.txt) ile birbirine bağlanmış ve zamanla bölgenin en [önemli](/tr/detay/onemli-0325c/llms.txt) yerleşimlerinden biri hâline gelmiştir. M.Ö. 31 yılından itibaren Roma İmparatorluğu egemenliğine giren kent, “Zeugma” ismini bu dönemde almıştır​. Zeugma, Roma döneminde askeri ve ticari işlevlerinin yanı [sıra](/tr/detay/sira-3/llms.txt) kültürel açıdan da önemli bir merkezdir. Kentte Roma’nın IV. Lejyonu (Legio IV Scythica) [uzun](/tr/detay/uzun/llms.txt) [süre](/tr/detay/sure-750120/llms.txt) üslenmiş, bu [durum](/tr/detay/durum-5/llms.txt) kentin garnizon kenti olarak yapılandırılmasına neden olmuştur​​. Fırat Nehri’nin geçiş noktası olması nedeniyle hem doğuya hem batıya yönelik ticaretin kontrol edildiği bir [merkez](/tr/detay/merkez/llms.txt) hâline gelen Zeugma, 80.000 kişilik nüfusuyla dönemin en büyük şehirlerinden biri olmuştur​. MS 256 yılında Sasani Kralı I. Şapur’un saldırısı sonucu Zeugma büyük oranda tahrip edilmiştir. Kentte yangınlar çıkmış, [nüfus](/tr/detay/nufus/llms.txt) azalmış ve eski ihtişamı yitirilmiştir​. Bu olaydan sonra Zeugma, hiçbir [zaman](/tr/detay/zaman-2/llms.txt) eski gücüne ulaşamamıştır. Ancak arkeolojik kalıntılar, bu dönemde dahi bir miktar yerleşimin sürdüğünü göstermektedir​. [Modern](/tr/detay/modern-2/llms.txt) dönemde Zeugma’ya olan ilgi, 18. yüzyıldan itibaren gezginler ve araştırmacılar tarafından artmıştır. İngiliz seyyah William F. Ainsworth, 19. yüzyılda bölgeyi ziyaret etmiş; Amerikalı araştırmacı J. R. Metheny, Zeugma’nın Belkıs Köyü’nde bulunduğunu ilk kez dile getirmiştir. 20. yüzyılın başlarında Alman arkeolog Dr. Jörg Wagner, bölgedeki arkeolojik, nümizmatik ve epigrafik bulguları bir araya getirerek kentin [gerçek](/tr/detay/gercek-2/llms.txt) kimliğini bilimsel olarak kanıtlamıştır​. 1990’lı yıllarda Birecik Barajı'nın inşasıyla [birlikte](/tr/detay/birlikte/llms.txt), kentin önemli bir bölümü su altında kalma riskiyle karşı karşıya kalmıştır. Bu nedenle [Kültür](/tr/detay/kultur-2/llms.txt) Bakanlığı ve çeşitli uluslararası kurumların desteğiyle acil kurtarma kazıları başlatılmıştır​. Bu çalışmalar sonucunda yalnızca A ve B bölgelerinde yüzlerce mozaik, fresk, [heykel](/tr/detay/heykel-2/llms.txt) ve özellikle arşiv belgelerine ait mühür baskıları (bullalar) ortaya çıkarılmıştır. Mühür baskılarının sayısı 100.000’i aşarak bu alanda bir [dünya](/tr/detay/dunya-2/llms.txt) rekoruna işaret etmiştir​​. 2005 yılından itibaren kazılar [Ankara](/tr/detay/ankara-2/llms.txt) Üniversitesi [Klasik](/tr/detay/klasik/llms.txt) Arkeoloji Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Kutalmış Görkay başkanlığında sistematik biçimde sürdürülmektedir. Bu çalışmalar, hem arkeolojik [bilim](/tr/detay/bilim-2/llms.txt) açısından hem de Zeugma’nın kültürel mirasının korunması ve tanıtımı bağlamında [önem](/tr/detay/onem/llms.txt) taşımaktadır​. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/04/10/9dYjEpdbuZfeS1jJHQelI55nZdiTujS1.jpg) *Belkıs/Zeugma Antik Kenti kazı alanı (Fotoğraf: Türkiye Kültür Portalı)* ### **Mimari Yapı** Belkıs/Zeugma Antik Kenti, teraslı bir topografya üzerinde kurulu olmasıyla, mekânsal yerleşimi doğrudan coğrafi koşullara uyarlayan bir kent dokusuna sahiptir. Yerleşim alanı, Fırat Nehri kıyısından başlayarak batı yönünde yaklaşık 300–350 metre yüksekliğindeki Belkıs Tepesi’nin eteklerine kadar yayılmakta, bu doğrultuda kent yamaçlara açılan taraçalar üzerinde konumlandırılmaktadır​. Kent planlamasında [akropol](/tr/detay/akropol-sozluk/llms.txt), kamu yapıları, [konut](/tr/detay/konut-2/llms.txt) alanları ve[ nekropol](/tr/detay/nekropol/llms.txt) birbirinden ayrılmış şekilde organize edilmiştir. Akropol alanının üzerinde, Zeugma sikkelerinde betimlenen Tykhe Tapınağı’na ait kalıntılar yer almaktadır. Bu tapınak, muhtemelen [kader](/tr/detay/kader-3/llms.txt) ve [bereket](/tr/detay/bereket/llms.txt) tanrıçası Tykhe’ye adanmıştır​. Akropolün kuzey kısmı lejyon bölgesi ve yönetsel yapılarla çevriliyken, doğu ve kuzeydoğusunda [mahalle](/tr/detay/mahalle/llms.txt) yerleşimleri; güney ve batı kesiminde ise [nekropol](/tr/detay/nekropol/llms.txt) alanı bulunmaktadır​. Konut mimarisi içinde özellikle yamaç villaları dikkat çekicidir. Bu villalar, manzaraya hâkim konumlarıyla hem estetik hem de sosyal prestij unsuru olarak değerlendirilmiştir. Yapılarda mozaik döşemeler, avlular, sığ havuzlar ve revaklı avlular [gibi](/tr/detay/gibi-749510/llms.txt) unsurlar sıkça kullanılmıştır. Mozaiklerin mitolojik sahneler, geometrik desenler ya da gündelik yaşama dair betimlemeler içermesi, mimarinin [sadece](/tr/detay/sadece-e8b50/llms.txt) işlevsel değil, aynı zamanda temsilî bir niteliğe de sahip olduğunu gösterir​​. Kentin [altyapı](/tr/detay/altyapi-3/llms.txt) sistemi içinde sütunlu caddeler, agora, [tiyatro](/tr/detay/tiyatro-2/llms.txt), hamamlar ve çeşmeler yer almaktadır. Roma dönemine tarihlenen bu kamusal alanlar, kentsel organizasyonun hem yönetsel hem de sosyo-ekonomik yönlerini yansıtmaktadır. Kentin çeşitli bölgelerinde tespit edilen kanalizasyon hatları, zeytinyağı atölyeleri ve dükkân kalıntıları [üretim](/tr/detay/uretim-750525/llms.txt) ve dağıtım süreçlerine dair veriler sunar​. Belkıs/Zeugma’da inşa edilen yapılar çoğunlukla kesme [taş](/tr/detay/tas/llms.txt) ve kireç harçla birleştirilmiş moloz taş kullanılarak inşa edilmiştir. Bu [yapı](/tr/detay/yapi-2/llms.txt) malzemesi hem dayanıklılığı hem de temin edilebilirliği açısından tercih edilmiş, özellikle kamu yapılarında estetik mimari unsurlarla desteklenmiştir. Kentte ortaya çıkarılan yapıların büyük kısmı halen [toprak](/tr/detay/toprak-2/llms.txt) altındadır ve sistematik kazıların sürdürülmesiyle kent dokusunun daha geniş kesimlerinin belgelenmesi mümkün olacaktır​. ### **Buluntular** Zeugma Antik Kenti’nde gerçekleştirilen kazılar, kentin sosyal, kültürel ve ekonomik yapısına dair çok sayıda taşınabilir kültür varlığını [gün](/tr/detay/gun-4/llms.txt) yüzüne çıkarmıştır. Bu buluntular arasında mozaikler, heykeller, freskler, mühür baskıları (bullalar), metal objeler, mimari süsleme parçaları ve sikke örnekleri yer almaktadır​​. En dikkat çekici [eser](/tr/detay/eser-3/llms.txt) grubu, Roma dönemine ait taban mozaikleridir. Bu mozaikler, Dionysos,[ Okeanos ve Tethys](/tr/detay/okeanos-ve-tethys-mozaigi/llms.txt), [Akhilleus](/tr/detay/akhilleus-mozaigi/llms.txt) ve Afrodit gibi mitolojik figürlerin betimlendiği sahneler içermekte; ayrıca perspektif, [gölge](/tr/detay/golge-2/llms.txt), [renk](/tr/detay/renk-3/llms.txt) skalası ve üç boyut etkisi gibi sanatsal ögeleriyle öne çıkmaktadır​. Mozaiklerin bir kısmı yerinde korunmuş; diğerleri ise çıkarılarak Gaziantep’teki [Zeugma Mozaik Müzesi](/tr/detay/zeugma-mozaik-muzesi/llms.txt)’ne taşınmıştır. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/04/10/CxZT3bIaePZ8aJbVYWysRVWavTwfchke.jpeg) *Okeanos ve Tethys Mozaiği (Fotoğraf: T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Kalkınma Galerisi)* [Çingene Kızı mozaiği](/tr/detay/cingene-kizi-mozaigi/llms.txt), Zeugma’dan çıkarılan en tanınmış eserlerden biridir. [Küçük](/tr/detay/kucuk-750344/llms.txt) boyutlu **tesserae** (mozaik taşları) kullanılarak, renk tonlarının geçişli biçimde uygulanmasıyla yapılmıştır. Mozaikte toplam 13 farklı renk tonunun kullanıldığı tespit edilmiştir ki bu, antik mozaik sanatında nadir rastlanan bir [teknik](/tr/detay/teknik-2/llms.txt) çeşitliliktir. Ayrıca mozaikte üç boyut etkisinin başarıyla yansıtıldığı, özellikle göz çukurları ve elmacık kemikleri çevresinde gölgelendirme tekniklerinin öne çıktığı görülmektedir​. Bu mozaik, müzede ayrı bir bölümde sergilenmekte ve Zeugma ile özdeşleşmiş görsel bir [sembol](/tr/detay/sembol-2/llms.txt) olarak değerlendirilmektedir​. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/04/10/cfWqqfgiWie1aJc4jyfdbb0CVYYygbo2.jpeg) *Çingene Kızı Mozaiği (Fotoğraf: T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Kalkınma Galerisi)* Heykeltıraşlık alanında öne çıkan eserlerden biri, bronzdan yapılmış **Mars Heykeli'**dir. Yaklaşık 1,60 m boyundaki bu heykel, [Savaş](/tr/detay/savas-3/llms.txt) Tanrısı [Mars](/tr/detay/mars-749836/llms.txt)’ı bir elinde mızrak, diğerinde [bitki](/tr/detay/bitki-2/llms.txt) demetiyle betimler. Gözleri altın ve [gümüş](/tr/detay/gumus-2/llms.txt) kakma ile işlenmiş olan bu eser, birebir ölçekte yapılmış nadir örneklerdendir ve Roma dönemi heykel sanatının teknik düzeyini yansıtmaktadır​. Kentteki kazılar sırasında ortaya çıkarılan **mühür baskıları (bullalar)**, Zeugma’nın bürokratik yapısı ve arşiv düzenine ışık tutar. Pişmiş topraktan yapılan bu mühürlerin sayısı 100.000’e ulaşmakta olup bu alandaki en büyük koleksiyonu oluşturmaktadır. Baskılar üzerinde tanrılar, imparatorlar, mitolojik yaratıklar, yazıtlar ve semboller yer almaktadır. Bullalar, Zeugma’da idari kayıt sisteminin örgütlü bir biçimde işlediğini, belgelerin ve gönderilerin kontrol altına alındığını ve bu işlemlerin kayıt altına alındığını gösteren güçlü kanıtlardır. Arşiv yapısının agora çevresinde konumlanmış olması ise mühürleme işlevinin [ticaret](/tr/detay/ticaret-3/llms.txt) ve yönetimle doğrudan ilişkili olduğunu düşündürmektedir. Zeugma’nın bu yönüyle bir Roma arşiv kenti kimliği taşıdığı ve bölgedeki yazışma, kayıt ve belge dolaşım ağlarının merkezinde yer aldığı söylenebilir. Bunların dışında kentte çok sayıda **fresk**, **bronz kandil**, **cam ve seramik objeler**, **sikkeler**, **mezar **[stel](/tr/detay/stel-sozluk/llms.txt)**leri**, **kabartmalar** ve **küçük figürinler** gibi taşınabilir buluntular ele geçirilmiştir. Freskler genellikle konut iç duvarlarında yer almakta ve mitolojik ya da gündelik sahneler betimlemektedir. [Mezar](/tr/detay/mezar-750492/llms.txt) [stel](/tr/detay/stel-sozluk/llms.txt)leri ve kabartmalar ise kentteki mezar kültürü ve sanatsal beğeniye dair bilgiler sunar​​. ## Academic Sources and References 1. Anadolu Ajansı. “Sanatın zirvede olduğu antik kent: Zeugma.” Anadolu Ajansı. Son erişim: 8 Nisan 2025. https://www.aa.com.tr/tr/anadolu-mozaigi/sanatin-zirvede-oldugu-antik-kent-zeugma/2798972Görkay, Kutalmış. “Zeugma Lejyon Yerleşkesi: Yeni Araştırmalar, Sonuçlar Ve Ön Değerlendirmeler”. Anadolu, sy. 43 (Mayıs 2017): 147-78. https://doi.org/10.1501/Andl\_0000000444T.C. Gaziantep Büyükşehir Belediyesi. “Zeugma Antik Kenti.” Gaziantep Büyükşehir Belediyesi. Son erişim: 8 Nisan 2025.  https://www.gaziantep.bel.tr/tr/tarihi-ve-kulturel-eserler/zeugma-antik-kentiT.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. “Zeugma Örenyeri.” Müze kart. Son erişim: 8 Nisan 2025. https://muze.gov.tr/muze-detay?sectionId=GZO01&distId=MRKT.C Nizip Kaymakamlığı. “Zeugmanın Tarihçesi.” T.C Nizip Kaymakamlığı Web Sitesi. Son erişim: 8 Nisan 2025. http://www.nizip.gov.tr/zeugmanin-tarihcesi  T.C Nizip Belediyesi. “Nizip Zeugma.” Nizip Belediyesi. Son erişim: 8 Nisan 2025. https://www.nizip.bel.tr/nizip/zeugmaTürkiye Kültür Portalı. “Zeugma Antik Kenti - Gaziantep.” Türkiye Kültür Portalı. Son erişim: 10 Nisan 2025. https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/gaziantep/gezilecekyer/belkiszeugma-antik-kentiZeugma. “ZEUGMA KIŞ UYKUSUNDA." Zeugma Web Sitesi. Son erişim: 8 Nisan 2025. https://zeugma.org.tr/zeugma-kis-uykusunda/Zeugma. “Genel Tarihçe." Zeugma Web Sitesi. Son erişim: 8 Nisan 2025. https://zeugma.org.tr/genel-tarihce/Zeugma. “Kazı Kronolojisi." Zeugma Web Sitesi. Son erişim: 8 Nisan 2025. https://zeugma.org.tr/kazi-kronolojisi/Zeugma. “Genel Bilgiler." Zeugma Web Sitesi. Son erişim: 8 Nisan 2025. https://zeugma.org.tr/genel-bilgiler/